سەنساتسيالىق سۇيەكتەردى زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ جاس تۋريستەر ستانساسىنىڭ ۇيىرمە وقۋشىلارى 2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەكسپەديتسيا كەزىندە بۇرىنعى ششۋچكين اۋىلىنىڭ ماڭىنان تاپقان ەكەن. سول جىلى وبلىستىق جاس گەولوگتار سلەتىندە توپ جارعان جاس زەرتتەۋشىلەر بۋرابايدا وتكەن رەسپۋبليكالىق جاس تۋريستەر وليمپياداسىندا توسىن جاڭالىق تۋرالى حابارلاعاندا, بۇكىل تمد-دان جينالعان ماماندار ەلەڭ ەتكەن.
– بۇل وقيعانىڭ عىلىمي قۇندىلىعى زور ەكەنىن بۇكىل دەلەگاتسيا جەتەكشىلەرى ايتتى. ءبىز سۇيەكتىڭ سۋرەتىن الماتىلىق عالىمدارعا جىبەرگەنىمىزدە, ولار مۇنىڭ يحتيوزاۆر (سۋ دينوزاۆرى) ەكەنىن ماقۇلدادى. بىراق بۇل سالانىڭ تەرەڭ بىلگىرى ەلىمىزدە جوق ەكەن. سوندىقتان رەسەي فەدەراتسياسىنداعى مىقتى عالىم, گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ۋندوروۆ پالەونتولوگيا مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير ەفيموۆكە شىقتىق. ول تاسقا اينالعان كونە ءداۋىر جانۋارلارىن زەرتتەپ جۇرگەنىنە 40 جىلدان اسقان تانىمال مامان عوي. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ۆلاديمير ميحايلوۆيچ باتىس قازاقستانعا ارنايى كەلىپ كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تابىلعان جانۋار – بۇعان دەيىن بەلگىلى يحتيوزاۆرلاردىڭ ەڭ ەجەلگى باباسى كورىنەدى. بۇگىنگە دەيىن دينوزاۆردىڭ مۇنداي ءتۇرى قازاقستاننان دا, رەسەيدەن دە تابىلماعان, دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءتۋريزمى جانە ەكولوگيا ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نيازبەك عاتاۋوۆ.
بۇل – قازاقستان اۋماعىندا تابىلعان تۇڭعىش ءارى ازىرگە جالعىز مەزوزويلىق تەڭىز جانۋارى. ۆ.ەفيموۆتىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستانوزاۆر» جىرتقىش بولعان. باس سۇيەگىنىڭ ءوزى 1 مەتردەن ارتىق, ەسكەك اياقتارىنىڭ ۇزىندىعى 2 مەتردەي, كەۋدە ديامەترى 1 مەتر, ۇزىندىعى 4 مەتردەن استام الىپ جانۋار ەكەن. نەگىزىنەن سۋداعى بالىق پەن ۇساق تەڭىز موليۋسكالارىمەن قورەكتەنگەن. ءبىر ەرەكشەلىگى, يحتيوزاۆرلاردىڭ كوزى وتە ۇلكەن, ديامەترى 20 سانتيمەترگە دەيىن جەتكەن.
ايتا كەتەتىن جايت, قازىر عالىمداردىڭ قولىندا ورالدىق يحتيوزاۆردىڭ 20 شاقتى ومىرتقاسى, تاعى دا ءتۇرلى ۇساق سۇيەكتەرى بار. ماماندار كۇننىڭ جىلىنۋىن اسىعا كۇتىپ وتىر. بۇيىرسا, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر وقيعا ورنىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, كونە جانۋاردىڭ قالعان بولىگىن ىزدەمەك. جالپى, يحتيوزاۆردىڭ ومىرتقا جۇيەسىنىڭ ءوزى 150-گە جەتەتىنى بەلگىلى.
ءبىر قىزىعى, 2012 جىلى جايىق وزەنىنىڭ اڭعارىنان جول قۇرىلىسى ءۇشىن قيىرشىق قۇم ءوندىرىپ جاتقان قۇرىلىسشىلار بەلگىسىز حايۋاننىڭ باس سۇيەگى مەن جاۋىرىنىن, بىرنەشە ومىرتقاسىن تاپقان بولاتىن. عالىمدار ونى وسىدان 12 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن مۇيىزتۇمسىق – ءسىبىر ەلاسموتەريى دەپ انىقتادى. ءمۇيىزىنىڭ ءوزى 1,5 مەترگە جەتكەن بۇل جانۋار – كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىمعا بەلگىلى مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ الىبى بولعان ەكەن.
– بۇل مۇيىزتۇمسىقتىڭ سۇيەكتەرى بۇگىندە ءبىزدىڭ مۋزەيدە ساقتاۋلى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى بولىپ سانالاتىن وبلىستىق تابيعات جانە ەكولوگيا مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل جۇماعازيەۆا.
جالپى, ورال قالاسىندا 1836 جىلى ورال اسكەري مۇراجايى العاش اشىلعاندا, ونىڭ تۇڭعىش جادىگەرلەرى – ءدال وسى كونە جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرى بولىپتى. دالىرەك ايتقاندا سول كەزدە دە جايىق وزەنىنىڭ جايىلما ارنالارىنان مامونتتىڭ سويداق ءتىسى, ازۋى تابىلعان ەكەن. 1852 جىلى بەلگىلى ورىس ساياحاتشىسى-ناتۋراليست گريگوري كارەلين سيپاتتاپ جازعان سول جادىگەرلەر ورالداعى تابيعات جانە ەكولوگيا مۋزەيىندە ءالى ساقتاۋلى تۇر.
– ءبىزدىڭ مۋزەيدىڭ 3 زالىندا اق جايىق ءوڭىرىنىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىن سيپاتتايتىن 10 مىڭداي جادىگەر جيناقتالعان. جاڭادان تابىلعان جانۋاردىڭ سۇيەگى بىزگە ءالى تاپسىرىلعان جوق. جالپى, يحتيوزاۆرلاردىڭ دەنە تۇرقى 4-7 مەترگە دەيىن جەتكەن عوي. ەگەر بۇل جانۋاردىڭ سۇيەكتەرى تۇگەل تابىلار بولسا, ونى تۇتاس قوياتىن زال بىزدە ازىرگە جوق. جاڭادان پالەونتولوگيا مۋزەيى نەمەسە ارنايى زال اشىلماسا» – دەيدى تابيعات جانە ەكولوگيا مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل جۇماعازيەۆا.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
دينارا كەندىرباەۆا
