يننوۆاتسيالىق قازاقستان جانە بولاشاققا كوزقاراس

استانادا  يننوۆاتسيالىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى كەشە استانادا قازاقستان ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ار­نالعان يننوۆاتسيالىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى.  فورۋم ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندەگى يننوۆاتسيالىق دامۋىن قورىتىن­دى­لاۋعا جانە يننوۆا­تسيا­لىق قىز­مەتتىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلارىنىڭ بو­لاشاعىن انىقتاۋعا باعىت­تال­عان. فورۋمدى  قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيستر­لى­گىنىڭ قولداۋىمەن «ۇلتتىق يننو­ۆاتسيالىق قور» اق ۇيىم­دا­س­تى­رىپ وتىر. فورۋمعا ۇكىمەت جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى, ۇلتتىق كومپانيالار مەن ۇلتتىق حولدينگ باسشىلارى, دامۋ ينس­تيتۋتتارى مەن عزي, بيزنەس جانە يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلەر, حا­لىق­ارالىق ساراپشىلار مەن شەتەلدىك سەرىكتەستەر قاتىسۋدا. وسى­لايشا,  فورۋمعا يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جاساۋشىلار مەن ين­نوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارىنىڭ وپە­راتورلارى  جينالىپ وتىر. فورۋمنىڭ العاشقى كۇنىنىڭ باستى وقيعاسى – قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندەگى قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ قارقىنى» تاقىرىبىنداعى جيىن بولدى.  سونىمەن قاتار, فورۋم شەڭبەرىندە  II قازاق­ستان­دىق لين-فورۋم, تەحنولوگيالىق فورسايت (بولجاۋ) بويىنشا «فورسايت بولاشاقتى جاقىنداتۋ ءتاسىلى رەتىندە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا تەحنولوگيالار مەن زياتكەرلىك مەنشىكتى كوممەرتسيالاۋ جۇيەسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا, «20 جىلدان كەيىنگى يننوۆاتسيالىق بولاشاق فۋتۋرو­لوگ­تاردىڭ كوزىمەن» اتتى فۋتۋرولوگيا بويىنشا دوڭگەلەك ۇستەل, «قازاقستانداعى ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالار: ءوزىمىز جاسايمىز با, الدە جاقسىسىن ساتىپ الامىز با؟» تاقىرىبىنداعى جاستاردىڭ پىكىرسايىس ءتۋرنيرى ءوتتى. فورۋم بارىسىندا «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور» اق شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ قولداۋىمەن 2010-2011 جىلدارى قازاقستاندا ىسكە اسىرىلعان ەكى بىرەگەي زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىن ۇسىندى. بۇل كورەيا عىلىمي-تەحنيكالىق باعالاۋ جانە جوسپارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن ىسكە اسىرىلعان ەڭ العاشقى ۇلتتىق عىلىمي-تەحني­كا­لىق جوبا جانە بۇۇ ەۋروپا­لىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى­نىڭ قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن «قا­زاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا شولۋ». مىسال ءۇشىن, كورەيا عىلىمي-تەحنيكالىق باعا­لاۋ جانە جوسپارلاۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن فورسايت زەرتتەۋىنىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى ءۇشىن ەرەكشەلىگىنىڭ ءمانى مىنادا: زەرتتەۋ كورەيانىڭ 2008-2013 جىل­دارداعى تەحنولوگيالىق دا­مۋى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن. قا­زاق­ستاننىڭ 40-تان اسا يننوۆاتسيا­لىق دامۋ ينستيتۋتتارى, كوم­پا­نيا­لارى, عى­لى­مي ينستيتۋتتارى, جوو-لار قا­تىس­قان  «قازاق­ستان­نىڭ يننوۆا­تسيا­لىق دامۋىنا شولۋ» جوباسى ەۋروپانىڭ يننوۆا­تسيالىق ەكونو­مي­كاسى دامىعان 7 ەلىنىڭ مامان­دا­رىن تارتا وتىرىپ ورىندالدى. فورۋمنىڭ ماڭىزدى شاراسى 6 جەلتوقسان كۇنى مەملەكەت باس­شى­سى اشاتىن يننوۆاتسيالىق جوبالار كورمەسى بولماق. كورمەگە قا­زاقستاننىڭ بارلىق ايماق­تا­رى­نان جينالعان جانە ەكونو­مي­كا­نىڭ ءتۇرلى سالالارىن كورسەتەتىن ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جوبالار قوي­ىلادى. ول يننوۆاتسيالىق جو­بالاردىڭ رەسپۋبليكالىق باي­قاۋى­نىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە ىرىكتەلىپ الىنعان. «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور» اق 2003 جىلى قۇرىلعان. قور ءوز قىزمەتىن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ 2010-2014 جىلدارعا ار­نالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىن ورىنداۋ اياسىندا جۇزەگە اسىرۋدا.  قور جۇ­مى­سى­نىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارت­تى­رۋعا جانە جوعارى تەحنولو­گيا­لىق, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءون­دى­رىستى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ. وسى كۇنى فورۋم اياسىندا بىرنەشە شارا جۇزەگە اسى­­رىلدى. ءتاۋ­ەلسىزدىك سارايى­نىڭ كەڭ زال­دا­رى­نىڭ ءار تۇك­­­پى­­رىندە ءتۇرلى باس­قو­سۋ­لار, سەكتسيالىق ماجىلىستەر, باس­پا­سوز ءماسليحاتتارى ءوت­­­ىپ جاتتى. ءوت­كىزىلگەن شا­رالاردىڭ ەڭ ما­ڭىز­دىسى رەتىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن «قا­زاقستاننىڭ 20 جىل ىشىندەگى يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ ديناميكاسى» دەگەن تاقى­­رىپ­پەن وتكەن پلەنار­لىق وتىرىستى ايتۋعا بولادى. ون­داعى نەگىزگى بايان­دا­مانى قر پرەم­ەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنبا­سا­رى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ جاسادى. بيىلعى 2011 جىل ءبىز ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ اتالىپ وتۋىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا سيپات­قا يە بولۋىمەن دە ەرەكشە ماڭىز­د­ى. مۇنداعى ماڭىزدى ءرول, ءسوز جوق, يننوۆاتسيالىق دامۋعا بەرىلەدى, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن اسەت يسەكەشەۆ. ءيا, يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسە­لەلەرىنىڭ 20 جىلدىق شەبىنە قا­زاقستان ناقتى ناتيجەلەرمەن كەلىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە ين­نوۆاتسيالىق قولداۋدىڭ قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارى قۇرىلىپ ءۇل­گە­رىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇلت­تىق يننوۆاتسيالىق قور, عى­لىم قورى, قازاگرويننوۆاتسيا, ۆەن­چۋر­لىق قورلار, وڭىرلىك تەحنوپاركتەر, كوممەرتسيالاندىرۋ وفيس­تەرى, سا­لالىق كونسترۋكتورلىق بيۋرولار, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنىڭ حا­لىقارالىق ورتالىعى سەكىلدى دامۋ ينستيتۋتتارىن ايتۋعا بولادى. