ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ 2018 جىلعا ارنالعان نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەر مەن بيۋدجەت كورسەتكىشتەرى ناقتىلانعان بولجامىن دەپۋتاتتاردىڭ نازارىنا ۇسىندى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 57,2 تريلليون تەڭگە كولەمىندە بولجانعان جانە ول بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 1,3 تريلليون تەڭگەگە ارتىق. ناقتى ىشكى جالپى ءونىم 3,8 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 9 215,4 دوللارعا دەيىن ۇلعايۋى ءتيىس. مۇنايدىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ ۇلعايۋىن جانە ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكسپورت 54 ميلليارد دوللارعا دەيىن, ال يمپورت 34 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتادى. ينفلياتسيا بەكىتىلگەن 5,0-7,0 پايىز دالىزىندە ساقتالادى.
ت.سۇلەيمەنوۆ تۇزەتىلگەن 2018 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پارامەترلەرىنىڭ ناقتىلانعان بولجامىن دا ايتتى. كىرىستەر (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) 2018 جىلى 5,7 تريلليون تەڭگە كولەمىندە باعالانادى. بۇل بەكىتىلگەن جوسپارعا قاراعاندا 190 ميلليارد تەڭگەگە جوعارى. ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت بۇرىن بەكىتىلگەن مولشەردە (2,6 تريلليون تەڭگە) ساقتالدى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 1,5 پايىزدى قۇرايدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى بەكىتىلگەن كولەمگە قاراعاندا 425 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 9,6 تريلليون تەڭگە كولەمىندە بولجانىپ وتىر.
قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ناقتىلانعان بيۋدجەت قوسىمشا تۇسىمدەردىڭ, 2017 جىلعى كىرىستەر جونىندەگى جوسپاردى اسىرا ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە بيۋدجەت قارجىسى قالدىقتارىن تارتۋدىڭ, سونداي-اق قارىز قۇندى قاعازدارىن شىعارۋدىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنىن حابارلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بەكىتىلگەن بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىستارى 425 ميلليارد تەڭگەگە (بۇرىن بەكىتىلگەن دەڭگەيدەن 4,6 پايىزعا) نەمەسە تۇزەتىلگەن بيۋدجەتتەن 417 ميلليارد تەڭگە ۇلعايادى.
ب.سۇلتانوۆ بۇل قارجىنى ءۇش باعىت بويىنشا ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جولداۋلارىن ىسكە اسىرۋعا 293 ميلليارد تەڭگە, پرەزيدەنتتىڭ 5 الەۋمەتتىك باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا 25,1 ميلليارد تەڭگە, بۇرىن قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا 98,9 ميلليارد تەڭگە جىبەرىلەدى.
قوسىمشا قارجىلاندىرىلاتىن ماڭىزدى شارالار ىشىندە مينيستر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 30-دان 50 پايىز ارالىعى كولەمىندە ۇلعايتۋدى, وسى وقۋ ورنىن ودان ءارى دامىتۋدى جانە مۇگەدەك بالالار 18 جاسقا تولعاننان كەيىن دە كۇتىپ-باعاتىن ادامدارعا جاڭا جاردەماقى بەرۋدى اتادى. بيۋدجەت شىعىستارى سونداي-اق حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 950 شاقىرىم جولدى جوندەۋگە, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەرگە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋگە, اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن اگرارلىق عىلىمداردى دامىتۋعا جانە كيبەر قاۋىپسىزدىككە قارسى ءىس-قيمىلعا دا قاراستىرىلىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىستارىن 20 مىڭ گرانتقا ۇلعايتۋ, تەحنيكالىق جانە اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا گرانتتار قۇنىن ارتتىرۋ, بۇقارالىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋ سالالارى قارجىلاندىرىلاتىن بولادى.
ۇلتتىق بانكىنىڭ توراعاسى دانيار اقىشەۆ سەناتورلاردى ۇلتتىق بانكىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەر تۋرالى حاباردار ەتتى.
بايانداماشى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جىلدىق ينفلياتسيانى بەلگىلەنگەن ارالىقتا ۇستاپ تۇرۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ينفلياتسيا 2018 جىلعى قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا 1,8 پايىز بولدى, بۇل وتكەن جىلعى وسىنداي كەزەڭدەگى دەڭگەيدەن (2,3 پايىز) تومەن. جىلدىق كورسەتكىش بويىنشا ناۋرىزدا ونىڭ دەڭگەيى 6,6 پايىز بولدى, ول 2018 جىلعا بەلگىلەنگەن 5-7 پايىز دالىزىنە سايكەس كەلەدى. ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ جۇمسارۋىنا ىقپال ەتتى. جىل باسىنان بەرى بازالىق مولشەرلەمە 10,25 پايىزدان 9,5 پايىزعا دەيىن ەكى رەت تومەندەتىلدى.
بايانداما جاساعان سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەناتا ولگا پەرەپەچينا 2018 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ناقتىلانعان كولەمى 9 642,9 تريلليون تەڭگەنى قۇراعانىن, بەكىتىلگەن بيۋدجەتتەن 425 ميلليارد تەڭگە ۇلعايعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل قارجى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارىن, بەس الەۋمەتتىك باستامانى جانە بۇرىنعى قابىلدانعان مىندەتتەمەلەر مەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋعا ارنالاتىنى ايتىلدى.
