پارلامەنت سەناتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا
«حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن زاڭداردى قابىلدادى.
بۇل – حالىق باعاسى. بۇل – ۋاقىت سىنىنان وتكەن باعا.
سوندىقتان دا باياندى باعا.
كەشە الماتىدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان فورۋمى ءوتتى.
عالىمداردىڭ جيىنى بۇگىندە «عىلىم ورداسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن تاريحي عيماراتىندا ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ تۇراقتى كورمەسى مەن قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ شەتەلدەردە تانىمال بولعان تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن كورىپ شىقتى. ۇلتتىق اكادەميانىڭ ۇزىن ءدالىزىن الىپ جاتقان كورمەنىڭ ءبىر بولىگى «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى – عىلىمنىڭ جاڭا ستراتەگياسى» دەپ اتالادى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرى» كورمەسىندە ەلباسىنا عالىمدارىمىزدىڭ ءوندىرىسكە ەنگىزىلگەن جانە ەنگىزۋگە دايىن عىلىمي ازىرلەمەلەرى مەن ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالارىن كورسەتتى. مىسالى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ جانە مينەرالداردى نانو دەڭگەيدە زەردەلەۋ مەن تاراتىپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ازىرلەنگەن جاڭا ادىستەرى نەگىزىندە 20-دان استام جاڭا مينەرالدار اشقان. ەل مەرەيتويى قارساڭىندا ينستيتۋت عالىمدارى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇراجايىنا جاڭا 10 مينەرالدى سىيعا تارتتى.
ال جاقىندا اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءبىرى – كومىرسۋتەك كلاستەرىنەن الىنعان جاڭا مينەرال. ونىڭ مەديتسينا جانە حيميا سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالار ءۇشىن پەرسپەكتيۆالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ماڭىزى زور كورىنەدى. بۇل مينەرالدى عالىمدار تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپتى جانە ونى نۋرنازەن دەپ اتاۋعا ۇيعارعان. ەندىگى جەردە ەلىمىز حالىقارالىق مينەرالوگيالىق قوعام جانىنداعى جاڭا مينەرالدار جانە ولاردىڭ اتاۋلارى جونىندەگى كوميسسياعا (كانادا) ۇسىنىم بەرۋدە.
ەلباسىنا عالىمدارىمىز كورسەتكەن جاڭالىقتىڭ كەلەسىسى – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالىق ورتالىعىنىڭ قاتەرلى ىسىكتى جاسۋشالىق ەمدەۋدە قولدانۋ ءۇشىن ءدىڭ جاسۋشالارىنان ىسىككە قارسى ليمفوتسيتتەر الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى. بۇل ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا بولىپ تابىلادى.
ەلباسى ەل عالىمدارىنىڭ ەسەپتى كورمەسىن ارالاپ شىققاننان كەيىن قازاقستان عالىمدارىنىڭ فورۋمى وتەتىن زالعا كەلىپ كىردى. مەملەكەت باسشىسىن عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ بەلدى وكىلدەرى قوشەمەتپەن قارسى الىپ, تورگە وزدىردى.
وسى ارادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «عاسىر عۇلاماسى» جوعارى اتاعىنا يە بولعانىن ايتا كەتەلىك.
– كەشە ەلىمىزدەگى ءىرى عالىمدار بىرلەستىكتەرىنىڭ باسشىلارى قاۋىمداستىعى مەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقا وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا ءبىراۋىزدان: «الەمدىك عىلىمدى دامىتۋعا قوسقان جانە مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاپ, جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا «عاسىر عۇلاماسى» جوعارى اتاعى بەرىلسىن» دەگەن شەشىم قابىلداندى, – دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ.
ونى مەملەكەت باسشىسىنا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ تابىس ەتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز كەزەگىندە: «ناقتى عىلىمدا ەشقانداي جاڭالىق اشقان جوقپىن, بىراق ءبىزدىڭ تاريحتا بولماعان جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋداعى ءاربىر قادامىمىزدى, جولىمىزدى, ءاربىر شەشىمىمىزدى قابىل الۋعا بولادى. جالپى مەندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن سىيلىقتار بار. الايدا ونىڭ ىشىندەگى ەڭ مارتەبەلى ماراپات وسى دەپ ەسەپتەيمىن», – دەپ العىس ءبىلدىردى.
وسىدان كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ەسەپتىك بايانداما جاسادى.
ال ەلباسى وزىمەن جۇزدەسۋدى كوپتەن كۇتكەن عالىمدارىمىزبەن كەزدەسۋ ءسوزىن بىلاي باستادى:
– ءبىز بۇگىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جۇزدەسىپ وتىرمىز. بۇل – قازاقستان عالىمدارىنىڭ القالى باسقوسۋىنىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. وسىدان 5 جىل بۇرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا وزدەرىڭىزبەن كەزدەسكەن ەدىك. وسى مەرزىم ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز وركەندەپ, عىلىمىمىز ىلگەرىلەي ءتۇستى. عىلىم ورداسى تۇگەلدەي كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتتى. قايتا تۇلەگەن قاسيەتتى قارا شاڭىراق تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ عىلىمىن دامىتۋعا مول ۇلەس قوسا بەرەتىن بولادى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ءبىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىمىز تامىرىن تەرەڭنەن الادى.