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پار­كىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرى­لىسى دا باستالىپ كەتتى. 2010 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى رەت ءتورت ءتۇرلى ۇسىنىم بويىنشا يننو­ۆاتسيالىق گرانتتاردى بەرۋ­دىڭ كەستەسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ تي­ىمدىلىگى 2011 جىلى ءوتىنىش بە­رۋ­شىلەردىڭ سانىنىڭ ەكى ەسە وسە تۇسۋىمەن ءدا­لەل­دەنە تۇسۋدە. وسى ماسەلە بوي­ىنشا بولىنگەن 7,5 ميل­ليارد تەڭگە قاراجاتتى يگەرۋگە 65 ميلليارد تەڭگەنىڭ ۇسىنىستارى كەلىپ ءتۇستى. وڭىرلىك تەحنوپاركتەردىڭ تيىمدىلىگى ەلەۋلى دارەجەدە وسە ءتۇستى. ولار مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ اياسىندا بيزنەس ينكۋباتسيالاۋ قىز­­مەتىنىڭ تۇتاس تۇرلەرىن ۇسىنادى. 2011 جىلى تەحنوپاركتەر قىز­مە­تىنە 209 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل ءوت­­كەن جىلعىدان ەكى ەسە كوپ. مۇنىڭ سىرتىندا ونداعان باستاۋ تەتىكتەرى قوزعالىسقا كەلتىرىلدى. بۇل تەتىكتەر ءبىزدىڭ تەحنوپاركتەرىمىزدى ساۋىق­تى­را جاڭعىرتىپ, ولاردى ءبىر جەلى ايا­سىندا بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. تەحنولوگيالاردى كوممەر­تسيا­لاندىرۋدىڭ تولىققاندى جۇيەسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. 2010 جىلى تەحنولوگيالاردى كوممەر­تسيا­لاندىرۋ جۇيەسىن ۇيلەستىرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. جەتى ۋنيۆەرسيتەت پەن ەكى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى بازاسىندا 9 كوممەر­تسيا­­لاندىرۋ ءوفيسى قاناتقاقتى جو­با رەتىندە ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ كۇشىمەن كوممەرتسيالاندىرۋ ءجو­نىندەگى قىزمەتتى الۋ ءۇشىن بەرىلگەن 74 ءوتىنىمنىڭ ىشىنەن 18 جوبا تاڭداپ الىندى. يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپ­كەرلەر, ونەركاسىپتىك كاسىپورىن­دار ءۇشىن ءبىلىم تاراتۋ ورتالىق­تارىنىڭ قۇرىلۋى ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيالار نەعۇرلىم قول­جەتىمدى بولا ءتۇستى. مۇنداي سەگىز ورتالىقتا كاسىپكەرلەر ءبىلىم جانە كونسالتينگتىك قىزمەتتەردى يگەرۋ ۇستىندە. تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيتىلۋدە. استانا, پەتروپاۆل جانە وسكەمەن قالالارىندا كولىك جانە مۇناي-گاز ماشينە­لە­رىن جاساۋ, سونداي-اق تاۋ-كەن مەتال­لۋرگيا قۇرالدارىن جاساۋ سالا­لارىنىڭ سالالىق كونسترۋكتور­لىق بيۋرولارى قۇرىلدى. جۇك ۆاگون-حوپپەرلەرى, شاحتالىق جەل­دەت­كىشتەردىڭ وندىرىستەرى قالىپ­تاستىرىلدى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىن­دا پەرفوراتورلار ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. 9 ماشينە جاساۋ كاسىپ­ورنى مەن تەحنولوگيالىق ۇدەرىستە ولاردى قولدانۋ جونىندە كەلىسىم-شارتتار جاسالىندى. ماشينە جاساۋ ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن اتاۋلى بولشەكتەرىن شىعاراتىن ءوندى­رىس­تەر يگەرىلدى. تاياۋداعى ۋاقىتتاردا وسىنداي كەستە بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى جانە پريبور جاساۋ سالالارىنا ارنالعان ماشينە جاساۋ ونىمدەرىن ازىرلەۋ جۇ­مىس­تارى باستالماق. اسەت يسەكەشەۆ جاس قازاق­ستاننىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى­نىڭ قازىرگى جاعدايىنا ءۇش ءتۇرلى سيپاتتاما بەرە كەتتى. ءبىرىنشىسى, يدەيادان باستاپ ونەر­كاسىپتىك وندىرىسكە دەيىنگى ارالىق­تاعى يننوۆاتسيالاردى قولداۋدىڭ ينستيتۋتتىق جانە ينفراقۇ­رى­لىم­دىق قاڭقاسى قۇرىلدى. ەكىنشىدەن, دەدى اسەت ءور­ەن­تاي ۇلى, يننوۆاتسيالىق قىز­مەتتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ وتان­دىق بيزنەس سۇرانىسىنا لايىق­­تالعان ءتيىمدى اسپاپتارى ازىرلەندى جانە ونى قارجىلاي قولداۋ ءۇس­تىندەمىز. ۇشىنشىدەن, ءتيىمدى جانە ور­نىق­تى, ىڭعايلى ۇلتتىق يننوۆا­تسيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋدىڭ بەلسەندى ورتاسى ومىرگە كەلدى. يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جاڭاشىلدىقتى نا­سيحاتتاپ جانە ونەرتاپقىشتىق قوزعالىستى قايتا جانداندىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. ونىڭ ءۇس­تىنە ءبىز وسى ماسەلەگە دەگەن ءادىس-تاسىلدەردى دە وزگەرتە الدىق. قا­زىرگى كۇنى بۇل ماسەلەدە فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ قانا قويمايدى, سونى­مەن قاتار بۇل ىستە بەلسەندى جاس جاڭاشىلدار يننوۆاتسيالىق ۇدە­رىس­تەرگە تارتىلادى جانە جۇمىس ناتيجەلەرى ىنتالاندىرىلادى. اسەت يسەكەشەۆ وسى ىستەردە ەلەۋلى ناتيجەلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. 2011 جىلى يننو­ۆا­تسيا­لىق بيزنەس-جوسپارلار كون­كۋر­سىنا كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەر سانى ءۇش ەسە ءوستى جانە ونەر­تاپ­قىشتىق شەشىمدەردىڭ دەڭگەيى ساپالى تۇردە ارتتى. 