اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, جۋرناليست-عالىم ءبىرجان بەلعارا وزىنىڭ كوزى تىرىسىندە اۋعان سوعىسى تاقىرىبىنا «ۇزىلمەگەن ءۇمىت ءانى», «اۋعاندا اتام ءۇشىن سوعىسقانىم جوق نەمەسە ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلماۋى ءتيىس», «قارا قىزعالداقپەن كەلگەن تابىت», «سوعىستان سوعىستىڭ ايىرماسى جاردەماقى كولەمىمەن عانا ولشەنە مە؟» جانە باسقا دا پروبلەمالىق ماقالالار, «جەتپىس جەتىنشى جىلعى جەسىر», «اق ءولىم» اتتى اڭگىمەلەر جازىپ قالدىرعان ەدى. ءبىز تومەندە اۋعان سوعىسى ارداگەرى ءبىرجان بەلعارا جازعان ماقالالارىنىڭ ءبىرىن جەكە ارحيۆىنەن الىپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
بۇل كەزدە ول ءالى ۇرىسقا تۇسكەن جوق-تۇعىن. اشحابادتا وتكىزگەن التى ايدان كەيىن, اۋعانستان جەرىنە العاش اياق باسقان كەزى. كىشى سەرجانت شەنىندە بولعانىمەن, ول كەزدە جاۋاپتى تاپسىرماعا نەمەسە وپەراتسيالارعا ارالاسا قويماعان. سوعىس دەگەن سۇمدىقتى ءسات سايىن سەزىنە تۇسكەنىمەن, بارلىق وزىنە-ءوزى سەنىمدى جاس سەكىلدى ء«ولىم» دەگەندى ويلامايتىن. «باسقا-باسقا, ءدال مەنىڭ نەگە ءولۋىم كەرەك؟ ول مۇمكىن ەمەس شىعار» دەگەن سوقىر سەنىم بە, جوق, الدە كوزسىز كوكىرەكتىك پە, ايتەۋىر, وسى ءبىر ادامي سەزىم مالىكتە دە بولعان. بۇعان ءولىم دەگەن وتە ءبىر الىستا سياقتى كورىنەتىن. بىراق باقسا قازا دەگەنى ءدال قاسىندا ەكەن...
سول كۇنى, ءتۇس الەتىندە, دالالىق اسحانا ماڭىندا ءبىر توپ جاۋىنگەرمەن بىرگە مالىك تە ءجۇردى. كورىنگەن نارسەدەن كۇدىكتەنە بەرمەيتىن كىسىلىك سەنگىشتىك پە, ايتەۋىر ارالارىندا ويناپ جۇرگەن كىشكەنە بالاعا ەشكىم نازار اۋدارماعان. ءبىر كەزدە الگى بالا انانداي جەردە جاتقان كونسەرۆى قالبىرىن تەۋىپ قالدى. ىلە گۇرس ەتكەن داۋىسقا قوسىلا بۇرق ەتىپ قويۋ شاڭ كوتەرىلدى. شۋدا شاڭ سەيىلگەندە كورگەندەرى قىپ-قىزىل ەتكە اينالىپ, ادام جانى تۇرشىگەرلىك كۇيگە ۇشىراعان ءمايىت قانا بولدى. جاۋىنگەرلەردىڭ ءجۇزىن قورقىنىشتان گورى, الدەبىر اۋىر ءزىل جاپقان. كىم بىلەدى, الگى قالبىردى بۇلاردىڭ دا بىرەۋى تەۋىپ قالۋى مۇمكىن ەدى-اۋ. جاس ءسابيدىڭ دەنەسىن كوتەرىپ الماق بولعاندا, مالىكتىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ, كەنەرەسى كەڭەيىپ, نە بولعانىن تۇسىنبەي قالعان. جۇرەگى جۇرىسىنەن جاڭىلعانداي قاتتى-قاتتى سوعىپ كەتسە دە, باتىلدىق جاساپ, ءولى دەنەنى جەردەن كوتەرە بەردى. «كۇداي-اۋ, ساعان مۇنداي قۇرباندىق نەگە كەرەك بولدى. جەر بەتىندە كۇنادەن ءجۇزى قارا بولعان كۇناھار پەندە از با ەدى؟ جاس ءسابيدىڭ نە جازىعى بار؟ كىم ءۇشىن... كىم ءۇشىن...». جان دۇنيەسى توڭكەرىلىپ ءتۇستى. مۇمكىن, سول ساتتە بولار, اجال اياق استىنان ەكەنىن سەزگەنى...
