حايۋاني شارتتى تۇيسىكتەرى بارىنشا الاستالعان ادامي اسىل قاسيەتتەرمەن. اباي حاكىم ايتاتىن ناعىز كەمەل ادام بولۋدىڭ ءىلىم-ونەرى تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ارالىقتا ەشقاشان, ەشبىر تۇگەسىلمەك ەمەس. جالپى, ادامزاتتان ءۇشىن ول ماڭگىلىكتىڭ جولىمەن تەڭ ۇلى مۇراتقا سايماق.
«ادام قايتكەندە ادام بولىپ قالادى؟» دەگەن ساۋالعا بۇل دۇنيەنىڭ كەمەڭگەر ويشىلدارى ءار كەزدە جاۋاپ ىزدەمەي تۇرا الماعان. اريستوتەل مەن ءال-فارابي بابامىزدان باستاپ شەكسپيرلەر, تولستويلار توعىز ويلانىپ, توقسان تولعانعان ادام بولۋدىڭ ءىلىمىن ىندەتىپ, ادامزاتتىڭ كەلەر ۇرپاعىنا اڭداتپالىق قانشاما تولاعاي ەڭبەكتەر قالدىرعان. قازاقتىڭ ءوندىر جاستارى ادام بولۋىن كوكسەگەن بۇقار جىراۋ اللادان ەكى قولىنداعى ساۋساقتارى جەتكەنشە سانامالاپ, ءتىپتى ودان دا اسىرىپ ءازيز تىلەكتەرىن تىلەگەن. قازاقتىڭ ادام بولامىن دەگەن ءاربىر ادامىنا ارعى-بەرى دانىشپانداردىڭ بارلىعىمەن تەرەزەسى كامىل تەڭ ابايىمىز ەتتەن وتكىزە, سۇيەككە جەتكىزە ايتىپ كەتتى. وي كوزىمەن زەردەلەپ, ءتامسىلىن تانىپ, كوكەيگە تۇيە بىلگەن پەندەگە ودان كەيىنگى الاش ارىستارىنىڭ دا ءاربىر ءسوزى ادامشىلىق عيبراتىنا شاقىرادى. اتتەڭ دۇنيە, ەلدىڭ ءبارى وسىناۋ اسىل مۇرالارعا مو-
يىن بۇرسا, كوڭىل قويسا, قانە؟!
ءبىز ايتار ەدىك, قازىرگى قازاق ءۇشىن, ۇلكەنى مەن كىشىسىنە بىردەي, ادامشىلىقتىڭ ءالىپتى تاياق دەپ بىلگىزەرلىك, تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي اداستىرماس, ەڭ عاجاپ الىپپەسى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قايماعى بۇزىلماي قالىپتاسىپ ساقتالعان سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىندا, نەشە مىڭ جىلدىق ءومىر-تىرشىلىك تاجىريبەسىمەن قوردالانىپ جيناقتالعان قازىنالى دا قورمال دانالىعىندا جاتىر. سونىمەن بىرگە مىڭ جىلدان بەرگى حاق مۇسىلمان قازاقتىڭ يماني ىزگىلىگى دە حالىقتىڭ ءوزى قالىپتاپ جاساعان وسىناۋ ادامشىلىق الىپپەسىنىڭ التىن ارقاۋلى وزەگىنە اينالدى دەپ ايتا الامىز. بۇعان قوسا, ءتۇپ بايتاعىمىز وتىكەننەن تەمىر بالقىتىپ باستالعان تۇركىلىك تەرەڭ تامىرلى, تىلسىم سىرلى كوكبورىلىك رۋحىمىز ادامشىلىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ اسقاق مۇراتتارىن شىرقاۋ بيىكتەردە سامعاتىپ, «ەجەلدەن ەركىندىك كوكسەگەن» قايىم مۇحامەتحانوۆ ار-نامىستىڭ تۋىن جەلبىرەتەدى. قۇدايعا شۇكىر, تەكسىز ەمەسپىز, تامىرسىز ەمەسپىز, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ادامشىلىق ىلىمىنەن قۇمارىن قاندىرا سۋسىنداتار ءوزىمىزدىڭ تۇنىق تۇمالى باستاۋ-بۇلاعىمىز دا, تەلەگەي داريامىز دا بار ەكەن.