250 مىڭ ادامدى قامتىعان كونكۋرستاردىڭ تۇراقتى كورەرمەندەر اۋديتو­ريا­سى دا قالىپتاستى. بۇل ارينە, ۇلكەن ءىستىڭ باسى عانا. 2015 جىلعا تامان قازاقستان قوعامىنىڭ 80 پايىزىن قامتۋ جوسپارلانعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­­­ماسى بويىنشا بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەت تاياۋداعى 10 جىلعا ارنال­عان قازاق­ستان يننو-جۇيەسىن دا­مى­تۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ءازىر­لەدى. وسىعان سايكەس تەحنو­لو­گيا­لىق جوسپارلاۋ جۇيەسى دامى­تى­لاتىن بولادى. ءارتۇرلى تەحنولوگيالىق باعىت­تاردىڭ كوپ قىرلىلىعى تياناقتى بولجام جاساۋدى جانە جوسپار­لاۋدى, مىندەتتەردى دۇرىس ايقىن­داپ, ولاردىڭ باسىمدىقتارىن بەل­گىلەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى تەحنولوگيالار تەز ەسكىرىپ قا­لىپ جاتىر. سوندىقتان ۇزاق مەرزىمدى الەۋەتى بار تەحنولوگيا­لار­دى ينۆەستيتسيالاۋ ءجون بولىپ تا­بىلادى. ماسەلەن, ۇستەلگە قوياتىن كومپيۋتەرلەر ءۇشىن بولشەكتەر مەن ميكروسحەمالار جاسايتىن زاۋ­ىت سالۋ ءبىر قاراعاندا تار­تىم­دى بولىپ كورىنۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا, قا­زىرگى اعىم تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى كومپيۋتەرلەرگە كوشە باستاعان­دىعىن كورسەتىپ وتىر. ال ەندى ءبىر ون جىلدان كەيىن قال­­تاعا سالۋعا لايىقتى كومپيۋتەرلەر باسىم بو­لاتىندىعى انىق. وسىعان باي­لا­نىستى Google كورپوراتسيا­سى­نىڭ باسشىسى مىنانداي بولجام جاسا­عان: «بولاشاقتا پلانەتانىڭ بار­­لىق تۇرعىندارىن 100 مەگا­بايت­­­­تىق كەڭ جولاقتى جەلى بىرىكتىرەتىن بولادى, ال ءاربىر ادامنىڭ قالتا­سىندا سۋپەركومپيۋتەر ءجۇ­رەدى». تاعى ءبىر مىسال, تەلەديدار تۋ­رالى, لامپالارمەن جۇمىس ىستەيتىن تەلەديدارلار وتكەن عاسىر­دا قالىپ قويدى. ولاردىڭ ورنىن سۇيىق كريستالدى جانە پلازمالى تەلەديدارلار باستى. قازىر ەندى بۇل جونىندەگى تەحنولوگيالار ودان ءارى­گە كەتىپ, ءۇش ولشەمدى بەينەلەۋ تە­لەديدارلارى شىعا باستادى. ولار­دى ارناۋلى كوزىلدىرىك ار­قىلى قا­راۋعا بولادى. ەندى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل تەلەديدارلار نەگىزگى تۇ­تىنۋ ترەندىنە ەنۋى ءتيىس. بىراق بۇل جاڭالىق تا جەدەل ەسكىرىپ قالاتىن سياقتى. ويتكەنى ەندى كوزىلدىرىكتى قاجەت ەتپەيتىن ءۇش ولشەمدى تەلەديدارلار دا پايدا بولدى. سوندىقتان تەحنولوگيالىق دا­مۋدىڭ جوعارى قارقىنى جوسپار­لاۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ وتىر. ول تەحنولوگيالاردىڭ قازىرگى جاع­دايىنان ەداۋىر العا كەتۋى ءتيىس. قازاقستاندىق وزىندىك تەحنولو­گيا­لىق باسىمدىقتى قالىپتاس­تىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت تەحنو­­لوگيالىق بولجامداۋ جۇرگى­زىلدى. وسى ماقسات ءۇشىن الەمدە ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ وتىرعان وڭتۇستىك كورەياداعى KISTER عى­لىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ ما­ماندارى ىسكە تارتىلدى. بولجامداۋ ناتيجەسى بوي­ىنشا ونەركا­سىپ­تىڭ ناقتى سالا­سىندا ستراتەگيا­لىق كوشباسشى­لىق­قا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت بو­لاتىن سىني تەحنولوگيالار ايقىن­دالدى. وسى تەح­نولوگيالاردىڭ ءار­بىرى بويىنشا ناقتى تەحنو­ل­و­گيا­لىق كارتالار ازىرلەنىپ, مەملەكەت ولارعا قولداۋ جاسايتىن بولادى. تەحنولوگيالىق بولجامداۋدىڭ ناتيجەلەرى سالاارالىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق جوسپاردىڭ ما­ڭىز­دى سيپاتقا يە بولۋى ءۇشىن پاي­دا­لا­نى­لادى. 2001 جىلعا بەكىتىلگەن جوس­پار اگروونەركاسىپتىك كەشەندە, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە, ەنەر­گەتيكا, مۇناي جانە گاز, ءماشي­نە جاساۋ سەكتورلارىنا, اقپارا­ت­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەح­نولو­گيا­لار, حيميا جانە مۇ­ناي حيمياسى سالا­لا­رىندا جاڭا وندىرىستەر مەن تەح­نولوگيالاردى يگەرۋدىڭ جانە وسى ءۇشىن قاجەت بولاتىن كادرلىق, قار­جىلىق ءجا­نە ينفراقۇرىلىم­دىق رەسۋرستار­دى يگەرۋدىڭ ناقتى تەح­نو­لوگيالىق مىندەتتەرىن ايقىندادى. ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا ارالىق ۇيلەستىرۋ جۇيە­سىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستار ءجۇر­گىزىلەدى. ۇلتتىق دەڭگەيدە «ۇلت­تىق يننوۆاتسيالىق قور» اق با­زا­سىندا تەحنولوگيالىق دامۋ ءجو­نىن­دەگى ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرىلا­دى. بۇل اگەنتتىك يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق قۇرالدارىنىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى قىزمەتىن اتقارادى. سونىمەن قاتار يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ تابىستىلىعىن وڭىرلىك دامۋدان تىسقارى قاراستىرۋ ءمۇم­كىن ەمەس. سوندىقتان دا ولار «ين­نوۆاتسيالىق ءوسىم نۇكتەلەرىنە» اينالۋى ءتيىس. يننوۆاتسيالىق ءوسىمنىڭ وسىن­داي نۇكتەسىنە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى اينالۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى يگەرىلدى. ەندى ەكىنشى كەزەكتىڭ قۇرىلىسى وتكىر سيپاتقا يە بولىپ وتىر. ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­مي­كالىق نەگىزدەمەسى 2012 جىلدىڭ باسىندا ماقۇلداناتىن بولادى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ءاس­ەت يسەكەشەۆ ءبىزدىڭ قازىرگى ازداعان تاجىريبەمىزدىڭ ءوزى يننوۆاتسيالىق دامۋدى باسقارۋدىڭ وزگەرتىلمەي­تىن جۇيەسى جوق ەكەندىگىن كورسەتىپ بەرگەندىگىن ايتىپ ءوتتى. سون­دىق­تان ول ۋاقىتپەن بىرگە ۇنەمى جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە بولۋى ءتيىس. ءبى­راق سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرت­تەۋ­لەردى قولداۋ­دىڭ, عىلىمي ءازىر­لەنىمدەردىڭ تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن ءتيىمدى ەن­گىزۋدىڭ تۇراقتى جۇيەسىن جاساۋ قاعيداتتارى دا بولۋى ءتيىس. سون­دىقتان وسى ماق­ساتتاعى ەلباسى تاپسىرماسىن ور­ىن­داۋ جونىندە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق دا­مۋىنىڭ جوسپا­رى ازىرلەنۋ ۇستىندە. كەلەسى جىلى ول جوسپار بەكىتىلەتىن بولادى, دەدى ول.

