قازبا بايلىق ءوندىرۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋى قورشاعان ورتاعا, ادام ومىرىنە ەشقانداي زيان كەلتىرمەۋگە ءتيىس. وسى رەتتە ارنايى الەمدىك ستاندارت بەكىتىلىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جاھاندىق دەڭگەيدە رەتتەۋدى جۇيەلەۋ قولعا الىنعان. بۇل تۋرالى جيىن بارىسىندا ERK Consulting (UK) Ltd. ساراپشىسى دجەين دجوۋين تولىعىراق اڭگىمەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ستاندارت بويىنشا كەن ورنىن قازۋعا نيەتتى كاسىپورىنعا رۇقسات قاعازىن الۋ قازىر كۇردەلەنىپ كەتكەن. اسىرەسە اقش پەن ەۋروپادا ارنايى زەتتەۋ جۇرگىزىلىپ, تيىمدىلىگى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنسە عانا رۇقسات بەرىلەدى ەكەن. ونىڭ وزىندە بۇل پروتسەسس 10 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. وعان قوسا ينۆەستور قۇيعان اقشانىڭ جارتىسى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە كەتەدى. ال قازاقستاندا اتالعان قۇجاتقا قول جەتكىزۋ نەبارى 2 جىلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسادى, كاسىپورىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اسا شىعىندالا قويمايدى. وسىدان بارىپ ءتۇرلى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تۋىندايدى, ەڭ كۇردەلىسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كىمنىڭ مويىنىنا جۇكتەلەتىندىگى بەلگىسىز كۇيدە قالادى.
فورۋمدا ءسوز العان «رەسپۋبليكالىق كەن ءوندىرۋ جانە كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى» زتب اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس كەلەر جىلى ەلىمىزدە جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ازىرلەنەتىنىن ايتتى.
– وسى ورايدا رەفورمالاۋدا ماڭىزدى ءرول وينايتىن بىرنەشە ماسەلەلەردى اتاپ وتكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, ەكولوگيالىق كودەكس كاسىپورىندارعا تەك ايىپپۇل سالىپ قانا قويماي, ولاردى قالدىقتار كولەمىن ازايتۋعا, لاستانۋلاردى تومەندەتۋگە ىنتالاندىرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بۇگىنگى كۇنى ەكولوگيالىق تولەمدەردى قولدانۋ ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتىپ, قالدىقتار كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالماعان. وسىعان بايلانىستى, قاۋىمداستىق رەتىندە ءبىز سالىناتىن ايىپپۇل سوماسىنا كاسىپورىندار ءوز بەتىنشە ەكولوگيالىق ءىس-شارالار قابىلداۋىن قاراستىراتىن نورمالار ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنان بولعان زالالدى باعالاۋ مەحانيزمى اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە دە ەكولوگيالىق زاڭناما قانشالىقتى ءتيىمدى قىزمەتتەر اتقاراتىنى جايلى ءسوز بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا قۇزىرلى ورگاننىڭ ەكولوگتارى كابينەتتەرىنەن شىقپاي-اق زالال كولەمىن ەسەپتەپ, كومپانيالارعا ايىپپۇل سالا الادى. بۇل ەڭ ءتيىمدى ءادىس ەمەس ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى,– دەدى ن.رادوستوۆەتس.
پارلامەنت ءماجىلىسى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى گالينا بايماحانوۆا قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ولاردىڭ ۇستانىمدارىن كۇشەيتۋدىڭ, سونداي-اق سىندارلى ديالوگتار قۇرۋ ارقىلى وڭتايلى شەشىمدەر قابىلداۋعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.
– بارلىعىمىز ءۇشىن جەر قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتارىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە جەتكەنى, ورنىمەن پايدالانىلعانى ماڭىزدى. سول سەبەپتى الدىمەن حالىقارالىق تاجىريبەمەن سالىستىرۋ ارقىلى گەولوگيالىق اقپارات جيناۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ونىڭ جاريالى, اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇعان قوسا كودەكسكە جانە ونىڭ قولدانىلۋى بويىنشا ءار بابىنا ساۋاتتى تۇسىنىكتەمە بەرەتىن زاڭگەرلەر توبىن قۇرۋ قاجەت. زاڭنامانى كاسىبي زاڭگەرلەردىڭ ءتۇسىندىرۋى اسا ماڭىزدى. سونىمەن قاتار كودەكس بارلىعىنا تۇسىنىكتى بولاتىنداي تەرمينولوگيالىق سوزدىك دايىنداپ, ونى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى قولعا الۋ كەرەك, – دەيدى ول.
