الماتىدا حالىقارالىق جارىستار ءجيى ءوتىپ جاتادى. قازاقستان قۇراماسىنىڭ ساپىنان بولات ءجۇمادىلوۆتى, نۇرجان سمانوۆتى جانە ەرماحان ىبرايىموۆ پەن اركادي توپاەۆتى كورگەندە كوزىڭ تويىپ, ارقاڭنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي جەڭىلدەپ قالاسىڭ. بۇلار شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ساڭلاقتار بولاتىن.
اسىرەسە, نۇرجان سمانوۆ. شارشى الاڭدا وتە اقىلدى جىگىت. قارسىلاسىنىڭ ويىن كوزىنەن وقىپ قويادى. سوققىلارى اۋا قارماپ قالا بەرگەن سوڭ انانىڭ ءداسى قايتىپ قالادى. قاسقىردىڭ الدىنا تۇسكەن قويانداي بۇگەجەك قاعادى. قىلار قايرانى جوق, جەڭىلىپ تىنادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ, ەتەك-جەڭىن جيناعاندا وسى نۇرجان سمانوۆ قۇرامانىڭ كاپيتانى بولدى. وليمپ شىڭىن وسى سمانوۆ باعىندىرادى دەسكەن جۇرت.
قازاق بوكسى تاريحىندا ءبىر بوكسشىنىڭ بارماعى شايناۋلى كەتكەن بولسا ول دا وسى ءبىز ماقتاۋىن جەتكىزە الماي وتىرعان نۇرجان سمانوۆ.
ءبىر سالماقتا قارايلاس ەرماحان ىبرايىموۆ, اركادي توپاەۆ, قاناتبەك شاعاتاەۆ, مارات جاقيەۆ, اعايىندى بەردىبەكوۆتەر بولدى. قازاقستان بوكسىنىڭ كەلەشەك جۇلدىزدارى, ول كەزدە كوكورىم بوزبالالار.
– «كىم مىقتى, مەن مىقتى» بولىپ ءبىر سالماقتا ءوزارا تالاسىپ جۇرەمىز, – دەيدى ەر كوڭىلدى ەرماحان. – بىردە اناۋ جەڭەدى, بىردە مىناۋ جەڭەدى. ءبىر كۇنى «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامىنان جارىسقا نۇرجان سمانوۆ كەلدى. كىل مىقتىلار نۇرجاننان الدىمىز نوكداۋن, ارتىمىز نوكاۋت الىپ, 63,5 كيلو سالماقتان تىراعايلاپ قاشتىق. بىرەۋ سالماق قۋىپ, تومەنگە ءتۇستى, بىرەۋ اۋىرلادى. ءۇمىتى جوقتارى قولعابىن شەگەگە ءىلدى. ءبارىمىز تالاسىپ جۇرگەن سالماقتى باسىبايلى نۇرجانعا بەرىپ كەتتىك.
1987 جىلدان باستاپ بوكستا نۇرجان سمانوۆتىڭ داۋرەنى ءجۇردى. ول 15 جاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى اتانىپ, كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن الدى.
18 جاسىندا ەۋروپا چەمپيونى, ەۋروپانىڭ «ۇزدىك بوكسەرى» اتاندى. 1988 جىلى حالىقارالىق دارەجەدەگى كسرو سپورت شەبەرى, 1995 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن سپورت شەبەرى» اتاعىن الدى. ون بەس جىل بويى ۇلتتىق قۇرامانىڭ 63,5-67 كيلو سالماعىندا ءنومىرى ءبىرىنشى بوكسشىسى بولدى. كسرو-نىڭ 4 دۇركىن چەمپيونى, ازيا جانە ازيا ويىندارىنىڭ 2 دۇركىن چەمپيونى, ەۋروپا چەمپيونى, الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەرى, 1996 جىلى اتلانتادا وتكەن وليمپيا ويىندارىندا بەسىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن. ءوزىنىڭ 15 جىلدىق سپورتتىق كارەراسىندا 52 مەدال جەڭىپ العان. 35 التىن, 9 كۇمىس, 8 قولا مەدالداردىڭ يەگەرى.