* * *

ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى مەن كاسىبي مامان عانا كەز كەلگەن دامۋ ۇدە­رى­سىنىڭ نەگىزگى كۇشى ەكەنى اقيقات, دەپ اتاپ ءوتتى ءوز سوزىندە «حا­لىق­ارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى ساياسات نۇربەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىن ات­تا­عان كەزدە ەلباسى العاشقى قا­دامدى ەلىمىزگە كەرەكتى مامان دايارلاۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارۋدان باستادى. الەمنىڭ الدىڭعى قاتار­لى وقۋ ورىندارىندا مامان دايارلاۋ ءىسى وسىلاي باستالعان بولاتىن. 1994-2004 جىلدار ارالى­عىن­دا «بولاشاق» باعدارلاماسى ايا­سىن­دا الەمنىڭ 13 ەلىندە 700 جاس تالاپ ءتالىم الدى. نەگىزىنەن ولار­دىڭ العان نەگىزگى بىلىمدەرى – مەملەكەتتىك جانە ۇجىمدىق باسقارۋ, حالىقارالىق قاتىناس پەن ەكو­نو­ميكا سالاسىنىڭ ماماندارى سەكىلدى مەملەكەتىمىزگە اسا قاجەتتى ماماندىقتار ەدى. جانە ولاردىڭ العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ۇجىمدىق باسقارۋ جانە حالىقارالىق جوبالاردا ءوز جەمىسىن بەردى. 1997 جىلى 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتە­گيا­سى جاساقتالدى, ال 2003 جىلى 2003-2015 جىلدارعا باعىتتالعان قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ماقۇلداندى. 2005 جىلى ەلباسى شەتەلدەردە وقيتىن «بولاشاق» ستي­پەندياتتارىنىڭ سانىن 3000 شاكىرتكە دەيىن ارتتىرۋ جونىندە ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى ون سەگىز جىل ىشىندە 4500 شاكىرت حالىقارالىق دارە­جە­دە ءبىلىم الدى. تاعى دا 3000 ءشا­كىرت الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن تاجىريبەلىك زەرتحانالارىندا بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە. ستاتيستيكاعا سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا «بولاشاق» باعدار­لا­ماسى بويىنشا ءبىلىم العان جاس مامانداردىڭ 8,6 پايىزى مەملەكەتتىك ورىنداردا, 9,6 پايىزى مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمداردا, 21,2 پايىزى مەملەكەتكە قاراستى ۇلت­تىق كومپانيالاردا, 56,5 پايىزى جەكە كومپانيالاردا, 2,5 پايىزى حالىقارالىق ۇيىمداردا جانە 1,6 پايىزى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردا جۇمىس ىستەپ جاتىر. «بولاشاق» باعدارلاماسى 2011-2015 جىلدارعا جاساعان جوس­پارىندا باكالاۆريات دارەجەسىن­دەگى ماماندار قاتارىن وقىتۋدى دوعارىپ, ماگيسترلەر مەن PhD دوك­تورلارىن دايارلاۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا مەم­­لە­كەتتىڭ دامۋىن جەدەلدەتەتىن ما­ماندىقتار مەن تاجىريبەلى جاس­تار­دى وقىتۋ ءىسى كوڭىل اۋ­دارتادى. يننوۆاتسيا دەگەنىمىز – فيرمالار ءۇشىن, رىنوك ءۇشىن, ءتىپتى بۇكىل الەم ءۇشىن ءونىم مەن ۇدەرىستى كوم­مەرتسيالىق تالداۋ بولىپ تابى­لا­دى, دەپ باستادى ءسوزىن ورتالىق ازيا بويىنشا جەكە مەنشىك جانە قارجى سەكتورىنىڭ ۋاكىلى ەمما­نۋ­ەل ساليناس. ال, تەحنولوگيا­نى يگەرۋ دەگەنىمىز قولدانىستاعى تەحنولوگيانى, ءونىم مەن ۇدەرىس الەۋەتىن ءالى قولدانىلماعان جاڭا جاعداي اياسىندا ىسكە اسىرۋ. نەلىكتەن يننوۆاتسيا سون­شا­لىقتى ماڭىزعا يە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى, تابيعي باي­لىق پەن سىرتقى قارجى كوزدەرى تۇراقتى ەمەس. تەك يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانى يگەرۋ عانا ءونىم­دى­لىكتى ارتتىرۋ كوزى ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون. ەستە ساقتايتىن ءبىر مىسال, ونىمدىلىك ارتقان كەزدە عانا باسەكەگە قابىلەتتىلىك كۇشەيەدى. قازاقستاننىڭ جاڭا تەحنولو­گيانى يگەرۋ ءۇشىن پايدالاناتىن جانە ونىمدىلىك ۇدەرىسىنە جۇمساي­تىن قازبا بايلىعى بار. ءىرى كوم­پانيالارعا شەتەلدىك جاڭا تەح­نو­لوگيالاردى الۋ ءۇشىن, ونىمدىلىك ۇدەرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن, مامان­دار­دى دايىنداۋ جانە جاڭا ونىمگە يكەمدەلۋ ءۇشىن مول قاراجات كەرەك. بۇل دەگەنىڭىز, يننوۆاتسيانى مەڭگەرۋ جولىنداعى مەملەكەتتىڭ دامۋ الەۋەتىن بايقاتادى. ول ءۇش­ىن نە كەرەك؟ اۋەلى, تەحنيكامەن جۇ­مىس ىستەي الاتىن تاجىريبە جانە باسقارۋ شەبەرلىگى كەرەك. ول بىلىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى. سوسىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, شەتەلدىك تاپسىرىس بەرۋشىلەر مەن حالىقارالىق رىنوك الاڭىنا شى­عاتىن مۇمكىنشىلىك, ياعني ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. جانە وسى تالاپتارعا ساي بيزنەس ءجۇر­گى­زۋ ماشىعى كەرەك. ال ءوز تارا­پى­نان قازاقستان ۇكىمەتى يننوۆا­تسيا­نى دامىتۋ ءۇشىن مىناداي ماسەلەلەرگە نازار سالۋى ءتيىس. فيرمالاردىڭ ءىسىن العا وزدى­راتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جولىندا قولداۋ كورسەتەرلىك امالداردى جەتىلدىرۋ كەرەك. جەكەلەگەن گرانتتاردى پايدالانۋ, ءما­سە­لەن, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور­دىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋ. ينجينيرينگتىك قىزمەتتەر, قولداۋ كور­سەتۋ شارالارىنىڭ تولىق قامتى­لۋىن قاداعالاۋ. يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ جولىندا جانە باسەكەگە قا­بىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ وقۋ-تاجىريبەلىك باع­دارلامالاردى پايدالانۋعا ىق­پال ەتكەنى ابزال. پلەنارلىق وتىرىستى پرەم­ەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قو­رى­­تىندىلادى. ۇكىمەت باسشىسى ءوز سوزىندە جۋىقتا الماتىدا ءوت­كەن عىلىم ورداسىنداعى ۇلكەن باس­قوسۋدا ەلباسى يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرگەندىگىن, وسىعان وراي ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما بەرىلگەندىگىن ايتىپ ءوتتى. سوندىقتان ۇكىمەت ءوزىنىڭ 2012 جىلعى ءبىرىنشى وتىرىسىن ناق وسى يننوۆاتسيالىق دامۋ ءما­سەلەسىنە ارناماق ەكەن. ۇكىمەت باسشىسى قازىرگى يننو­ۆاتسيالىق دامۋدىڭ جوسپارلارى مەن قاعيداتتارىن ايقىنداۋ ىسىندە ساراپشىلاردىڭ, شەتەلدىك كە­ڭەس­شىلەردىڭ اقىل-كەڭەستەرى ما­ڭىز­دى ەكەندىگىنە دە توقتالىپ ءوتتى. وسى رەتتە ۇكىمەت ءۇشىن جا­ڭاشىلدىق قوزعالىسقا قالايشا سەرپىن بەرۋگە بولادى, ول ءۇشىن قان­داي ءادىس-تاسىلدەردى ازىرلەپ, ومىرگە ەنگىزگەن ءجون دەگەن سۇراق­تاردىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «ادەتتە يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستى قانداي ءبىر جارلىق جانە دەكرەتپەن جولعا قويا المايسىز؟ ويتكەنى, يننوۆاتسيا دەگەنىمىز جان­دى شىعارماشىلىق بولىپ تا­بىلادى. ونەرتاپقىشتىق, جاڭا­شىل­دىق قاسيەتتەر ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلە بەرمەيدى. ونى بىلايشا ايتقاندا, جەكەلەگەن ادامدارعا تا­بيعاتتىڭ جاسايتىن سىيى رەتىندە قاراستىرىپ جاتامىز. مىنە, جەكە ادامنىڭ بويىنداعى وسى قاسيەتتى قالايشا جارقىراتىپ اشا الامىز, ونىڭ دامۋ ورتاسىن قالاي قالىپتاستىرامىز؟ بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرۋ جانە ونىڭ جولدارىن ايقىنداپ, تەتىكتەرىن ۇيلەسىمدى ەتۋ تىپتەن دە وڭاي مىندەت ەمەس. بىراق بۇل ىسپەن اينا­لىس­پاۋعا تاعى دا بولمايدى. ونى­مەن اينالىسپاساق دامۋدىڭ قازىر­گى بيىگىنىڭ ولشەمدەرى بويىنشا كوش سوڭىندا قالاتىندىعىمىز ايقىن», دەگەن پرەمەر-مينيستر ءتيىستى يدەيالاردى ىزدەستىرۋ ۇستىندە وسىنداي جيىنداردىڭ بەرەرى مول ەكەندىگىن ەسكە سالىپ ءوتتى. فورۋم جۇمىسىنا ۇلكەن تابىستار تىلەدى.  