دۇشمانداردىڭ سوڭعى ارەكەت جاساماققا جانتالاسىپ جاتقان كەزى. «اۋعانستاننان بىردە-ءبىر كەڭەس سولداتى ءتىرى شىقپاسىن» دەگەن بۇيرىق تا ولارعا بەكەر بەرىلمەگەن-ءدى. مالىكتىڭ ۆزۆودى باتالون قۇرامىندا گەراتقا بەت الدى. گەراتتى ءبىر-ەكى رەت كورگەنى بار. كونە قالا وتە كورىكتى. اتام زامانعى الامان ەسكەرتكىشتەرگە قوسا, مۇنداعى ناۋاي ماۆزولەيىنىڭ ءوزى سان جىلداردىڭ سىرىن شەرتەتىندەي. مىنە, وسى گەراتتىڭ ماڭىندا دۇشمانداردىڭ تۇران يسمايل باسقارعان بانداسى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مەن بەيبىت تۇرعىندارعا كوپ قاۋىپ تۋعىزعان. يسمايلدىڭ 5 مىڭعا جۋىق تۇراقتى ارمياسى بار. جانىن الماساڭ, جىعىلمايتىننىڭ ءوزى. بۇل وپەراتسيا «گرانيت» دەپ, شارتتى تۇردە اتالىپ, ءۇش ايعا دەيىن سوزىلعان. اۋىر ايقاستان السىرەگەن ەكى جاق تا ءولىم ءۇشىن ەمەس, ءومىر ءۇشىن ارپالىستى. قانشا كىسىنىڭ قانى توگىلگەنى ءبىر اللاعا ايان. سول سوعىستا كوپ نارسەگە قانىقتى. قاۋىپ قايدان ەكەنىن دە قالت جىبەرمەيتىن حالگە جەتتى.
بىردە شينداندقا شۇعىل تاپسىرمامەن مالىك عابدۋلليننىڭ پولكىن جىبەردى. جول بويى جاۋ جاسىرىنار جاسىل القاپقا ءجىتى قاراپ كەلەدى. ادەتتە بتر-ءدىڭ ليۋگىن اشىپ, ۇستىنە شىعىپ وتىراتىن. مۇنىڭ ءبىر جاقسىسى جان-جاعىنا قاراعانعا ىڭعايلى, ءارى ماشينا ميناعا تاپ بولسا ءبىر جاققا سىرعىپ كەتەسىڭ. ال ەڭ جامانى ىشىندە وتىرعاندارعا. كەنەت وڭ قاپتالدان گراناتومەتپەن اتقىلاي باستادى. بۇل جاي «شىعارىپ سالۋ» ەمەس, شىن جويىپ جىبەرۋدى كوزدەگەن شابۋىل ەدى. ءاپ-ساتتە بۇرق-بۇرق ەتە قالعان جارىلىستان ەس جيا الماي نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالعان. جاقىن ماڭنان اتقان گراناتومەت وعى ءدال تيسە ك ۇلىڭنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي قالاسىڭ. بتر ۇستىندە وتىرعانى وڭتايىنان كەلدى. سەكىرىپ ءتۇستى دە, قاۋىپ بەلگىسى – قىزىل راكەتانى اسپانعا اتىپ ۇلگەردى. جۇگىرىپ ارىققا جەتىپ قۇلاپ, ارتىنا قاراعاندا كورگەنى وتقا ورانعان ماشينا ەدى. ءوز ماشينالارى. الگىندە عانا وسىنىڭ ۇستىندە كەلە جاتقان. قارۋلاستارى شىعا الماي قالعان بولار دەپ ويلاپ, بارماعىن تىستەلەي بەردى. بۇل كەزدە ەگەر ماشينا ىشىندە بىرەۋ بولعان كۇننىڭ وزىندە دە وعان كومەك بەرۋگە تىم كەش قالعان ەدى. ا-ا-ي... ءىشىن ىشقىنا تارتتى.