ەلىمىزدەگى گەولوگيا سالاسىندا باس-اياعى جۇيەلەنبەگەن ماسەلەلەر مۇنىمەن بىتپەيدى. گ. بايماحانوۆا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن 2009 جىلى «قازگەولوگيا» اق قۇرىلعانىن, اتالعان قاۋىمداستىق گەولوگيا سالاسىنا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە كەلگەندە وسالدىق تانىتقانىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى جەكەشەلەندىرۋگە بەرىلگەن «قازگەولوگياعا» ەلىمىزدەگى مينەرالدى رەسۋرستاردى تولىعىمەن قامتيتىن اقپاراتتىق جۇيە ورناتۋ, الەۋەتى حالىقارالىق اككرەديتاتسيادان وتۋگە جەتەتىن زەرتحانا سالۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى بولىنگەن بولاتىن. اقشا اۋدارىلعانىمەن بۇل اتالعانداردىڭ ەشقايسىسى ىسكە اسپاعان.
ساياسي تۇراقتىلىق – ينۆەستور ءۇشىن باستى تالاپ
جيىندا ءسوز العان GPW ساياسي تاۋەكەلدەر ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ليۆيا پادجي جاھاندىق گەوساياسي احۋالدىڭ كەن وندىرىسىنە ىقپالى جايىندا بايانداما جاسادى. Goldman Sachs زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسىن نەگىزگە العان ول الەمدە كەن ءوندىرىسى سالاسىنا قاتىستى شەشىمدەردىڭ 70 پايىزى جەر استىنداعى قازبا بايلىقتارعا بايلانىستى ەمەس, كەرىسىنشە جەر بەتىندە ورىن الىپ جاتقان ساياسي احۋالمەن ساباقتاساتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردىڭ 54 پايىزى سايلاۋ ءوتۋى, حالىقتىڭ نارازىلىق ءبىلدىرۋى, ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق سىندى جاعدايلارعا باسا ءمان بەرەدى. كەز كەلگەن ينۆەستور ءۇشىن اۋەلى جاھاندىق گەوساياسي جاعداي, ساياسي ارەناداعى سوڭعى وزگەرىستەر, رەتتەۋ جۇيەسى مەن اقپاراتتىڭ اشىقتىعى اسا ماڭىزدى بولماق. الەمدىك اۋقىمداعى ساياسي كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىز بولۋى, قاقتىعىستاردىڭ قارقىن الۋى, بوسقىندار سانىنىڭ كۇرت ارتۋى ءوز كەزەگىندە كەن وندىرىسىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنە تىكەلەي بولماسا دا جاناما اسەر ەتىپ وتىر.
– كەن ءوندىرىسى مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىمەن ەتەنە بايلانىسىپ جاتقان سالا. شەتەلدىك ينۆەستور ينۆەستيتسيا سالار الدىندا ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنا, تۇراقتىلىعىنا باسا ءمان بەرەدى. ەگەر جاعداي كەرى كەتىپ, ساۋدا نارىعىندا كۇتپەگەن احۋال ورىن السا شە؟ ونداي وقيعالاردى جوققا شىعارا المايمىز. مىسالى, رەسەيگە سالىنعان سانكتسيانىڭ سالدارىنان «رۋسال» اليۋميني زاۋىتى قۇردىمعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. بۇل جاعداي ساۋدا نارىعىنداعى ويىنشىلاردى بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق,– دەدى ل. پادجي. ساراپشىنىڭ پايىمداۋلارىنان بۇعان دەيىنگى داۋىرلەردە دە ساياسي قىسىمنىڭ سالدارىنان ساۋدا نارىعىنداعى الپاۋىتتاردىڭ ەسى ەكىگە, ءتۇسى تورتكە ءبولىنىپ بارىپ, قايتا قاتارعا قوسىلعاندىعىن بايقايسىڭ.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر توقتاباەۆ رەسەيمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردىڭ جۇمىسىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ كەرەكتىگىن ايتقان-دى. اقش-تىڭ سانكتسياسىنا ىلىككەن رەسەيلىك «رۋسال» كومپانياسىنا وتاندىق ERG جىلىنا 1 ملن توننا اليۋميني شيكىزاتىن ەكسپورتتايدى ەكەن. بۇل كەلىسسوز 18 جىلعا جاسالعان. الدا وسى مەرزىمنىڭ ءالى ءۇش جىلى بارىن ەسكەرسەك, اتالعان مەرزىم ىشىندە شيكىزاتتى ەكسپورتتايتىن جاڭا باعىتتار قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشىمى − وتاندىق كومپانيالاردىڭ ءوز قىزمەتى مەن باعىتىن ءارتاراپتاندىرىپ, رەسەيدەن باسقا دا نارىقتار تابۋ. ت.توقتاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدەر جىل سوڭىندا جاسالعاندىقتان ونى بۇزىپ, باسقا نارىقتارعا ءونىم ساتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان تىعىرىققا تىرەلگەن «رۋسالعا» ەكسپورتتالاتىن كولەم بويىنشا كومەكتەسۋ جولدارى قاراستىرىلماق.