II قازاقستاندىق لين-فورۋم

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان يننو­­ۆاتسيالىق فورۋم شەڭبەرىندە ءىى قازاقستاندىق لين-فورۋم ءوتتى. ءىس-شارانى قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن «ۇلتتىق يننوۆا­تسيا­لىق قور» اق ۇيىمداستىردى. ءىس-شارانىڭ ماقساتى – 2010 جىلداعى زاماناۋي باسقارۋ تەحنو­لوگيالارىن ەنگىزۋ تۋرالى بيۋد­جەتتىك باعدارلامانىڭ قورىتىن­دىسىن جاساۋ, جوو-لار, بيزنەستىڭ الەۋەتتى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا لين-تەحنولوگيالار فيلوسوفياسىن ءتۇ­سىندىرىپ تاراتۋ. وسىلايشا, جىل سايىن وتەتىن لين-فورۋم قازاق­ستان­داعى زاماناۋي باسقارۋ تەح­نو­لوگيالارىن ەنگىزۋ تۋرالى ماسە­لە­­لەردى تالقىلاۋعا ارنالعان ءداس­تۇر­­لى سۇحبات الاڭىنا اينالۋعا ءتيىس. II قازاقستاندىق لين-فورۋمعا ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەكتورلا­رى­­نان 500-دەن استام كاسىپورىن­دار­دان, دامۋ ينستيتۋتتارىنان, ۋني­ۆەر­سيتەتتەردەن, حالىقارالىق ءجا­نە قازاقستاندىق ساراپشىلار­دان, مەم­لەكەتتىك ورگانداردان, قار­جى ينس­­تيتۋتتارىنان وكىلدەر جينالدى. لين-فورۋم بارىسىندا حالىق­ارالىق ساراپشىلار – كايدزەن (رەسەي) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى, كايدزەن ينستيتۋتىنىڭ ء(ۇندىس­تان), فراۋنحوففەرا (گەرمانيا) ينستيتۋتىنىڭ, «Solving Efeso», «Strategy Partners Group», «ورگ­پروم» كومپانيالارىنىڭ وكىل­دە­رى لين-تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ كوپ جىلدىق تاجىريبەسىمەن ال­ماس­تى. قاتىسۋشىلار كاسىپورىن­دار­داعى ۇتىمدى ءوندىرىس قۇرال­دارىن ەنگىزۋدىڭ قىر-سىرى تۋرا­لى, ەنگىزۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىن­دە­گى قيىنشىلىقتار مەن ەرەكشەلىكتەر تۋرالى حاباردار بولدى. سو­نىمەن قاتار, قاتىسۋشىلار لين-تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ار­نال­عان جوبالاردىڭ شىنايى وتاندىق بيزنەس-كەيستەرىمەن تانىستى. وتكەن جىلى زاماناۋي باسقارۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ باعدار­لا­ماسى بويىنشا 13 وتاندىق كا­سىپورىن قاتىسقانىن ەسكە سالىپ ءوتۋ قاجەت. ولار: «سك «سترويكلاسس»» جشس (استانا ق.), «كازسپو-N» جشس (الماتى ق.), «گوردوررەمستروي» اق (الماتى ق.), «Caspian Beverage Holding» اق (الماتى ق.), «ZHERSU POW­ER» جشس (تالدىقورعان ق.), «كاينار اكب» جشس (تال­دى­قور­عان ق.), «ەكوسترويسەرۆيس» اق (قا­راعاندى ق.), «كاراگاندا ەنەر­گوتسەنتر» جشس (قاراعاندى ق.), «مۋنايماش» اق (پەتروپاۆل ق.), «پەتروپاۆلوۆسكي زاۆود تياجەلوگو ماشينوستروەنيا» اق (پەتروپاۆل ق.), «كوستانايسكيە مينە­را­لى» اق (جىتىقارا ق.), «اكتيۋبينسكي زاۆود نەفتيانوگو وبورۋدوۆانيا» اق (اقتوبە ق.), «ازيااۆتو» اق (وسكەمەن ق.). فورۋم بارىسىندا جاريالانعانداي, كا­سىپورىن تاراپىنان وندىرىستىك بيز­نەس-ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋعا, ءوندىرىس ورىندارىنداعى تار سا­لا­لاردى انىقتاۋعا, لين-قۇرال­دار­دى ەنگىزۋگە, ءونىم بىرلىگىن ءوندى­رۋ­گە جۇمسالاتىن ۋاقىتتى قىس­قار­تۋعا قول جەتكىزىلدى. «باعدارلاما شەڭبەرىندە وتكىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسىندە كاسىپورىندارعا تيىمدىرەك جۇمىس جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدى, وندىرىستىك قىزمەتكەردى لين-تەحنولوگيا قۇرالدارىنا ۇيرەتتى, سول ارقىلى قىزمەتكەرلەردىڭ ىن­تاسىن كوتەرۋگە جانە ىشكى ءوندى­رىستىك جانە اقپاراتتىق اعىمدار­دىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋدى», – دەپ اتاپ ءوتتى ءىس-شارا با­رىسىنداعى باسقارۋشى ديرەكتور, «نيف» اق (باسقارۋ تەحنو­لو­گيا­لارىن ەنگىزۋ بويىنشا باع­دار­لاما وپەراتورى) يننوۆاتسيا­لا­ر­دىڭ سەرۆيستىك قۇرالدارىن باس­قا­رۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇل­نارا ەسەنعازينا. سونىمەن قاتار فورۋم بارى­سىندا قازاقستاندىق كايدزەن-كلۋب­تىڭ جۇمىسىن باستاعانى تۋرالى حابارلاندى, بۇل كلۋب ءوز اينا­لا­سىنا كايدزەن فيلوسو­فيا­سىن كەز كەل­­گەن كاسىپورىندا ءجۇ­زەگە اسى­رۋعا بار كۇشىن سالىپ وتىرعان قازاق­ستاندىق ساراپشىلاردى بىرىكتىرەدى. I قازاقستاندىق لين-فورۋم ءنا­تيجەسىندە «ورتالىق ازياداعى اي­ماقتىق ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىققا ىقپال ەتۋ» باعدار­لاماسى اياسىندا (GTZ) گمبح تەح­نيكالىق ىنتىماقتاستىعى بوي­ىنشا گەر­ما­ن­يالىق قوعاممەن جانە رەسەي لين-مەكتەبىمەن مە­مو­راندۋمعا قول قوي­ىلدى. II قا­زاقستاندىق لين-فورۋم شەڭبە­رىن­دە قازاقستاننىڭ جوبا مە­نەد­جەر­لەرى وداعىمەن, كايدزەن ينس­تي­تۋتىمەن ء(ۇندىستان), رەسەي كايدزەن ينستيتۋتىمەن, «Solving Efe­s­o» (فرانتسيا) كومپانياسىمەن, «ورگپروم» (رەسەي) كومپانيا­سى­مەن, «جاس مامان» (قازاقستان) ستۋدەنتتىك ەكونوميكالىق بيۋرو­سى­مەن ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر.