جاسىل القاپقا قاراي وقتى جاۋدىرا بەردى. كوز الدىنا بتر ىشىندە ورتەنىپ جاتقان جولداستارى كەلگەندەي. قان شىقپاعان ۋلى دەنە قىپ-قىزىل بولىپ شىجىلداپ شىجعىرىلىپ بارا جاتقانداي. لوقسىپ جىبەردى. كوزىنىڭ قاراۋىتقانىنا قاراماي قارسى بەتكە اتا بەردى. ەڭ جامانى دا وسى. كىمدى اتىپ جاتقانىڭدى بىلمەيسىڭ. بىراق ايتەۋىر ءۇنسىز جاتپاۋىڭ كەرەك. ادەتتەگىدەي بۇل اتىس تا ۇزاققا سوزىلعان جوق. ەس جيعاندا عانا جولداستارىنىڭ بتر-دان شىعىپ ۇلگەرگەنىن, ولاردىڭ دا, ارىق تاسالاپ امان قالعانىن كوردى. ۋح, قۇشاقتاسىپ كورىسكەندە كوزىنەن جاس تا شىعىپ كەتكەن ەدى. قۋانىش جاسى بەتىن ايعىزداعان كۇيى جولعا ءتۇستى. بۇل جولى دا قۇداي ساقتادى.
بۇدان كەيىن قانشاما رەت ۇرىس بولدى. وسىلاي ۇرىستان ۇرىسقا كىرىپ ءجۇرىپ, تالاي نارسەنى كورسەتكەن 87-ءنىڭ قىسى دا ءتۇستى. بۇل كەزدە اۋعاندىقتار اراسىندا تاتۋ تىرشىلىك كەشۋگە شارت جاساسىپ, ءوزارا بەيبىت كەزەڭ باستالعان. ال كەڭەس اسكەرلەرىنە قارسى وق شىعارماۋعا بۇيرىق بەرىلگەن. تەك ەرەكشە جاعدايدا عانا قورعانىس قاجەتى ءۇشىن ۇرىس جۇرگىزۋگە بولادى. ارينە ءبىزدىڭ تىلەگەنىمىز دە, سول بەيبىتشىلىك ەمەس پە؟ ايتسە دە...
سول ءبىر ءساتسىز كۇنى بۇلاردى تاۋ ىشىندەگى بايلانىس نۇكتەسىنە قورعانىستى كۇشەيتۋگە ارنايى اتتاندىردى. الدەنەگە الاڭداي بەرگەن. الايدا بۇيرىقتىڭ اتى بۇيرىق. نۇكتەدە ءجيى بايلانىس ارقىلى ورتالىقپەن حابارلاسىپ تۇرادى. ەكى كۇن بويى توڭىرەك تىپ-تىنىش تىلسىم كۇيگە بولەنىپ تۇردى. ءۇشىنشى كۇنى تاڭ اتا بۇلار بەكىنگەن بەكىنىستى دۇشماندار ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتپەن, گراناتومەتپەن اتقىلاي باستادى. دابىل قاعىلعاندا-اق ارقايسىسى ءوز ورنىنا ۇمتىلعان. ءساتىن اڭدىپ, قىلت ەتسە عانا وق شىعارىپ سەس كورسەتۋمەن بولدى. وسى ءبىر بۇيرىققا باعىنعان قاتال زاڭى-اي سوعىستىڭ... بۇلار دۇشمانداردى ءتىپتى جاقىنداتىپ الىپتى.