ءبىر اتاقتى بوكسشىعا جەتەتىن داڭق پەن داقپىرتقا يە بولعانىمەن, وسىنىڭ ءبارى نۇرجان سمانوۆتاي دارابوزعا ازدىق ەتەتىن ەدى. بۇل ءبىزدىڭ عانا ەمەس جانكۇيەرلەردىڭ دە پىكىرى. ونىڭ الدىندا ادام ايتسا نانعىسىز, تۇسىنىكسىز جاعداياتتار بولدى. ءبىز ايتقالى وتىرعان جاعداي اتلانتا وليمپياداسىنىڭ الدىندا بولعان.
...تاشكەنتتە ازيا چەمپيوناتى ءوتىپ جاتىر. نۇرجاننىڭ كوڭىلىندە اناۋ ايتقانداي تولقۋ جوق. قازىر وزىمەن بەتتەسەتىن ناريمان اتاەۆتى ءبىر كىسىدەي بىلەدى. مىقتى قارسىلاس, سىرالعى جىگىت. سوڭعى جىلدارى ەكى رەت كەزدەستى. ەكەۋىندە دە ءوزى باسىم تۇسكەن. ۇرىس مانەرى قاناتبەك شاعاتاەۆقا ۇقساعانىمەن سوققىلارى السىزدەۋ. نۇرجاننىڭ شارشى الاڭعا شىققاندا كەيبىرەۋلەردەي شيىرشىق اتىپ ورنىندا بايىز تاپپاي الاسۇرۋ عادەتىندە جوق. اۋانى وسىپ-وسىپ بىرنەشە مارتە سوققىلار جاساپ, الگىندە قىزىنعان دەنەسىن جەكپە-جەك جاعدايىنا بەيىمدەدى. كەشە ەرتە جاتقان, جاقسى سەرگىپ قالىپتى. تويات تىلەگەن بۇركىتتەي باسىن جان-جاعىنا بۇرىپ تۇرىپ, وزىنە قادالعان وت جاناردى بايقاپ قالدى. زالعا جالت قاراعان. كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا وتىرعان قارا كيىمدى ەكى ايەلدى بايقاپ ۇلگەردى. ەرىندەرى كۇبىرلەپ بۇدان كوزىن المايدى. كوزدەرى شوقتاي. نۇرجان ءوزىنىڭ ءسال تالىقسىعانىن سەزدى. رەفەريدىڭ ورتاعا شاقىرعان ءۇنىن تالىپ ەستىدى. بۇنىسى نەسى؟!
ەسىن جيسا ءبارى قازاقستان قۇراماسىنا جاتتىعۋعا بەرىلگەن بولمەدە وتىر. ءۇستىن قارا تەر باسىپ كەتىپتى. موينىنا اسقان ورامالى دا شىلقىپ كەتكەن. جايشىلىقتا جايراڭداپ ءبىر-ءبىرىن ءىلىپ شالىپ وتىراتىن جىگىتتەر اۋىزدارىنا سۋ تولتىرىپ العانداي ءۇنسىز. بىرەۋى مۇنىڭ بەتىنە قاراي المايدى. كوپشىلىگى قاباعىمەن جەر شۇقىپ وتىر.
– مەن جەڭدىم بە؟
ەشكىم سەلت ەتپەيدى. كوردەي تىنىشتىق. باپكەرى سافيۋللين جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ وتىر.