 

تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاۋ بويىنشا كونفەرەنتسيا

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنال­عان يننوۆاتسيالىق فورۋم شەڭ­بە­رىندە «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­دا تەحنولوگيالار مەن زياتكەرلىك مەنشىكتى كوممەرتسيالاۋ جۇيەسى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيانىڭ باستى ماق­سا­تى – تاجىريبە الماسۋ جانە قا­زاقستاندا تەحنولوگيالاردى كوم­مەرتسيالاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قا­لىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋ. بۇل ەلدە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىستىڭ پايدا بولۋىنا جانە ەكونومي­كالىق وسۋگە الىپ كەلگەن ماڭىزدى ەلە­مەنت بولىپ تابىلادى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى قانىش تولەۋشين, «ۇلت­تىق يننو­ۆا­تسيالىق قور» باسقارما توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ءمۇسى­لىم بەكتەپ, Inno (گەرمانيا) باس­قارۋشى ديرەك­تورى پيتەر حايدەبرەك, Yissum يزرايلدىك كومپا­نيا­سىنىڭ پرەزيدەن­تى ياااكوۆ ميح­لين, سكولكوۆو (رە­سەي) جوبا­لارى بويىنشا ديرەكتور لوۋرەنس رايت جانە ت.ب. قاتىستى. تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاۋ جۇيەسىن قۇرۋدا بەلگىلى جەتىستىكتەرگە جەتكەن ەلدەردىڭ ەكونو­مي­كالارى دا جوعارى ورلەۋ قار­قى­نىنا قول جەتكىزدى. وسى ەل­دەر­دىڭ بارلىعىندا مەملەكەت ءتۇر­لى كو­تەر­مەلەۋ تەتىكتەرى ار­قى­لى ين­نو­ۆا­تسيالىق قىزمەتتى ىن­تا­لان­دى­رۋدا ماڭىزدى ءرول وي­نا­دى. تەح­­نولو­گيا­لاردى كوممەرتسيالاۋ ءجۇ­يە­سىنىڭ پايدا بو­لۋى تىكەلەي نەمەسە جاناما ءتۇر­دە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق سي­پات­تاعى مىندەتتەردى شەشۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى, ولار مىسالى, جاڭا جۇمىس ورىن­­دارىن اشۋ جانە ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قا­بى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ. 2010 جىلدان بەرى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇلت­تىق يننوۆاتسيالىق قور يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى اتىنان تەحنولوگيا­لاردى كوممەرتسيالاۋ جۇيەسىن قا­لىپتاستىرا باس­تادى. 2011 جىل­دان باستاپ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قوردا تەحنولو­گيا­لار­دى كوممەرتسيالاۋ جۇيەسىن ءۇي­لەستىرۋ ورتا­لىعى جۇمىس جاسايدى. قازىرگى ۋاقىتتا جوو-لار مەن عزي-دا كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ 9 كەڭسەسى جۇمىس جاسايدى, كوممەرتسيالاۋ كەڭسەلەرىنىڭ قىزمەتكەر­لەرىنە ارنالعان وقىتۋ ترەنينگتەرى جۇرگىزىلۋدە. كونفەرەنتسيا بارىسىندا اي­تىلعانداي, كەلەسى جىلى قازاق­ستانداعى كوممەرتسيالاندىرۋدى دا­مىتۋ ءۇشىن 6 جاڭا كوممەرتسيا­لاندىرۋ كەڭسەلەرىن اشۋ, تەح­نو­لوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا گرانتتار ەنگىزۋ, جوبالاردىڭ سا­نىن 3 ەسەدەن استامعا كوبەيتۋ, سونداي-اق ايماقتىق كوممەرتسيا­لان­دىرۋدى قولداۋ ورتالىقتارىن اشۋ جوسپارلانعان. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بوي­ىنشا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور Inno-group Inno-group (گەرمانيا), Yussum (يزرايل) جانە HTSPE ( ۇلىبريتانيا), Mobile Mon­day (فينليانديا), حالىق­ارا­لىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتا­لىق­پەن (رەسەي فەدەراتسياسى) ىن­تىماقتاستىق تۋرالى مەموران­دۋم­دارعا قول قويدى. كەيىنگىلەرى تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيا­لان­دى­رۋ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا باي تاجىريبەگە يە. مەموراندۋمدار اتال­عان ۇيىمدارمەن تۇراقتى ىن­تىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن نەگىز بولادى, بۇل ولاردىڭ تەحنو­لوگيا­لاردى كوممەرتسيالاندىرۋ سالاسى مەن يننوۆاتسيالىق سايا­ساتتى ج­ۇ­زەگە اسىرۋ جونىندەگى ءتاجىري­بە­سىنەن ۇيرەنۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى.   فورسايت (بولجاۋ) بويىنشا حالىقارالىق  كونفەرەنتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنال­عان يننوۆاتسيالىق فورۋم شەڭ­بە­رىندە «فورسايت بولاشاقتى جا­قىن­داتۋ ءتاسىلى رەتىندە» تاقى­رى­بىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كون­فەرەنتسيانى قر يندۋستريا ءجا­نە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ۇلت­تىق يننوۆاتسيا­لىق قور» اق ۇي­ىمداستىردى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا عى­لىمي-تەحنيكالىق ساياسات ءجونىن­دەگى جاپون ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ (NIS­TEP), اۆستريا تەحنولوگيا­لىق ينس­تي­تۋتىنىڭ, مانچەستەر يننو­ۆاتسيا­لىق تەحنولوگيالار ينس­تيتۋتىنىڭ ( ۇلىبريتانيا), كورەيا ونەركاسىپ كەشەنى كورپو­راتسيا­سى­­نىڭ (KI­COX) وكىلدەرى جانە ت.