قاشقار تاقىرىبى – يسمايلجاننىڭ ادەبيەتتەگى ءتول مۇراتى, ازاماتتىق پارىزدان تۋعان قالامگەرلىك تاعدىرى. جەتىسۋ ولكەسىندەگى ەڭ العاشقى مەشىت, ءبىرىنشى فابريكا, تۇڭعىش مەكتەپ سالىنعان تاريحى باي قارعالى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جازۋشى جىراقتا قالعان قاشقاردان ءوزىن ەشقاشان ءبولىپ-جارعان ەمەس. جاڭا كىتاپ 1933-34 جىلدارى قاشقارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, قۋعىننان باس ساۋعالاپ ءجۇرىپ قازاق توپىراعىنا كەلىپ امان قالعان اكە رۋحىنا ارنالعاندىقتان, كوپشىلىكتىڭ الدىنداعى كىرىسپە ءسوزىن دە كوڭىل تولقىتاتىن ەستەلىك ايتۋدان باستادى.
تاعدىرى بۇرالاڭ جولمەن باستالعان جازۋشىنىڭ اكەسى ابدىقادىر وتانىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولىپ, قاشقاردان قارعالىعا 1934 جىلى 17 جاسىندا كەلەدى. العاشىندا فەرعانا دالاسىندا, سوسىن كاۆكاز ايماعىندا, ودان باكۋ اسىپ, اقىرى كەڭقولتىق قازاق جەرىنە كەلىپ تابان تىرەيدى. سۇيەگىنە ءىلىنىپ, ارىپ-اشىپ ارەڭ جەتىپ, قارعالىعا كەلىپ تۇراق تاپقان ۇيعىردىڭ جاس بالاسىن جىر الىبى جامبىل «تامىر» دەپ ەركەلەتىپ باۋىرىنا تارتىپ, وزىنە وكىل بالا ەتەدى. بىراق «اركىمگە ءوز تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى», تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن جەتىسۋدىڭ تورىندەگى تامىلجىعان اۋىلدا ءۇيلى-باراندى بولىپ, الاڭسىز مامىراجاي تىرلىك كەشسە دە, اكەسى ءومىر بويى شەكارانىڭ ارعى جاعىندا قالعان تۋعان جەرىن اڭساۋمەن ءوتىپتى. بۇل ارالىقتا اكە كوزىندەگى مۇڭدى, كوكىرەگىن كەرنەگەن ساعىنىشىن كورىپ, بالالىق شاعى تۋرالى ەلجىرەپ ايتاتىن ەستەلىكتەرىن كىشكەنتايىنان تىڭداپ ءوسىپ, ەسىندە ماڭگى ساقتاپ قالعان يسمايلجاننىڭ كەۋدەسىندە بەيتانىس قاشقاردىڭ بەينەسى مۇنارتىپ ءجۇرىپ, ءبىرجولا بەكىگەن ەدى. اكە اماناتى مەن وسيەتى قۇلاعىندا قالعان ول, 1982 جىلى ءبىرىنشى رەت قاشقار قالاسىن ىزدەپ كەلەدى. تۇرفان, قاعالىق, حوتان, قاشقار, قۇلجا سەكىلدى ەسكى شاھارلاردى تەگىس ارالاپ شىققاننان كەيىن قاشقار تۋرالى اسەرى مەن سەزىمى قالامىنان اعىل-تەگىل توگىلىپ سالا بەرەدى...
«1886 جىلى جاس كەزىنەن بيلىككە ارالاسقان بولىس, كەيىن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان قوعام قايراتكەرى ءسات نيازبەك ۇلى اشقان قارعالىداعى ەڭ العاشقى مەشىتتى بولشەۆيكتەر تالقانداپ تاستايدى. قۇدايدىڭ ۇكىمىنسىز جەڭىستىڭ جاقىندامايتىنىن بىلگەن ستالين وزدەرى جۇرگىزىپ وتىرعان يدەولوگيا مەن ەلدەگى قاتاڭ اسكەري تارتىپكە قاراماستان, ءسال-ءپال ءجىبىپ, ءار جەردەن ءىشىنارا مەشىت, شىركەۋ اشۋعا رۇقسات بەرگەن ءبىر ءساتتى قالت جىبەرمەگەن ابدىقادىر قاري ءسات سالعان مەشىتتى 1943 جىلى قايتا اشادى. ارينە بۇكىل وداقتىڭ الدىندا بەدەلى زور جامبىلدىڭ تىكەلەي جاردەمى مەن قولداۋى بولماعاندا, اكەم بۇل مەشىتتى اشا الماس ەدى. قارعالىداعى مەشىتتى قوسا ەسەپتەگەندە, بۇل كەزدە بۇكىل قازاقستاندا 6 مەشىت قانا جۇمىس ىستەپ تۇردى. تار جىلداردا تاۋقىمەت كەشىپ جۇرسە دە, جۇرەگىندەگى ىزگىلىك وتىن ءوشىرىپ الماي, كەرىسىنشە, بويىنداعى بار جىلۋىن, ادامگەرشىلىگىن, جاقسىلىعىن قارعالىداعى قازاقتارمەن, ورىستارمەن, نەمىس, تۇرىك, شەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە بولىسكەن اكەم ومىردەن وزعانشا ولارعا راحمەت ايتۋمەن ءوتتى. مەن ولاردىڭ ورتاسىنداعى كەرەمەت دوستىقتى كورىپ ءوستىم. بۇگىنگى تۇساۋكەسەر كەشىمە دە قارعالى اۋىلىنداعى ەت جاقىنىما اينالىپ كەتكەن ۇيعىر, قازاق, ورىس, نەمىس دوستارىمدى, اعالارىم مەن اپالارىمدى ارنايى شاقىرىپ وتىرمىن. اكەمە ارناپ كوركەم دۇنيەمەن سوققان ەسكەرتكىشىمنىڭ كۋاسى بولسىنشى دەدىم» دەيدى يسمايلجان يمينوۆ تولقىپ تۇرىپ.
يسمايلجان شىعارمالارىن ورىس تىلىندە جازادى. «مەنىڭ قاشقاريام» اتتى كىتابىنان كەيىن « ۇلى شوقاننىڭ كەرۋەن جولىمەن» (2015 ج.), «التىشارعا ساياحات» (2016 ج.), «ۆ تۋۆە, گدە پرەدكوۆ درەۆني رود…» (2016 ج.) اتتى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس جازىلعان كىتاپتارىنان كەيىن, مىنە, مەرەكە قارساڭىندا «قارت قاشقارلىقتىڭ اڭگىمەلەرى» جارىققا شىعىپ وتىر. اتالعان كىتاپتاردىڭ بارلىعىن كەزىندە قازاق جانە ورىس زيالىلارى جىلى قابىلداعان ەدى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