قۇندى قاعازعا قۇلشىنىس از
ءبىزدىڭ ەلدە كەن ءوندىرىسى سالاسىنا قارجى قۇيۋ ارقىلى پايدا تابۋعا بولادى. قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ اكتسيالارىن الەمنىڭ كەز كەلگەن ۆاليۋتاسىندا ساتۋعا, يا بولماسا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋعانىن ايتقان «قازاقستان قور بيرجاسى» اق (كاSە) بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى قايرات تۇرماعامبەتوۆ نارىقتا 120 اكتسيا اينالىمدا ەكەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اكتسيالاردىڭ كاپيتال نارىعى 18,5 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. وتكەن جىلى جالپى قۇندى قاعازدارعا جاسالعان كەلىسىمنىڭ سوماسى 105,1 ترلن تەڭگەگە تەڭەلگەن. بىراق قۇندى قاعازدار ساۋداسىمەن اينالىسىپ, تابىس تاباتىنداردىڭ قاتارى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەن. ول ءۇشىن كوپشىلىككە قارجىلىق ساۋاتتىلىق جەتىسپەيدى. قازاقستاندا قۇندى قاعازدار ساۋداسىمەن اينالىساتىنداردىڭ ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى ەكەن, اقش-تا بۇل كورسەتكىش 15 پايىزدى, جاپونيادا 39 پايىزدى قۇرايدى.
– ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىنەن ينۆەستيتسيا سالاتىندار تابىلا ما دەگەن سۇراق ءجيى قويىلادى. ءيا, ولاردىڭ قاراسى قالىڭ بولماسا دا, بار دەپ ايتا الامىز. بىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى دەپوزيتتەرگە سالىنعان قاراجات 8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بارىمىزگە ءمالىم, بانكتەردەگى جاعداي ۇنەمى تۇراقتى بولا بەرمەيدى. ال ەلىمىزدەگى كەن وندىرىسىندەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ قازاقستان قور بيرجاسىنداعى اكتسيالارى 3 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل بارلىق قۇندى قاعازدىڭ 5,35 پايىزى وسى سالاعا باعىتتالعانىن كورسەتەدى. وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالادىق, كاسىپكەرلەرمەن كەزدەستىك. مەنىڭ تۇسىنگەنىم, كاسىپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اكتسيانىڭ نە ەكەنىنەن حابارسىز. ءتىپتى بيرجا نارىعىن قالتالىلاردىڭ عانا ساۋاتى جەتەتىن كلۋب سانايتىندارى دا بار ەكەن. بۇل ويدان ارىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. شىن مانىندە اتالعان ساۋدا نارىعىندا كىمنىڭ باعى مەن بابى كەلىسەتىنىن ۋاقىت قانا كورسەتەدى. بىزدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ءىس باستاۋ ءۇشىن بانكتەردەن كەپىلدىك ارقىلى نەسيە الۋعا ۋاقىت جوعالتادى. سايىپ كەلگەندە ودان كورەتىن پايداسى دا شاش-ەتەكتەن دەپ ايتۋعا كەلمەس. ال بيرجا الاڭىندا جاعداي الدەقايدا جەڭىل, ۇتىمدى شارتتارعا كەلىسىم جاساۋعا بولادى. كەن سالاسىنداعى وتاندىق ءىرىلى-ۇساقتى كومپانيالارعا سەنىم بىلدىرگەن, قىزىعۋشىلىق تانىتقان ينۆەستورلار ءۇشىن ەكى جاققا پايدالى جوبالار جاساۋعا مۇمكىندىك مول. اتالعان سالانىڭ ءىسى ورگە باسقان ۋاقىت 2013-2014 جانە 2016 جىلدار ەدى. قازىر بۇل كورسەتكىش الدەقايدا تومەندەپ كەتتى,– دەدى ق. تۇرماعامبەتوۆ.
لوندون قور بيرجاسى بەيجىڭ ءوفيسىنىڭ باس وكىلى, دجون ەدۆاردس لوندون قور بيرجاسىندا كەن ءوندىرىسى بويىنشا 173 كومپانيا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ونىڭ 53-ءى تۇتاس زەرتتەۋ الاڭىن قامتيتىن, كەن ورىندارىن يگەرۋ بەكىتىلگەن جۇيە ارقىلى ىسكە اساتىن, ينۆەستورلارعا ناقتى ۇسىنىستارى بار ءىرى كاسىپورىندار ەكەن.
قازاق جەرىنىڭ قويناۋى تولعان قازبا بايلىق ەكەنىن تورتكۇل دۇنيە جاقسى بىلەدى. ونى يگەرۋگە نيەتتىلەردىڭ دە قاراسى قالىڭ. ەلباسى قازاقتىڭ قازىناسى ءوز يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى. ول ءۇشىن گەولوگيا سالاسىنىڭ وي-قىرى, قيا-قالتارىسىن شولىپ, ساندا بار, ساناتتا جوق جوس-
پارلاردى, ءتيىمسىز جوبالاردى شەكتەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. شەتەلدىك تاجىربيە مەن زامان تالابى اتالعان سالادا دا جاڭاشىلدىقتىڭ كەرەكتىگىن ۇقتىرادى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