ب. قا­تىستى. ولار فورسايت ءجۇر­گى­زۋ­دىڭ ۇتىمدى ءتاجىري­بەلەرىمەن ءبولىستى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا قا­زاقستاندا العاش رەت وتكىزىلگەن «ۇلت­­تىق يننوۆاتسيالىق قور» اق-تىڭ كو­رەيا عىلىمي-تەحنيكالىق فور­سايت­تى عىلىمي-تەحنيكالىق جوس­پار­لاۋ جانە عىلىم مەن تەح­نولوگيانى با­عالاۋ ينستيتۋتىنىڭ (KISTEP) ءادىس­تەمەلىك قولداۋىمەن وتكىزگەن تۇ­ساۋكەسەرى ەرەكشە نا­زاردى اۋداردى. فورسايتتىق زەرتتەۋلەر ەكونو­ميكا, عىلىم جانە اكادەميا سا­لالارىنىڭ بىلىكتى ماماندارىنان تۇ­­­راتىن ساراپشىلار توبىنىڭ جۇ­مىسىندا ءوز كورىنىسىن تاپتى. اعىم­داعى ترەندتەردى تالداي وتى­رىپ ساراپشىلار بەرىلگەن تاقى­رىپتى ءارى قاراي دامىتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن جاڭا ادىستەمەلەر جاسادى. قا­زاقستان دامۋىنىڭ كۇش­تى جانە ءال­سىز جاقتارىنا, قا­زىرگى كەزەڭدە ءبىز­دىڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ءمۇم­كىندىكتەر مەن قاۋىپتەرگە تالداۋ جۇرگىزدى, سونى­مەن قاتار ەل بو­لا­شا­­عىنىڭ دا­مۋى­نا ماڭىزدى ىقپال ەتەتىن فاك­تورلار مەن قاجەتتىلىك­تەر­گە سا­راپتاما جاسالدى. سونداي-اق, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دا­مىتۋ سالاسىنداعى الەمدىك ترەندتەرگە تولىقتاي تالداۋ جاسالدى. عىلىم مەن تەحنيكانى دامى­تۋدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى ترەندتەرىنە تولىعىمەن تالداۋ جاساۋ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعانداعى باسەكە­گە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىنىڭ ورنىن انىقتاۋ قورىتىندىلارى نەگىزىندە ساراپشىلار توبى قازاق­ستان­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنىڭ ماقسات­تا­رى مەن مىندەتتەرىن بولجامدادى. دامۋدىڭ ويعا العان دەڭگەيىنە 2020 جىلعا دەيىن جەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا قاجەتتى ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ءتىزىمى انىقتالدى. ساراپشىلاردىڭ كەڭ ورتا­سىن­دا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋى جانە بولاشاعىن تال­قىعا سالۋ جانە قازاقستانعا ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تي­ىمدىلىك بەرەتىن باستى تەحنولو­گيالىق باعىتتار مەن نەگىزگى سالا­لاردى انىقتاۋ ماقساتىندا, سون­داي-اق الەمدىك رىنوكتاردا ورىن­عا يە بولۋعا مۇمكىندىك جاساۋ ماق­ساتىندا دەلفي ساۋالناماسى (ق­ا­زاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ ءۇل­كەن كولەمىنە جۇرگىزىلگەن ساۋالناما) جۇرگىزىلدى. ساۋالناما ءناتي­جەلەرى بويىنشا, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنداعى باستى سالالاردىڭ قاتارىنا اگرو­ونەر­كا­سىپ كەشەنى, كەن-مەتال­لۋر­گيا كەشەنى, ەنەرگەتيكا سەكتورى, مۇناي جانە گاز سەكتورى, ماشينا جاساۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا­لىق تەح­نولوگيالار, حيميا جانە مۇناي­ حي­­­­مياسى سەكىلدى ءۇيدب-عا كىرەتىن 12 نەگىزگى سالالار جاتقىزىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە رەسۋرستارىن ءبىر جەرگە شوعىرلاۋ ماقساتىندا انىق­تالعان باسىم سالالاردىڭ شەڭ­بە­رىندە ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي دامۋىنا تۇرتكى بولاتىن جانە ولاردى جاڭا تەحنيكالىق دەڭگەيگە شىعارۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار ان­ىق­تالدى. اتالمىش تەحنولوگيالار, ولاردىڭ قازاقستان ءۇشىن ەكونو­مي­كالىق جانە ستراتەگيالىق تار­تىم­دىلىعى مەن ىسكە اسۋشى­لى­عىنا تەحنيكالىق تالداۋدان ءوت­كەن­نەن سوڭ ەلىمىز ءۇشىن سىني تەح­نو­لوگيالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. جۇرگىزىلگەن فورسايت زەرتتەۋ­لەرىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ەلىمىزدىڭ با­سىم سالالارىنىڭ ارقايسىسى بوي­ىن­شا تەحنولوگيالىق جول كار­تالا­رىنىڭ جوبالارى جاسالدى. ون­دا باسىم سالالارداعى سىني تەحنولوگيالار, ولاردى دامىتۋعا قاجەتتى رەسۋرستار, سونداي-اق قوي­ىلعان ماقساتتاردى جۇزەگە اسى­رۋ­دىڭ ۋاقىتشا شەگى ءوز كورىنىسىن تاپتى. فورسايت زەرتتەۋلەرىنىڭ ءناتي­جەلەرى مەملەكەتتىڭ باسىم سالالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءجو­نىن­دەگى ستراتەگياسىنىڭ, سون­داي-اق قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق دام­ۋى­نىڭ سا­­­لاارالىق جوسپارىن كو­كەيكەست­ى­لەن­دىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.  

«20 جىلدان كەيىنگى يننوۆاتسيالىق بولاشاققا فۋتۋرولوگتاردىڭ كوزقاراسى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان يننوۆا­تسيا­لىق فورۋم شەڭبەرىندە «20 جىل­دان كەيىنگى يننوۆاتسيالىق بولا­شاق فۋتۋرولوگتاردىڭ كوزىمەن» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ءىس-شارانى قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور» اق ۇيىمداستىردى . دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – ءححى عاسىردىڭ ءى جارتىسىنداعى الەمنىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەح­نيكالىق بولاشاعىنىڭ سۇلباسىن, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ا­ل­داعى تاياۋ 20 جىل ىشىندەگى يننو­ۆاتسيالىق جانە عىلىمي-تەحنيكا­لىق دامۋداعى ءرولى مەن الاتىن ورنىن انىقتاۋ. باتىستىق, رەسەيلىك جانە وتاندىق جەتەكشى فۋتۋرولوگتار, فيلوسوفتار, ادەبيەت­شىلەر, عىلىم وكىلدەرى, ەكونوميس­تەر, قوعام قايراتكەرلەرى جينا­لىپ جيىرما جىلدان كەيىنگى ق­ا­زاقستاننىڭ بەينەسى جايلى ءسوز قوزعادى. قازاقستاندا وسىنداي دەڭ­گەيدەگى مۇنداي شارا العاش رەت وتكىزىلىپ وتىر دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا رەسەيلىك ادەبيەت سىنشىسى سەرگەي پەرەسلەگين, تانىمال امەريكالىق جازۋشى بريۋس ستەرلينگ, رەسەي فۋتۋرولوگتار اسسوتسياتسياسىنىڭ ءۇي­لەستىرۋشىسى ۆلاديمير كيشينەتس جانە ت.