– نۇرعالي اعا, نە بولدى, مەن جەڭدىم بە؟
اقسارى ءجۇزى نارت بولىپ قىزارعان نۇرعالي سافيۋللين ءبىر جىگىتكە يەك قاققان. ولمەگەنى قارا جەر. جەكپە جەكتى تۇسىرگەن تاسپادان كورگەنى بۇل ەكى قولىمەن باسىن تۇمشالاپ الىپتى. انشەيىندە بۇل جاقىنداعاندا ۇلى قورعانىسقا كەتەتىن اتاەۆ بوكس قاپشىعىن ۇرىپ جۇرگەندەي قالاۋىنشا سوعادى. ومىرىندە سوققىدان قۇلاپ كورمەپ ەدى. ناريمان ءبىر ەمەس ەكى رەت سۇلاتىپ ءتۇسىردى. مىنا سۇمدىقتى كورگەندە ۇياتتان, نامىستان وزەگى ورتەنىپ كوزىنەن جانارتاۋداي بولىپ جاس بۇرق ەتە قالدى. ءبىر ىستىق اعىن ميىن شانشىپ ءتۇسىپ تابانىنا دەيىن جاي وعىنداي جارىپ ءوتتى. وكىرىپ جىلاعىسى كەلگەن, ءوز-ءوزىن زورعا ۇستادى.
رينگكە بۋىرقانىپ شىققانى ەسىندە, قۇلاعىنا رەفەريدىڭ ورتاعا شاقىرعانىن تالىپ ەستىگەنى ەسىندە. ءارى قاراي قالاي بولدى, تۇك تە ەسىندە جوق. كەيىننەن قارا كيىنگەن ەكى ايەل ەسىنە ءتۇستى. كىمنىڭ ايتقانى ەسىندە جوق, بىرەۋ اتاەۆتىڭ شەشەسى قارا ماگيامەن اينالىسادى دەپ ەدى. ەشكىمنىڭ وبالىن موينىنا العىسى كەلمەيدى بىراق, سول وقيعا جۇرەگىنە وشپەستەي جارا سالىپ ەدى...
سودان كەيىن-اق جولى وڭعارىلماي قويدى. اتلانتا وليمپياداسىنا باردى. ىلعي جولىن كەسە بەرەتىن كۋبالىق قابىلان حۋان ەرناندەس سەررانىڭ اسۋىنان وتە المادى. سالماق قۋ قيىنعا تۇسكەن سوڭ 71 كيلوعا اۋىسقان.
1997 جىل. كۇرەس, بوكس دەگەندە ءىشىپ وتىرعان اسىمىزدى تاستاپ جۇرە بەرەتىن قىدىربەك دوسىم ەكەۋمىز شىمكەنتتە وتەتىن قازاقستان چەمپيوناتىنا باراتىن بولدىق. استىمىزدا سول زامانداعى ماشينانىڭ قورازى – «جيگۋلي». قىدىربەكتىكى. جولدى دا ماندىتىپ بىلمەيدى ەكەنبىز. قوردايعا كەلگەندە وڭعا بۇرىلۋدىڭ ورنىنا تىكە كەتىپ قىرعىزستانعا ءوتىپ كەتىپپىز. قاس قارايعان شاق ەدى. تاڭ سىبىرلەگەندە عانا تىزگىنىمىزدى تارتتىق. قارابالتا قالاسىندا ءجۇر ەكەنبىز. بۇگىندە بوتەن ماشينانى مىڭ شوقىپ ءبىر قارايتىن كەدەنشىلەر مەن شەكاراشىلاردىڭ بىردە-بىرەۋى «قايدان جۇرگەن پەندەسىڭدەر» دەمەپتى-اۋ. قايىرىپ جولعا سالدى. شىمكەنتكە كەلدىك. ەرماحان اتلانتا وليمپياداسىندا قولادان سالىم سالعان. بۇل ول كەزەڭ ءۇشىن باس اينالدىراتىن جەتىستىك. وليمپيا ويىندارىندا شيرەك فينالدان قايتقان نۇرجان سمانوۆ ءبىر سالماق اۋىرلاپ ەرماحاننىڭ ەڭ باستى قارسىلاسى بولىپ تۇر. جانكۇيەرلەردىڭ نازارى وسى جەكپە-جەك جانە كارى تارلان سەرىك ومىربەكوۆ پەن جاس پەرى مۇحتارحان دىلدابەكوۆتىڭ ايقاسىنا اۋعان. نۇرجاننىڭ اكەسى دانىقۇل اعا قاسىمىزدا وتىر. «نۇرجان مەنى كورسە, تولقىپ بىلگەنىنەن جاڭىلىپ قالادى. كورىنبەي