ەرتەدەگى باتىرلارىمىز ەپوستىق جىرلارىمىزدا ايگىلەنىپ, حالقىمىزدىڭ ساناسىندا ەرلىك پەن باتىرلىقتىڭ, جۇرەك جۇتقان باتىلدىقتىڭ, نامىس پەن قايراتتىڭ, ادىلەتتىلىك پەن ادالدىقتىڭ جالاۋىنداي جەلبىرەپ كەلەدى. بالا كەزىمىزدە ءار قازاقتىڭ ۇيىندە جاستانىپ وقيتىن, بۇكىل اۋىل بولىپ جيىلىپ وقيتىن كىتاپ «باتىرلار جىرى» بولاتىن. قازاقتىڭ سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى جالىن جۇرەكتى باتىرلارى قانداي, شىركىن! بەس قارۋى بويىندا. بەركىنىپ ساداق اسىنعان, بىرىندەپ جاۋدى قاشىرعان. قورامساپقا قول سالعان. قوزى جاۋىرىن وق العان. قاق جۇرەكتىڭ تۇسى دەپ, ولەر جەرىڭ وسى دەپ, شىرەي تارتىپ قالادى. وزدەرى وتقا سالسا جانبايدى, سۋعا سالسا باتپايدى.
جەر تانابىن قۋىرعان تۇلپارى قانداي باتىرلاردىڭ! قۇبىلىپ بۋىرىل گۋلەدى, تابانى جەرگە تيمەدى. كولدەنەڭ جاتقان كوكتاستى تىكتەپ تيگەن تۇياعى ساز بالشىقتاي يلەدى... ول توبەنىڭ توزاڭىن بۇل توبەگە قوسادى. وسى تايبۋرىل, بايشۇبار, تارلان تۇلپارلارمەن اعىنداپ كەلىپ جاۋدىڭ قالىڭ قوسىنىنا ورتتەي تيگەن كەزدەگى قيمىل-ارەكەتى قانداي باتىرلاردىڭ! داۋىلداي سوعادى, وتتاي لاۋلايدى, تەڭىزدەي ساپىرادى, قوعاداي جاپىرادى... قانجار قايىسىپ, قىلىش مايىسىپ قالادى... بالا جۇرەگىمىزدى قازاقتىڭ حاس باتىرلارى قوبىلاندى مەن الپامىستىڭ, ەرتارعىن مەن قارا قاسقا اتتى قامبارلاردىڭ سۇراپىل بەينەلەرى وسىلاي تەربەۋشى ەدى.
وسىنداي باتىرلىق ءداستۇرى قازاققا تابيعي تۇردە ءتان, قازاق تاريحىنىڭ باستى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. مۇنى مۇرىن جىراۋ جىرلاعان, ۇرپاقتار جەلىسى ۇزىلمەيتىن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوستىق جىرلارىنان دا ايقىن كورۋگە بولادى. بۇل جىرلاردىڭ ءبارى تاريح تەرەڭىنەن, تاريح شىندىعىنان, عاسىرلار بويى جاۋمەن جاعالاسىپ, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان بوزداق ەرلەردىڭ تىنىمسىز جورتۋىل-جورىقتارىنان تامىر تارتقان.
قازاق ۇعىمىنداعى باتىر – تاريحي كاتەگوريا. باتىر – ەل قورعانى. ءدايىم تولارساقتان ساز كەشىپ, توبىعىنان قان كەشىپ جەل وتىندە, جاۋ بەتىندە جۇرمەك. اسىرەسە حالقىمىزدىڭ جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» ناۋبەتىنەن كەيىنگى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە قول باستاعان ساردار ەرلەردىڭ, جاۋدى جايپاعان ەرەسەن باتىرلاردىڭ جاڭا تۇرپاتتى جويقىن لەگى قالىپتاستى. ەجەلگى جاۋعا قايتىپ ەڭسە كوتەرتپەس سوققى بەرىلگەن ابىلاي ءداۋىرى وسىناۋ قايتپاس قاھارمان باتىرلاردىڭ ەرلىك پەن سەرىلىگىنىڭ ەرەن ءداۋىرى بولدى. بۇل زامانداعى باتىرلاردىڭ دارەجەسى بۇرىنعىدان دا كوتەرىلدى, حاننىڭ وڭ قولىنا اينالدى, حالىقتىڭ شىنايى قۇرمەت-سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى, قالىڭ قولدىڭ ۇرانى بولىپ دابىلدادى, بيلىككە ارالاسىپ, ارقايسىسى ءوز رۋ-تايپالارىنىڭ, سوڭىنان ەرگەن قاۋىم ەلدىڭ كوسەمى, قامقورى, باسشىسى بولدى.
