سول سەبەپتى دە ءبىز سياقتى ءبىراز ەل پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە قول قويدى. ال بۇل كەلىسىمنىڭ تالاپتارى قاتاڭ. وعان سايكەس «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ, پارنيكتىك گازداردىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ ماقساتى تۇر. وسى رەتتە ۇدەدەن شىعۋدى كوزدەگەن ەلىمىز جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى قابىلداماق.
بۇگىندە ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تۇجىرىمداماسى جۇما كۇنى ەلودادا «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استاناداعى باعدارلامالار ءوفيسىنىڭ قولداۋىمەن وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە كەڭىنەن تالقىلاندى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگاندار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار قوعامداستىعىنىڭ وكىلدەرى, قاۋىمداستىق مۇشەلەرى جانە بىرقاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىن «جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس – قازاقستانداعى «جاسىل» ەكونوميكا قاعيدالارىن ساپالى تۇردە ىسكە اسىرۋ قۇرالى» تاقىرىبىندا ءوتتى.
جيىن بارىسىندا «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب تورالقا ءتورايىمى ءاليا نازارباەۆا, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى باعدارلامالار ءوفيسىنىڭ باسشىسى, ەلشى دەرد سابو, «حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى» كەاق باسشىسى ءراپىل جوشىباەۆ جانە تاعى باسقالار ءسوز سويلەپ, تۇجىرىمداما توڭىرەگىندەگى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
«قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب تورالقا توراعاسى ءا.نازارباەۆا سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ تومەندەگىنىن كوپتەگەن ادام سەزىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ازايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر شەشىمى – ەلىمىزدەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ. ءتىپتى جاڭا زاڭ قابىلداۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. وعان مىسال, قازىرگى قولدانىستاعى زاڭعا 2017 جىلعا دەيىن 63 رەت وزگەرىس ەنگىزىلىپتى. ال بۇل از كورسەتكىش ەمەس. سول سەبەپتى ءا.نازارباەۆا جاڭا زاڭدى قابىلداۋ الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىنا دەڭگەيلەسۋگە جاسالعان ماڭىزدى قادام دەپ سانادى. ال بۇل زاڭ ەكولوگيالىق كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي, جاسىل ەكونوميكانىڭ كەڭ ەتەك جايۋىنا بارىنشا ىقپال ەتپەك. ياعني, زاڭناما الەۋمەتتىك فاكتورلارمەن قاتار, ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە دە اسەرىن تيگىزەدى.
قاۋىمداستىقتىڭ تورالقا ءتورايىمى جاڭا كودەكستە «جاسىل ەكونوميكا» تەرمينىن بەكىتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەكولوگيالىق رەتتەۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. «مەملەكەت «جاسىل» ەكونوميكاعا ءوتۋ ءۇشىن بيزنەسكە ءتيىمدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن جاساۋى ءتيىس», دەدى ءا.نازارباەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان «حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى» جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ارەكەت ەتىپ, جاسىل بيزنەس ءۇشىن ء«بىر تەرەزەگە» اينالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار ول قازاقستان جاھاندىق جانە حالىقارالىق پروتسەستەردىڭ قاتىسۋشىسى جانە «جاسىل» باستامانىڭ قولداۋشىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, پاريج كليماتتىق كەلىسىمى بويىنشا 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدىڭ شىعارىلۋىن 15%-عا تومەندەتۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدەگى بەلگىلى ءبىر قاتەرلەردىڭ الدىن الماق.
«2020 جىلدان باستاپ وتاندىق بيزنەستىڭ الدىندا جاڭا تالاپتار تۋىندايدى. مۇنداي ۇلتتىق مىندەتتەردى ورىنداماۋ قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ الەم نارىعىنا شىعۋىن شەكتەپ, سونىمەن قاتار باسقا دا ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ قابىلدانۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەدى ول. وسىعان وراي جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە «جاسىل» ەكونوميكا تەرمينىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ پرينتسيپتەرى مەن مەحانيزمدەرىن زاڭ جۇزىندە ەنگىزۋدى, سونداي-اق ۇلەستىرۋ مەن ساتۋ جۇيەسىن قايتا ىسكە قوسۋدى ۇسىنادى.
جيىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس تۇجىرىمداماسى 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن دايىن بولۋى تيىستىگىن ايتتى. «ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىنا سايكەس ۇلتتىق ەكولوگيالىق زاڭنامانى وزەكتەندىرۋ بويىنشا سىزدەرمەن بىرلەسە ۇلكەن جۇمىس اتقارۋىمىز قاجەت. قازاقستان 2016 جىلى ەىدۇ-نىڭ ساياسي قۇرالى – جاسىل ءوسۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قوسىلدى. وسى دەكلاراتسيانىڭ اياسىندا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز «جاسىل» ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ, «جاسىل» وسۋگە جانە وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن مەحانيزمدەردى جويۋ ارقىلى «جاسىل» ءوسۋ ساياساتىن دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر», دەدى مينيستر. سونداي-اق ول ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە ونى قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنە ەنگىزۋ بويىنشا مەملەكەت الدىندا جاڭا ماقساتتار تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
مينيستر قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ەكولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اراسىندا ءا.نازارباەۆا باسقاراتىن «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» شوعىرلاندىرۋشى كۇش سانالاتىنىن, سونداي-اق ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قۇزىرلى ورگان رەتىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قالايتىنىن ايتتى.
نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنداعى ەكولوگيالىق نورمالاردىڭ كوپشىلىگى, اسىرەسە وندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاتىستى تالاپتار ابدەن ەسكىرگەنى بەلگىلى. ءتىپتى كەيبىرى قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. ناقتىسىندا, قولدانىستاعى ەكولوگيالىق كودەكس ايماقتارداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەن گورى, بيۋدجەت قارجىسىن كوبەيتۋگە باعىتتالعان ەكەن.
وكىنىشكە قاراي, كاسىپورىنداردان الىنعان ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ باسىم بولىگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا ەمەس, باسقا سالالارعا جۇمسالۋدا. سوندىقتان جاڭا كودەكستە ەكولوگيالىق ايىپپۇلداردان تۇسكەن قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ, ولاردى ەسەپتەۋ ءادىسناماسىنا, قولدانۋ ەرەجەلەرىنە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى دەگەن ءۇمىت بار. بۇدان بولەك, كاسىپورىنداردى «جاسىل» تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە, وندىرىستىك قالدىقتاردى, سونىڭ ىشىندە, تەحنوگەندى مينەرالدى تۇزىلىمدەردى قايتا وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ قاجەت. ەسكەرىلۋى ءتيىس ماڭىزدى باعىتتاردىڭ قاتارىندا وندىرىستىك قالدىقتاردى باسقارۋدى, ەكولوگيالىق رەتتەۋ مەحانيزمدەرىن, ەكولوگيالىق اۋديت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى بار. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا, مىنە وسى ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلاندى.
بۇل جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ باستى مىندەتى – ەلىمىزدەگى جاسىل ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر. سەبەبى بۇگىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ەنەرگيا بالانسىنىڭ 1 پايىزى عانا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە تيەسىلى. ال ۇكىمەتتىڭ جوسپارىنا سايكەس ول 2020 جىلعا قاراي 3 پايىزعا, ال 2050 جىلى 50 پايىزعا دەيىن جەتۋى كەرەك.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