ولار 150-200 مەترگە جۋىق تاياپ كەلدى. بۇل كەزدە راتسيامەن ورتالىققا حابارلاپ تا ۇلگەرگەن ەدى بايلانىسشى. كومەك كەلگەنشە شىداۋ كەرەك. قوڭىر تاستىڭ تاساسىنان توبەسى كورىنگەن دۇشمانعا اۆتوماتتان وقتى جاۋدىرىپ جىبەرىپ, ورىن اۋىستىرۋعا ۇمتىلعان. سول ساتتە ىشىنە كەلىپ ءبىر ىستىق سوققى ءتيدى. ارقاسىنا اۋدارىلعان كۇيى قولىمەن باسىپ, قايتا اۋناپ, ەڭبەكتەپ جىراعا جۇگىردى. ءىشىن كۇيدىرىپ بارا جاتقان جالىن قولىن قارىعانداي. شىدا, شىدا. ايتەۋىر, اۆتوماتىن كوتەرىپ, اتىسا بەرۋگە شاماسى جەتتى. ءولىم مەن ءومىر اراسىندا جاتىپ سوڭعى سەزىنگەنى اينالاسىندا سولداتتاردىڭ كوبەيگەنى. سوسىن... سوسىن... ەسى اۋىپ, قۇلاي بەردى...
ول ۇرىستىڭ نەمەن بىتكەنىن بىلگەن جوق. كوزىن بتر-دا كەلە جاتىپ اشتى. سودان سوڭ گوسپيتالدان گوسپيتالعا اۋىسقان اۋرەلى ساپار باستالدى. العاشقىدا شينداندقا, كەيىن تاشكەنتكە اكەلدى. اۋعان الاساپىرانى دا وسىمەن اياقتالدى. ەمحانانىڭ توسەگىندە تاڭىلىپ جاتىپ بار ويلايتىنى – ءالى دە اۋعانستاندا قالعان قۇرداستارى. نە بولدى؟ كىمدەر بار ەكەن؟ تەرەزەدەن تۇسكەن كۇن ساۋلەسىنە ءتانىن توسىپ جاتادى دا قويادى. كوپكە دەيىن تۇرۋعا رۇقسات ەتكەن جوق. ۇيىنە ءوز جايىنان حابار بەرۋگە قورىقتى.
سوعىستا سەسكەنبەگەن جۇرەگى شەشەسىنە بۇل حاباردىڭ اۋىر تيەتىنىن ويلاپ, باتپادى. «كەيىن ەستىر, ءتىپتى ەش ايتۋدىڭ دا كەرەگى جوق». وسىعان بەكىنگەن. ۇيىنە حات جازۋ ءۇشىن اۋەلى اۋعانستانداعى جولداستارىنا جىبەرەدى, ال ولار باسقا كونۆەرتكە سالىپ, مۇنىڭ ۇيىنە جولداپ ءجۇردى. قايتقانىنشا سولاي ىستەدى. انا كوڭىلىن كۇپتى ەتپەيىن دەگەن پەرزەنت پەيىلى-اي دەسەڭىزشى. مۇنى تۇسىنگەن قارۋلاستارى دا قانشا الىستا بولعانىمەن دوستىق قولدارىن سوزۋمەن بولعان. ولارعا قانشاما قارىزدار. ويىنا تاۋ ىشىندە تۋعان كۇنىن قالاي قارسى العانى تۇسەدى. ءبىر جارىم جىلدا جادىندا جاتتالعان, جۇرەككە جىلى تيەتىن, كوز الدىنان كەتپەس كورىنىستەر كوپ. سونىڭ ءبىرى وسى 16 قازان. بۇل كەزدە ولار كۇز بەلگىسى ءبىلىنىپ, كەش باتسا ادەتتەگىدەن گورى قابارىپ, تۇنەرە تۇسەتىن تاۋ ۇستىندەگى بايلانىس نۇكتەسىندە ەدى. قاسىندا ءۇش جولداسى بار. باتالوندا شۇعىل وزگەرىستەر بولدى ما, جوق تاعى ءبىر سەبەپ بولدى ما, بۇلارعا قۇرعاق تاماقتاردىڭ (سۋحوي پاەك) جەتكىزىلمەگەنىنە ءۇشىنشى كۇن. العاشقى كۇندەرى قالعان-قۇتقاندى قوپارىپ, اسقازاندارىن الداعانداي بولعان. ال مالىك ءتىپتى تۋعان كۇنى ەكەنىن دە ۇمىتىپ كەتىپتى. ەسىنە كەلمەس پە ەدى, كەشكە ۋكراين جىگىت ليتۆينوۆ بۇعان كەپكەن نان اكەلىپ تۇر. «تۋعان كۇنىنمەن, مالىك» دەيدى ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتىپ. ال كەپ كۇل... اشتىقتارىن دا ۇمىتقان. ء«وزىم شىداماي جەپ قويام با دەپ قورقىپ ەدىم. ايتەۋىر جەتكىزدىم-اۋ» دەيدى ول ىشەگى قاتىپ. ۇشەۋى قۇشاقتاسىپ سول كەش بويى اۋىلداستارى, دوستارى, قىزدار جايلى اڭگىمە ايتىپ, كوپكە دەيىن وتىردى. سول كۇنى اقتارىلماي قالعان سىر قالماعانداي. جارتى كۇلشە كەپكەن نان جۇرەكتەردە قاتقان نەبىر وي-ارمانداردى جىبىتكەن بولار, بالكىم.
