ەڭ اۋەلى, قازىرگى جالپى ءتىل ءبىلىمى عىلىمى, ءبىر جاعىنان, ء«تىل مەن ويلاۋ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى» دەي وتىرىپ (بۇل ادەتتە, بۇگىنگى تىلدىك قۇبىلىسقا قاتىستى ايتىلادى), ء«تىل – كەزدەيسوق پايدا بولعان قۇبىلىس», ء«سوز – شارتتى بەلگى, ونىڭ اتالاتىن زاتپەن (دەنوتاتپەن) ەش بايلانىسى جوق» دەگەن اقيقاتپەن مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن كوزقاراستاردى دارىپتەۋدە: جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسىلاي وقىتىپ, عىلىمي ەڭبەكتەردە عالىمدارىمىز وسىلاي جازىپ كەلەدى. ەگەر باسىنان باستار بولساق, قازىرگى ءتىل ءبىلىمى عىلىمى ءتىل دىبىستارىنىڭ دا جاراتىلىس تابيعاتىن دۇرىس تانىپ وتىرعان جوق.
اكادەميك قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ «پوليتەحنيكالى مەكتەپ» اتتى جۋرنالدىڭ 1933 جىلعى 7-8 ساندارىندا جاريالانعان «قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي كۋرسى جونىنەن لەكتسيالار» اتتى ەڭبەگىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى» اتتى بولىمىندە ءۇندى-ەۋروپالىق ءتىل ءبىلىمى عالىمدارىن سىناي كەلىپ: «...دىبىستى تىلدىك قاسيەتتەردەن ايىرىپ الىپ زەرتتەدى. ونىڭ شىعاتىن ورنىن, ... اۋىزدىڭ كەڭ اشىلۋى مەن تار اشىلۋىن, ەرىن مەن ەزۋدىڭ وزگەرۋىن, تاڭدايعا ءتىلدىڭ ۇشى ءتيۋى مەن ورتاسى سوعىلۋىن, جۇتقىنشاقتىڭ قانشاما دىرىلدەۋىن, ىشتەن شىققان اۋانىڭ اۋىزبەن كەتۋى مەن مۇرىنمەن كەتۋىن – مىنە وسىلاردى تەكسەردى...» دەپ, تىلدەن ساياسات جاساۋشىلىقتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءتىل تابيعاتىن فيزيكالىق نەمەسە بيولوگيالىق قۇبىلىس رەتىندە عانا تانىتىپ, بۇرمالاي زەرتتەۋدى دە قاتتى سىناعان بولاتىن. ول ءتىل دىبىستارىن ء«سوز جاسايتىن كىرپىشتەر» تۇرىندە تۇسىنەتىن عالىمداردى: «... ءتىل بولماس بۇرىن دىبىستار, دىبىس بولعاندا دا وسى كۇنگى ءبىز بىلەتىن ا, ب, ش بولعان سياقتى كورىنەدى. جەكە, ايىرىندى دىبىستار ءتىلدىڭ ارعى اتاسى سياقتانادى... كۇنى بۇگىنگە شەيىن ءتىل ماماندارى ءتىل دىبىستارىن وسى تۇردە, وسى گرەك داۋىرىندەگى اتوم تۇرىندە تانىپ كەلەدى... بىراق لاج نەشىك! ءجاي, ساۋاتتى ادام عانا ەمەس, اتاقتى دەگەن ءتىل ماماندارىنىڭ ءوزى-اق, ءىرى-ءىرى پروفەسسورلار-اق ۋنيۆەرسيتەت كافەدرالارىنا شىعىپ تۇرىپ, عىلىمي ەڭبەكتەرىنە جازىپ تۇرىپ, ءتىل دىبىستارىن گرەك ءداۋىرىنىڭ اتومدارى قىلىپ شىعارسا دا, ەشكىم وعان كۇلمەۋىنە, ونى مازاق قىلماۋىنا تاڭدانباي بولمايدى. ارينە بۇل – تاڭدانارلىق كۇي ەمەس, سۇيەگى بوس كوڭىلشەكتەر قامىعىپ, جىگەرى جانعان قايراتتىلاردىڭ جىنى قوزعانداي حال... مىنە, بۇگىنگى ءتىل عىلىمى وسىنداي دارەجەدە...» دەپ اشىنا جازادى.