ب. باياندامالار جاسادى. ۆ. كيشينەتس اتاپ وتكەندەي, ۋا­قىتتى الدىن الا كورە بىلگەن وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, فۋتۋ­رو­لو­گيا­لىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجە­لەرى تەك قانا تەوريالىق ەمەس, سايا­سي جانە ەكونوميكالىق مانگە دە يە. ونىڭ ءسوزى بويىنشا, ءبىز بۇ­رىن كورمەگەن تەحنولوگيالار جانە جو­عارى دەڭگەيدەگى قۇبى­لىس­تار زا­ما­نىندا ءومىر ءسۇرۋ­دە­مىز, ول ءبىز ءۇشىن ادەتكە اينال­عان الەۋمەتتىك ءومىر مەن ساياساتتان مۇلدە بولەك. بۇل ادەتتەن تىس ين­تەللەكتۋا­ل­دىق كۇشتى جانە فورۆاردتىق بولجاۋمەن اين­الى­ساتىن ادامداردىڭ قارىم-قاتى­نا­سىن قاجەت ەتەدى. فۋتۋرولوگيا كوبىنە دانالانعان زات جانە ەش­قانداي كوللايدەر­لەر­دىڭ قۇرۋىن كۇتپەيدى. ونىڭ دا­مۋى ءۇشىن قو­عام مەن بيلىك تارا­پىنان ءبىرىڭ­عاي نازار اۋدارۋدىڭ ماڭىزى زور. بىراق ينتەرنەت الاڭ­دارىنىڭ قول­داۋى, زەرتتەۋلەردىڭ گرانتتىق قولداۋى, جيناقتار مەن مونو­گرا­فيالاردىڭ شىعارىلۋى, حالىق­ارالىق بايلانىستاردىڭ قول­داۋى وتە وزەكتى بولىپ تابىلماق. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇ­رۋ جولىندا تۇرعان قازاقستانعا تۇراقتى بولاشاقتى بولجاۋدىڭ لايىقتى ينستيتۋتتارىن دامىتۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا قر يجتم «نيف» اق-پەن جانە جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بىرىگىپ يننوۆاتسيا سالاسىندا قازاق­ستان 2030 جىلعا دەيىنگى يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ جوسپارىن جاساۋ ءۇس­تىندە, وسىعان بايلانىستى وتكىزى­لىپ وتىرعان شارا الەمدىك يننو­ۆاتسيالىق پروتسەستى دامىتۋدىڭ بولاشاق ستسەناريلەرىن انىقتاۋ­دا وتە ماڭىزدى ورىن الادى. فۋتۋرولوگيا بويىنشا سەسسيا­نى وتكىزۋدىڭ وزەكتىلىگى سوڭعى جى­ل­داردا جەتەكشى فۋتۋرولوگتاردى ماڭىزدى حالىقارالىق فورۋم­دار­عا (اسىرەسە, يننوۆاتسيالىق) تار­تۋ­دىڭ تارالىپ بارا جاتقاندى­عى­مەن سيپاتتالادى. مىسالى, «يننوپروم-2011» اتتى رەسەيدەگى جەتەكشى يننوۆاتسيالىق فورۋمدار­دىڭ بىرىندە «جيىرما جىلدان كەيىنگى قوعام: يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار نەگە الىپ كەلەدى. فۋ­تۋ­رولوگتاردىڭ كوزقاراسى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. سونىمەن قا­تار, RUSNANOTECH-2011 ءتور­تىن­شى حالىقارالىق فورۋمىن­دا با­تىستىق جەتەكشى فۋتۋرولوگ ەريك دەكسلەر بايانداما جاسادى, ونى نانوتەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىن سالعان اتاسى رەتىندە ەسەپتەۋگە بولادى. 2011 جىلدىڭ اتاۋلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى بەسىنشى سين­گۋ­ليارلىق ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋى بول­دى, ونىڭ باستى يدەولوگى الەمگە ايگىلى فۋتۋرولوگ رەي كۋرتسۆەيل. ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ار­نالعان يننوۆاتسيا­لىق فورۋم شەڭ­بەرىندە پرەزيدەنتتىك يننوۆاتسيالار كلۋبىنىڭ العاشقى وتى­رىسى دا وتەدى. پرەزيدەنتتىك يننوۆاتسيالار كلۋ­بى – بۇل يننوۆاتسيالىق فو­رۋم­نىڭ باستى شاراسى. كلۋبتىڭ ءبىرىنشى اشىق پلەنارلىق وتىرى­سىندا ەل­دىڭ يننوۆاتسيالىق دا­مۋى­نا ارنال­عان باعدارلامالىق بايانداماسى­مەن, سونداي-اق پرەزيدەنتتىك يننوۆاتسيالار كلۋبى­نىڭ قۇرىلۋى تۋ­را­لى ەلباسى ءسوز ءسوي­لەيدى دەپ جوس­پارلانىپ وتىر. كلۋب­تى قۇرۋ تۋ­را­لى شەشىم اعىم­داعى جىلدىڭ ما­مىر اي­ىن­دا وتكەن جۇمىس بابىن­داعى كە­ڭەستە قابىلدانعان ەدى. كلۋب­تىڭ باستى ماقساتتارى – وتاندىق ين­نوۆاتسيا­لىق جوبالاردى العا جىل­جىتۋ جانە تاراتۋ, ولاردى ىسكە اسى­رۋعا كومەكتەسۋ, ەلگە جو­عارعى تەح­نولو­گيالاردى, ترانس­ۇلت­تىق كورپو­را­تسيا­لاردى تارتۋ, عىلىم مەن ين­نوۆاتسيالاردى دا­مىتۋدى ينۆەستيتسيالاۋ جانە ت.ب. سونىمەن قاتار, كلۋب عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلا­ما­­لارىن جۇرگى­زۋدى جانە قازاق­ستان تەرريتو­ريا­سىندا حالىق­ارا­لىق كوم­­­پانيالار تاراپىنان قا­زاق­ستان ەكونوميكا­سىن قارجىلان­دى­راتىن لايىقتى ينفراقۇرىلىم جاساۋدى ىنتا­لاندىرادى دەپ كۇتىلۋدە. كلۋب: قازاقستاننىڭ يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ساراپتامالىق تالدايتىن سۇحبات الاڭىنا اينالادى. كاسىبي شەشىمدەر مەن كەلەسى جىلعا ارنالعان ەلدى ورتا جانە ۇز­اق مەرزىمدى ۋاقىتتا يننوۆا­تسيا­لىق دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جا­ساي­تىن كەڭەس بەرۋ ۇيىمى بولادى. ەلگە جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردى, ءىرى حالىقارالىق كور­پوراتسيالار, جوعارى تەحنيكا­لىق كومپانيالار, تانىمال عا­لىم­دار مەن يننوۆاتورلاردى, سا­ليقالى ۆەن­چۋرلى قارجىگەرلەر مەن ينۆەس­تورلاردى تارتۋ الاڭى­نا اينالادى. ەلدەگى يننوۆاتسيالىق قىز­مەتتى قولداۋ ماقساتىندا يننوۆا­تسيا­لاردى تاراتۋ جانە مەملەكەت باستامالارىن تۇسىندىرەتىن بۇ­قارالىق ءىس-شارا بولادى. ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى بويىنشا عىلىمي, جاستار ورتا­سىندا, بيزنەس-ورتادا ۇسىنىستار مەن پىكىرلەردى جاسايتىن قوعام­دىق قوزعالىس بولادى; دارىندى يننوۆاتورلاردى قولداۋ قۇرىلىمى, الەۋمەتتىك ليف­تىلەر ينستيتۋتى, بىرەگەي يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولداۋ جانە مەملەكەت باسشىسى دەڭگەي­ىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋ مەحانيزمى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىنعى جول­داۋىن جاريالاۋدىڭ بەدەلدى الا­ڭىنا اينالادى. كلۋبتىڭ باستى ماسەلەلەرىن تال­قىلاۋعا قازىر جۇمىس ىستەيتىن, سو­نى­مەن بىرگە الەۋەتتى شەتەلدىك ينۆەستورلار, وتاندىق جەتەكشى جانە شەتەلدىك كومپانيالار, حا­لىق­ارا­لىق ساراپشىلار مەن عى­لىم جانە يننوۆاتسيالار سالاسىن­داعى حالىق­ارالىق ساراپشىلار مەن عىلىم سالاسىنداعى اناليتيكتەر, جەتەكشى ۆەنچۋرلىق قار­جىگەرلەر قاتىسادى. سۇڭعات ءالىپباي, قانات ەسكەندىر.

–––––––––––––––––––––

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.