سەناتور سونداي-اق ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارى مەن بەس الەۋمەتتىك باستامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتى ناقتىلاۋمەن قاتار 29,3 ميلليارد تەڭگە سوماسىنداعى قارجىنى قايتا ءبولۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋداعى العاشقى كەزەڭىنىڭ ساپاسى تومەن بولعانىنا جانە وسىنداي جاعداي جۇيەلى سيپات الا باستاعانىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار نەگىزگى ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتىڭ ساپاسىز جوسپارلانۋعا بايلانىستى بۇرىنعى كەمشىلىكتەرى قوسا تۇزەتىلگەنى اتاپ ءوتىلدى.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, قالىپتاسقان جاعدايعا باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى –بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدان اسىپ ءتۇسۋى بولىپ تابىلادى. ياعني, شەكتەۋلى قاراجات جەتكىلىكسىز بولعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن تۇزەتە باستايدى, كورسەتكىشتەردى قارجىلاندىرۋعا سايكەستەندىرەدى.
سەناتور بيۋدجەتتىڭ شىعىس باعىتتارىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ءتيىستى تالداۋدىڭ جوقتىعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان كۇش-جىگەر مەن رەسۋرستاردى بىرىكتىرىپ جۇمساۋدىڭ تيىمدىلىگى ازاياتىنىنا, ياعني رەسۋرستاردىڭ ءار سالاعا تاراپ كەتۋى قاۋپى بار ەكەنىنە توقتالدى.
سەنات قازاقستان مەن اقش ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى مەملەكەتتىك اۋە كەمەلەرىنە اەروناۆيگاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن تولەماقى الۋعا قاتىستى كەلىسىمدى راتيفيكتسيالادى. كەلىسىم 2018 جىلعى 12 قاڭتاردا ۆاشينگتون قالاسىندا جاسالدى جانە بورتىندا ۇكىمەت دەلەگاتسياسى بار مەملەكەتتىك اۋە كەمەلەرىن اەروناۆيگاتسيالىق الىمدار الۋدان ءوزارا بوساتۋدى كوزدەيدى. تاراپتاردىڭ ءبىرى ەكىنشى تاراپتىڭ رەسمي سۇراۋ سالۋى بويىنشا ءوز مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنىڭ ۇستىنەن مەملەكەتتىك اۋە كەمەلەرىنىڭ ۇشىپ ءوتۋىن ورىنداۋعا, وسىنداي رۇقسات بەرىلەتىن ساپارلار سول مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا قونۋعا بايلانىستى بولعاندا ديپلوماتيالىق رۇقسات بەرەدى. كەلىسىم ەرەجەلەرى ترانزيتتىك ۇشىپ وتۋلەرگە, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ماقساتتار ءۇشىن پايدالانىلمايتىن نەمەسە كەز-كەلگەن كوممەرتسيالىق قىزمەتتە پايدالانىلاتىن اۋە كەمەلەرىنە قولدانىلمايدى.
زاڭناماعا ارحيۆ ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر قابىلداندى.
وسى سالاداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تىنىس-تىرشىلىكتى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق سالاسىنا جاڭا اقپارات تۇرلەرىنىڭ جەدەل كىرىگۋى جانە تولىقتاي ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىنا كوشۋگە بايلانىستى بولىپ وتىر. تۇزەتۋلەر بيۋدجەت كودەكسى مەن بىرقاتار زاڭدارعا ەنگىزىلەتىن بولدى.
بيۋدجەت كودەكسىنە مەملەكەتتىك ارحيۆتەرگە اقىلى قىزمەت تۇرلەرىن وتكىزۋدەن الىنعان اقشالاردى جۇمساۋ قۇقىعىن بەرۋ بولىگىنە وزگەرىس ەنگىزىلەدى.
«ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ۇعىم بولىگىنە, مەملەكەتتىك ارحيۆتەر كورسەتەتىن قىزمەتتەر تىزبەسىن كەڭەيتۋگە, ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋگە قۇزىرەتتەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋعا بايلانىستى بولدى.
«ەلەكتروندىق قۇجات جانە ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا تۋرالى» زاڭعا ارحيۆ ءىسى جانە قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن ناقتىلايتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
«جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتiنiشتەرiن قاراۋ ءتارتiبi تۋرالى» زاڭعا جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرىن, زاڭدى تۇلعالاردىڭ بيزنەس-سايكەستەندىرۋ ءنومىرىن مىندەتتى كورسەتۋ بولىگىنە تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى, بۇل جەكە تۇلعالاردىڭ سۇراۋ سالۋلارىن ورىنداۋدى رەتكە كەلتىرۋ مەن باقىلاۋعا, سونداي-اق جاسىرىن وتىنىشتەردىڭ سانىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىنداۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ – ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك بەيبىتشىلىك جانە پروگرەسس سىيلىعى تۋرالى» زاڭداعى سىيلىقتى بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرامىن بەكىتۋ ءتارتىبى وزگەرتىلەدى.
«وڭالتۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭعا بانكروتتىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتارىن رەتكە كەلتىرۋ جانە ءتيىستى ارحيۆكە بەرۋ جونىندەگى بانكروتتىقتى باسقارۋشىنىڭ مىندەتتەرىن رەتتەۋ بولىگىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. سەناتور مارات تاعىموۆ شالقار كولىن تازالاۋعا قارجى ءبولۋ تۋرالى; نۇرجان نۇرسيپاتوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ەرەجەلەرىن ورىنداۋعا قاتىستى; سەرگەي پلوتنيكوۆ ءتۇستى جانە قارا مەتال قالدىقتارىن قابىلداۋ بەكەتتەرىنىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرۋ تۋرالى ساۋال جولدادى.