راسىندا دا, قازىرگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ءتىل دىبىستارىن تانىتۋ دەڭگەيى ءالى دە وسى دارەجەدە عانا قالىپ وتىر. بىزدىڭشە, ءتىل دىبىستارىنىڭ گەنەتيكالىق تابيعاتىن دۇرىس تانىتاتىن, ولاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ جۇپ دىبىستىق نەگىزدەرىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاپپاي وقىتاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى قازىرگى عىلىمداعى تۇسىنىك بويىنشا, ءتىل دىبىستارى – ەش ماعىناسىز, اتاۋمەن ەش بايلانىسسىز, كەزدەيسوق پايدا بولعان جانە تىلدە كەزدەيسوق قولدانىلعان, ياكي شارتتى تۇردە عانا الىنعان ءبىر بوس ماتەريال عانا. بۇل تۇسىنىك بويىنشا, كەز كەلگەن زاتتى كەز كەلگەن دىبىستىق ماتەريالمەن اتاي بەرۋگە بولادى. ەڭ سوراقىسى سول – ءتىل دىبىسىندا ماعىنا جوق, ال سوزدە ماعىنا بار, – دەپ وقىتىپ كەلەمىز. سوندا ماعىناسىز دىبىستان ماعىنالى ءسوز قالاي پايدا بولدى؟ – دەگەن سۇراق ەشكىمدى ويلاندىرمايتىنىنا دا تاڭعالىپ جاتقان جان جوق. وسىدان كەلىپ, ەندى تىلدەگى سوزدەر دە كەزدەيسوق اتالا سالعان اتاۋلار بولىپ شىعادى. قىسقاسى, قازىرگى قالىپتاسقان ءتىل بىلىمىندە, بۇل تەك قازاق ءتىل بىلىمىنە عانا ءتان جاعداي ەمەس, ورىس جانە باتىس ءتىل بىلىمىندە دە سولاي – ءتىل جانە ويلاۋ بايلانىسى, ءتىلدىڭ پايدا بولۋى, ياكي ءتىل فيلوسوفياسى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلدى.
قازاق ءتىل بىلىمىنە كەلسەك, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جالپى ءتىل بىلىمىمەن اينالىساتىن عىلىمي ءبولىم دە جوق, ويتكەنى كەڭەستىك داۋىردە بۇل ماسەلەمەن ۇلت تىلدەرىنىڭ وكىلدەرى ەمەس, نەگىزىنەن, ورىس ءتىل ءبىلىمى مەن فيلوسوفياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى عانا اينالىساتىن دا, ولاردىڭ دا بەلگىلەنگەن مەجەدەن ارتىق كەتۋگە مۇمكىندىكتەرى بولمايتىن. قازىرگى كەزدەگى «جالپى ءتىل ءبىلىمى» دەپ اتالاتىن كافەدرالارى بار جوعارى وقۋ ورىندارى, نەگىزىنەن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ابىلايحان اتىنداعى الەم تىلدەرى جانە حالىقارالىق قاتىناستار ۋنيۆەرسيتەتى عانا. بۇلاردا دا بۇل ءپاندى بۇرىنعى ەسكى سۇرلەۋمەن وقىتىپ كەلەدى. مىسالى, ورىس تىلىندەگى «جالپى ءتىل ءبىلىمى» دەپ اتالاتىن 1970 جىلعى اتاقتى وقۋلىقتا ءتىلدى «بەلگىلىك جۇيە» دەپ اتاپ: «ادامزات ءتىلىنىڭ بەلگىلىك تابيعاتى (زناكوۆىي حاراكتەر) ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ جانە ۋنيۆەرسالدى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى» دەپ كورسەتەدى. ال ءبىزدىڭ قازاق ءتىل بىلىمىندە مۇنى ء«تىل – تاڭبالىق جۇيە», دەپ تۇسىندىرەدى. بىراق «زناك» تەرمينىن «تاڭبا» دەپ اۋدارۋدىڭ قانشالىقتى دۇرىس ەكەنىنە ءمان بەرىپ جاتقان جوقپىز. تۇركىلىك تانىمداعى تاڭبا اسا قۇپيا, كيەلى (ساكرالدى) ۇعىم ەمەس پە ەدى؟ مۇنى جاي عانا قولدانىلا بەرەتىن «بەلگى» (زناك) ءسوزىنىڭ ماعىناسى قالايشا بەرە الادى؟ قازاق تۇسىنىگىندە, ءبىر رۋلى ەلدىڭ تەك ءبىر عانا تاڭباسى بولعان. ال ورىس ءتىل بىلىمىندەگى «زناك» دەگەنىمىز – كادىمگى ءسوز عانا. ءتىپتى كەيىننەن ءسوز تىركەسى, سويلەم, ءماتىن ۇعىمدارىن دا وسى قاتارعا قوسىپ ءجۇر. ەگەر تىلدەگى ءار ءسوز ءبىر تاڭبا بولسا, سوندا ءبىر ءتىلدىڭ وزىندە سان مىڭداعان تاڭبالار بولماس پا ەدى – مۇنداي جاعدايدا تاڭبانى ايىرىپ تانۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولماي ما! دەمەك ورىس ءتىل بىلىمىندەگى «زناك» تەرمينى قازاق تىلىندە «تاڭبا» بولىپ ورىنسىز اۋدارىلىپ ءجۇر.
ءبىز بۇل باعىتتاعى جاڭا ىزدەنىس رەتىندە وسى ماقالا اۆتورىنىڭ كوپ جىلدىق عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ باسپاعا ۇسىنۋىمەن جارىق كورگەن ء«تىل گەنەتيكاسى: تىلدىك تاڭبا-نىشاندىق جۇيە» (الماتى. ء«ۇش قيان» باسپاسى, 2014. 21,5 باسپا تاباق) اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىن عىلىمي كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ كەلەمىز. ەڭبەك فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا تالقىلانىپ, عالىمدار قولداۋىنا يە بولدى. سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا تالقىلانىپ, بىرقاتار پىكىرلەر ايتىلدى. اسىرەسە قازىردە ەلىمىزدە ءتىل عىلىمىنىڭ فيلوسوفيالىق جاعىنان, ياعني جالپى ءتىل ءبىلىمى تۇرعىسىنان زەرتتەلۋى مۇلدە نازاردان تىس قالىپ وتىرعانىنا, ال تىلدىك قۇبىلىستى فيلوسوفيادان تىس زەرتتەۋدىڭ بولاشاعى بۇلدىر بولاتىنىنا نازار اۋدارىلدى. ەڭبەك بۇل تۇرعىدان ءوزىنىڭ جاڭاشىلدىعىمەن كورىنەتىنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل تۇرعىدان وسى ەڭبەكتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مامان عالىم-ۇستازدارىنىڭ تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقانىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى.