وتىرايىن». الپامساداي كىسى ەكى باتىر شارشى الاڭعا شىققاندا بەتىنە توسەگەن جارتى بەت پاراققا سىيىپ كەتتى. ءبىر شەتىنەن سىعالاپ قارايدى, قايران اكە. نۇرجان كلاسسيكالىق بوكس مەكتەبىنىڭ حاس شەبەرى. وپىرا ۇرىپ كەيىن تايقىپ كەتۋ مانەرىندە جوق. ءبىر مەزەتتە ۇرۋعا رۇقسات ەتىلگەن بارلىق نۇكتەلەردى قايىستىرا سوعىپ ساناپ بەرەدى. ەرماحان كوسىپ ۇرعاندا تالدىرىپ جىعاتىن ناعىزدىڭ ءوزى. نۇرجان الىمدىلاۋ بولدى. رەفەري قولىن كوتەردى. بىراق بولاشاق وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازىنا ءوزىن مويىنداتقان جامپوزدىڭ جولى ءبارىبىر وڭعارىلمادى. ە.حاسانوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق جارىستا فينالعا شىعۋعا ءتيىس بولعان. الدىندا ەكى كوكورىم بوزبالا تۇردى. نۇرجانعا قارسىلاس بولا المايتىنىن ءبارى ءبىلدى. بىراق سول ەكى بوزبالانىڭ ارقا تىرەرى مىقتى بولاتىن. نۇرجاندى جارىسقا جەتكىزبەي الىپ كەتىپ شۇيدەسىنەن پيستولەتتىڭ دۇمىمەن ۇرىپ تالدىرىپ, قالاداعى ءبىر شاعىن اۋدانداعى ورىندىققا وتىرعىزىپ كەتىپتى. كىم ەكەنىن بىلدىك. شىرىلداپ «جاس الاشقا» جازدىق. ءبىزدىڭ بىلگەنىمىزدى ول دا ءبىلدى. كەزدەستىك. «مەن ەمەس» دەدى. سەنگەن راي تانىتتىق. ويتكەنى قولمەن ۇستاپ العان جوقپىز, كۋا دە جوق.
بوكسپەن قوشتاسار الدىندا نۇرجان ءوزىن تالاي قىمبات مەدال, اتاقتان ايىرعان حۋان ەرناندەس سەررانى الماتىدا وتكەن سپاررينگتە نوكداۋنعا ءتۇسىردى. بىراق رەسمي جارىس ەمەس, وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى بولاتىن. سوندىقتان ەش جەرگە جەڭىسى تىركەلگەن جوق.
ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ التىنىن وتىزعا قاراعان شاعىندا العان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىزدىڭ فينالداعى جەڭىسىنەن سوڭ «باسقالارعا دوعاشا ءوزى ءيىلىپ كەلىپ تۇراتىن جەڭىس, مەن الاقانىمدى اشسام زىم-زيا جوق بولادى. وسىعان كورىنىپ تۇر ەكەن-اۋ» دەپ جىلاعانىن كىتاپتان وقىعان ەدىك. ءوليمپتىڭ التىنىنا ءبىر ادام لايىق بولسا, ول – نۇرجان سمانوۆ ەدى. بۇيىرماپتى. ءبىر كەزدەرى بۇگىنگى قازاق سەركەلەرىنىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعىپ جىبەرگەن جامپوز مەملەكەتتىك قىزمەتتى قويىپ, ءوز كاسىبىمەن اينالىسىپ ءجۇر. بوكستان كەيىن دە ادىلەتسىزدىكتى كوپ كوردى. ەشكىمگە شاعىنۋدى بىلمەيتىن اردا ازامات اتىن اقتاپ العانىمەن, «باتىراشتاردىڭ» تىرلىگى جۇرەگىندە شەمەن بولىپ قاتقانى انىق. ول – قازاق بوكسىنىڭ دارابوزى ەدى-اۋ.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