تاشكەنتتە ەمدەلىپ, سول جەردەن ەلىنە قايتتى. ءۇي-ىشىنە سوندا دا بىلدىرمەدى. ءبىر كۇنى كويلەگىنىڭ تۇيمەسىن اعىتىپ تۇرعاندا بولمەسىنە اناسى كىرىپ كەلگەن ەدى. انا جۇرەگى سەزبەي قالعان با؟ الدەنەنى تالاي رەت سۇراماققا وقتالعاندا بۇل بايقاماعان بولىپ, ءسوزدى باسقا جاققا بۇرىپ اكەتەتىن. بۇل جولى اناسى وڭ جاق قابىرعاسىنداعى قول باسىنداي تىرتىقتى ەرىكسىز كورگەن. جانارىنا جاس شىلانعان شەشەسىنە ءبارى دە باياعىدا بولعانىن, قازىر ەندى اۋىرمايتىنىن ايتىپ, ارەڭ جۇباتتى.
كوپ كەشىكپەي مالىك عابدۋللينگە اۋعانستان سوعىسىنداعى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتالعانى جايلى جاقسىلىق حابار جەتتى. ماحامبەتتەي باتىر اۋىلىنداعى ازاماتقا اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان كەلگەن كىسى:
– ماحامبەتتەي ەر ەلىندە تۋىپ, مالىكتەي باتىردىڭ اتىن العان بالالارىڭىز دا باتىر بولىپ شىقتى. وسىنداي ازامات تاربيەلەگەندەرىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە كوپ راحمەت, – دەگەندە اكەسى, سوعىس ارداگەرى, «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى ەمىرەنە باۋىرىنا باستى.
– اتا-بابا ارۋاعى قولدادى دەگەن وسى, – دەدى اكەسى تەبىرەنىپ. – سول اتا-بابا داڭقىنا داق تۇسىرمەگەنىڭ ءۇشىن رازىمىن, ۇلىم.
داڭققا داق تۇسىرمەۋ. سالماعى قانداي ءسوز ەدى! داڭق تۇسپەۋ ءۇشىن جاعىلار كۇيە بولماۋى كەرەك ەمەس پە. ياعني سوعان لايىق ازامات اتىن, ىلعي دا بيىك ۇستاۋ شىعار. قازىر م.عابدۋللين زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى. كەيدە ويلاپ قاراسا ءالى تۇك بىتىرمەگەن ءتارىزدى. مەكتەپ, اۋعانستان, ۋنيۆەرسيتەت. ايتەۋىر, اكەسى ايتقانداي, اتا داڭقىنا داق تۇسىرمەسەم ەكەن دەيدى.
ال مەنىڭ ويىمشا ازامات ارمانىنىڭ شىڭى دا وسى بولۋعا ءتيىستى.
ماقالانى ازىرلەگەن داناگۇل ماحات,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ
«وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