قازاق جىرى مەن رۋحانياتىنىڭ ءارى-بەرىسىندەگى ەڭ سوقتالى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بۇقار جىراۋدىڭ ايتۋىندا ابىلاي حاننىڭ جوڭعارعا قارسى قيدالاسقان ۇرىستارىنداعى قازاق باتىرلارىنىڭ گالەرەياسى مىنەكي: «قالدانمەنەن ۇرىسىپ, جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ, سونداعى جولداس ادامدار: قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاق ۇلى جانىبەك, سىرگەلى قارا تىلەۋكە, قاراقالپاق قۇلاشبەك, تىگەدەن شىققان ەستەربەك, شاپىراشتى ناۋرىزباي...» مىنە, وسىلاي وڭكەي باتىر جيىلىپ, جارلىق سالعان ابىلاي شەپتى بۇزدىرىپ, ۇرىستى قاتتى قىزدىرىپ, قالدان حاندى قاشىردى دەيدى.
قازاقتىڭ وتارشىلدارعا قارسى كۇرەس تاريحىندا سىرىم دات ۇلى, يساتاي مەن ماحامبەت اقىن باتىرلاردىڭ ورنى ءبىر توبە. اقپاتشامەن ون جىل بويى سوعىسقان كەنەسارى حان باستاعان كوتەرىلىستىڭ شۇبىرتپالى اعىباي, باسىقارا, قىپشاق يمان, سۇرانشى مەن بايسەيىت, بالا باۋبەك, ەلۋباي مەن كوبە, ناۋرىزباي, امالدىق پەن ارلان, شاماي سىندى قايتپاس قايسارلارى قازاق باتىرلىعىنىڭ ەڭ ءبىر جانكەشتى, جۇرەك جۇتقاندىق سيپاتتارىن, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن بوزداقتىعىن تانىتادى. ولاردىڭ دا ەرلىكتەرى – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران.
جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى قىم-قۋىت الاساپىران داۋىرلەردە دە قانعا سىڭگەن, بولمىسقا بىتكەن قازاقتىڭ باتىرلىق ينستيتۋتىنىڭ جىعاسى جىعىلمادى. ون التىنشى جىلعى كوتەرىلىستە دە جالاڭ قىلىش جاۋعا شاپقان كوزسىز باتىرلار حالقىمىزدىڭ ەرلىك پەن ورلىك رۋحىن ۇستەم ەتتى. نامىستى قولدان بەرمەدى. تورعايدا كەيكى مەن امانگەلدى, جەتىسۋدا بەكبولات, جامەڭكە مەن ۇزاق, باتىس وڭىرىندە قۇنىسكەرەي باتىرلار وتارشىعا قارسى قان مايداندا قايتپاي تۇرىستى, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە جاندارىن قيدى.
البەتتە, قانجىعالى قارت بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي تەكتەس جاڭا زامانداعى باس باتىرىمىز باۋكەڭ, كوزى تىرىسىندە-اق اڭىزعا, باتىرلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلى. وسى باۋكەڭە كەڭەستىك كەر ساياسات باتىر اتاعىن ءوزىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قيمادى. رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆتى مويىنداماي, اقىرعى كۇنى اسپاز كانتاريا مەن ەگوروۆتى قولدان باتىر جاسادى. ايتا بەرسە, قازاقتان شىققان ناعىز باتىرلارعا جاسالعان مۇنداي قياناتتار جەتەرلىك. بىراق قازاق حالقى ءوز ەرلەرىن, ءوز باتىرلارىن بىلەدى. قاستەرلەيدى, ماڭگىلىك ارداق تۇتادى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