ايتتى-ايتپادى, ادامشىلىق نەگىزى يماندىلىق پەن اتا دىنىمىزدە, ادەت-سالتىمىزدا جاتقاندىعى كۇمانسىز. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە قايتا ورالعان اسىل ءدىنىمىز, الپىس ەكى جىلدان بەرى كوزايىم بولىپ كورىسكەن ءاز ناۋرىزىمىز ىزگىلىك, مەيىرىم, قايىرىم, دارقاندىق, كەشىرىمدىلىك, جان تازالىعى سىندى قانشاما ادامدىق ساپالاردى تۇپتەن قوزعاپ جاڭعىرتتى. قازاق اۋىلىنداعى ەشقاشان جەلىسى ۇزىلمەگەن اعايىن-ابىسىننىڭ تاتۋلىعى, ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىنى ءىلتيپاتتاۋ, كەلىننىڭ سالەم سالۋى, وسكەلەڭ ۇل مەن قىزعا جان-جاقتى جاناشىرلىقپەن جاسالاتىن تىيىمدار ادامي تاربيەنىڭ پارمەندى تەتىگى بولىپ كەلەدى امبە كەلەشەكتە دە سولاي بولا بەرمەك. مۇنىڭ ءوزى اتا-بابا داستۇرىنە قىلاۋ تۇسىرمەگەن قازاقى ورتا ادامشىلىقتىڭ مۇلتىكسىز مەكتەبى ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەدى.
قازاقتىڭ ەرتەدەگى اۋىز ادەبيەتىنەن, ەرتەگى-جىرلارىنان, ماقال-ماتەل, ناقىل مەن قاناتتى وي ورامدارىنان تۇزىلگەن بابالار ءسوزىنىڭ بايىپتى دانالىعى ادامشىلىقتىڭ ەڭ باستى الىپپەلەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ايتپاسپىز. «اياز بي» ەرتەگىسى ءتامسىلىنىڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىق كۇرەسى عيبراتتارىنىڭ كىم-كىمگە دە ۇيرەتەر تەكتىلىك پەن ادالدىق ونەگەسى مول. قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىنىڭ ارالاسپايتىن جەرى, ايشىقتاپ بەينەلەمەيتىن مىنەزى, شاشباۋىن كوتەرمەيتىن جاقسىلىق ءۇردىسى, تۇيرەپ شانىشپايتىن جامان عادەتتەر جوق دەسە دە بولعانداي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە حالقىمىزدىڭ دانالىعى, بابالاردىڭ بايتاق اقىل كەنىندەي ءباحادۇر دە بايسال ءسوزىنىڭ تەلەگەي-تەڭىز مۇراسى تالاي زاماندار بويى ءبۇتىن قازاق جۇرتىنىڭ, ونىڭ ەلدىگىنىڭ ەڭسەلى كونستيتۋتسياسى بولىپ كەلگەنىن دە ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. ولاي بولسا, بوستان ەلىمىزدىڭ بولاشاق ۇرپاعىن ادامشىلىققا باۋليمىن دەگەن مەكەمە-ينستيتۋتتارىمىز, مەكتەپتەرىمىز, ءبىلىم وردالارىمىز وزگەنىڭ قاڭسىعىنا باس ۇرىپ جۇگىنە بەرمەي, باز-بازىندا ءوز جۇرتىمىزدىڭ دانالىعىن, بابالار سوزدەرىن باسشىلىققا العانى عانيبەت ەمەس پە دەپ ويلايمىز.
«ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادەلەت, سەزىم» دەگەن اباي شىعارمالارى, عاقليا سوزدەرى مەن ولەڭدەرى, پوەمالارى ادامتانۋدىڭ تۇتاس ءىلىمى, ادام بولۋدىڭ ماڭىزىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعالتپاعان وقۋلىعى دەگەن تۇجىرىمعا كوپشىلىك قاۋىم كەلىسىپ, قول قوياتىن شىعار. دۇنيەدە ادامدىق حيكمەتىنىڭ الۋان قىرلارىن انىقتاپ, كەرەمەت سىرلارىن اشا بىلگەن ابايداي دانىشپان كەمدە-كەم. پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ۇنەمى ىزەرلەپ ايتىپ جۇرگەنىندەي, تولىق ادام, كەمەل ادام دارەجەسىنە كوتەرىلۋ ورايىنداعى قازاق حاكىمىنىڭ حاديستەي قاعيدات تولعامدارى, اقىلمان عاقليالارى بۇگىنگى تاڭداعى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزعا دا سەپتىگىن تيگىزەر باس اقىلشى بولارى ايداي اقيقات.
كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ اتپال ازاماتتارىن, كونەنىڭ كومبەسىن دە, جاڭانىڭ جاسىنىن دا جان-جۇرەگىنە بىردەي دارىتقان اسقاق رۋحتى, ازات ويلى ۇرپاقتى باۋلۋ قيىن دا ابىرويلى مىندەت. وسى رەتتە حالقىمىزدىڭ, اباي سىندى ۇلىلارىمىزدىڭ, الاش ارىستارىنىڭ تولعاپ كەتكەن ادامشىلىق الىپپەسىن قاپەردەن شىعارماي, تاربيەنىڭ مىقتى قۇرال-قارۋىنا اينالدىرا بىلەيىك, اعايىن.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