ەڭبەكتە ادامزات ءتىلى پايدا بولۋىنىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرى دە, تازا لينگۆيستيكالىق جايلارى دا جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزدە ءتىل «بەلگىلەر جۇيەسى» ەمەس, «تاڭبا-نىشاندىق جۇيە» رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. تاڭبا ماسەلەسى مۇندا مۇلدە جاڭاشا تۇرعىدان قاراستىرىلادى. تىلدىك تاڭبالار ەڭ ىلكى ءتىلجاسام ءداۋىرى ادامدارىنىڭ عالامتانىمدىق سيپاتتاعى ويلاۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعان جانە ولار بازيستىك سيپاتتاعى عالامتانىمدىق دەڭگەيدەگى لوگيكالىق ۇعىمداردى بەينەلەپ, تىلدىك دىبىستىق-ماتەريالدىق ەلەمەنتتەر ارقىلى قولدانىسقا تۇسەدى. بۇل تىلدىك تاڭبالاردى گەومەتريالىق فيگۋرالار تۇرىندە سىزبالار ارقىلى بەينەلەۋگە بولادى. بۇلار تىلدىك قولدانىستا نىشاندىق سيپاتتا كورىنەدى دە, ءبىر عانا تىلدىك تاڭبا ءبىر ءتىلدىڭ ءوز ىشىندە دە, ءار باسقا تىلدەردە دە سان مىڭداعان سوزدەر جاساۋعا قابىلەتتى بولىپ كەلەدى. ياكي مۇندا جالپىادامزات ءتىلىنىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولعان عالامتانىمدىق تۇرعىداعى نەگىزگى ۇعىمدار – بازيستىك سيپاتتاعى لوگيكالىق ۇعىمدار كورىنەدى. بۇل تاڭبا-نىشاندىق جۇيە ارقىلى قازىرگى قازاق, ورىس, اعىلشىن ت.ب. تىلدەردەگى سوزدەردىڭ بىرنەگىزدىلىگىن تانۋعا مۇمكىندىك مول. تىلدەگى كەز كەلگەن ءسوزدىڭ تاڭبا-نىشاندىق نەگىزىن, ولاردىڭ وسى تاڭبا-نىشاندىق جۇيەدەگى ورىنىن جانە تىلدەگى قىزمەت ەتۋ زاڭدىلىقتارىن تۇسىنۋگە بولادى. سونداي-اق مۇندا تىلدىك تاڭبا-نىشاندار وزگە تاڭبالاردىڭ دا, ياكي تىلدىك ەمەس, جاساندى تاڭبالاردىڭ دا باستاۋ نەگىزدەرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, وسى جاڭاشىل يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەر بولادى دەپ ويلايمىز. اتالعان ماقالادا ەلباسى: «قازىرگى تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك الادى. باسەكەلىك قابىلەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى, يا بولماسا ساپاسى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتەريالدىق ءونىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىلىم, قىزمەت, زياتكەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن», دەگەن بولاتىن.
ەگەر ارىدەن قاراستىراتىن بولساق, ءتىل عىلىمى تەك ءتىلدى عانا زەرتتەپ قويمايدى, ءتىلدىڭ ارعى گەنەتيكالىق نەگىزدەرىندە ادامزات مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ ۇلى تابىستارى كودتالعان. تىلدىك بولمىستىڭ بويىندا قازىرگى سان الۋان جاراتىلىستىق عىلىم سالالارىنىڭ – ماتەماتيكا, استرونوميا, فيزيكا, حيميا, ت.ب. پاندەردىڭ تەك ارعى باستاۋلارى عانا ەمەس, بۇكىل وزەگى جاتىر. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز ءتىل پايدا بولۋىنىڭ نەگىزدەرىندە كوسموستىق دەڭگەيدە دامىعان اسا تەرەڭ عالامتانىمدىق تۇسىنىكتەر تۇرعانىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل تۇرعىدان ءبىز ميرچا ەليادەنىڭ: «قازىرگى قوعام ادامى ءوزىن تاريحپەن بايلانىستا قاراستىراتىن بولسا, ارحايكالىق قوعام ادامى ءوزىن كوسموسپەن ايىرعىسىز بايلانىستا سەزىنەدى... عالام (ادامزاتقا. – اۆتور) ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءتىل بولىپ اشىلادى...» دەگەن كوزقاراسىنىڭ اقيقاتتىعىنا تولىق كوز جەتكىزە الامىز.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ قاينار بۇلاقتارى دا وسى ارعى جالپىادامزاتتىق تىلدىك-فيلوسوفيالىق نەگىزدەردەن باستاۋ الادى. سوندىقتان دا جالپى ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايتىن, ونى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭاشا وقىتاتىن كەز كەلدى. ماسەلەگە ەلىمىزدىڭ وسى سالاعا قاتىستى قۇزىرلى ورگاندارى مەن مەكەمەلەرى نازار اۋدارۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.
شانجارحان بەكماعامبەتوۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