ءار داۋىردە قازاق توپىراعىنان شىققان ايگىلى عالىمدار از ەمەس. ءال-فارابي, اباي, شوقان سياقتى تۇعىرلى تۇلعالار عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. كەڭەستىك كەزەڭدە دە قازاقستاننان دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان عۇلامالار شىقتى. سونىڭ ءبىرى – اكادەميك قانىش ساتباەۆ. مەنىڭ ۇسىنىسىم بويىنشا, يۋنەسكو-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمىمەن 1999 جىل اكادەميك قانىش ءساتباەۆ جىلى دەپ جاريالانعانىن بىلەسىزدەر.
ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى عىلىمدى وركەندەتۋگە كۇش سالىپ كەلەمىز. ەلدىگىمىزدى دامىتۋعا عالىمدار ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. ولار عىلىمدى دامىتىپ, جاڭا مەكتەپتەر قالىپتاستىردى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىزدىڭ باستى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – عىلىمي الەۋەتىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز بولدى.
ەلىمىزدەن الەمگە تانىمال عالىمدار كوپتەپ شىعۋى ءۇشىن ولارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى – ءبىر بەلەستى ارتقا تاستاپ, ءداۋىردى قورىتىندىلايتىن ەرەكشە كەزەڭ. وسى بيىك بەلەستى باعىندىرىپ تۇرىپ, تاۋەلسىز قازاقستان عىلىمىنىڭ جيىرما جىلدىعىن ەكشەپ, تارازىلاي الامىز. جيىرما جىلدا ءبىز ۇلان-عايىر ىستەر اتقاردىق. سونىڭ ىشىندە عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدادىق. ول ءبىزدىڭ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋدىڭ ىرگەتاسى قالانعانى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. ونى دامىتۋ ءۇشىن تالانتتى عالىمداردىڭ كۇش جۇمىلدىرعانى ءجون. ءاربىر عىلىمي جاڭالىق ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتە تۇسۋگە ارنالۋى كەرەك.
سوندا عانا ءبىز مارتەبەلى مەملەكەت بولامىز. بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىن ايقىنداۋ مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءرولىندە, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان 20 جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي ۇيىمدار جەلىسىن 11,6 ەسە ۇلعايتىپتى. قازىر ەلدە 400-دەي عىلىمي مەكەمەلەر, عىلىمي ورتالىقتار مەن قۇرىلىمدار بار. سونداي-اق عىلىم اكادەمياسى جۇيەسى قايتا قۇرىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى كوتەرىلدى.
بىزدەر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن جاساقتادىق, دەگەن ەلباسى قازاقستانعا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق عىلىمي اكادەميالارى ەندى ۇلگى بولا المايتىنىن العا تارتتى.
– بىزگە ەشكىم جايدان-جاي ءوز تەحنولوگياسىن بەرمەيدى, ءبىز ءوز عىلىمىمىزدى ءوزىمىز ءۇشىن قۇرىپ, ەنگىزۋىمىز كەرەك.
وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە دارىندى بالالارعا ارنالعان 20 ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپ سالىنعانى بەلگىلى. ولاردىڭ بىرقاتارى قازىردىڭ وزىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇلار دا كەلەشەكتەگى جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ىرگەتاسى دەدى ەلباسى. وسى ارادا ەلباسىنىڭ جولداۋىنا سايكەس قازاقستاندا 9 تەحنوپارك, 5 ۇلتتىق جانە 15 ايماقتىق لابوراتوريالار جاساقتالىپ, 9 ۆەنچۋرلىق قور جانە 3 كونسترۋكتورلىق بيۋرو قۇرىلعانىن ايتا كەتەلىك.
مۇنان وزگە دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە تىندىرىلعان ىستەر از ەمەس. عىلىمي قىزمەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا ءادىستەرى, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ بازالىق, گرانتتىق جانە ماقساتتى-باعدارلامالىق ءتارىزدى جاڭا تۇرلەرى ەنگىزىلدى. جالپى, 2012 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىڭ شىعىسى 42 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل وتكەن 3 جىلعى كورسەتكىشتەن ورتاشا العاندا 2 ەسە كوپ. تاياۋ ءۇش جىلدا عىلىمعا بولىنگەن شىعىس 118 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. قازاقستان عىلىمعا ەشقاشان مۇنشا قاراجات جۇمساعان ەمەس دەدى ەلباسى.
پرەزيدەنت قازىرگى كەزدە عىلىمدى قازاقستان ەكونوميكاسى مەن قوعامىن دامىتۋدىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن تەتىكتەرىن انىقتاۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. XXI عاسىردا «عىلىم» مەن «يننوۆاتسيا» ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالدى. قازاقستان عىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدى جاعى – ول عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جۇمىستار مازمۇنىندا الەمدىك يننوۆاتسيالىق ترەندكە سايكەستىلىك بولۋى. قازاقستاندىق ىرگەلى عىلىم جاھاندىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەرگە تەڭەسۋى ماڭىزدى. ەنەرگەتيكادا, ۇلتتىق اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر باعدارلامالارىندا, جەكە مەنشىك ازىرلەمەلەر مەن جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيانى ەندىرۋ سالاسىندا يننوۆاتسيانى دامىتۋ قاجەت. سونداي-اق ەۋرازيالىق دەڭگەيدەگى حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار.
سوناۋ 1997 جىلدان بەرى عالىمدارىمىزدىڭ جالاقىسى 10 ەسە كوبەيگەن. سوعان سايكەس قازاقستاندىق وقىمىستىلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاريالانىمدارىنىڭ بەلسەندىلىگى 3 ەسە ۇلعايعان.
بىزدەر عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ مەن عالىمداردىڭ كۆاليفيكاتسياسىن كوتەرۋدىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنە كوشتىك, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – وتاندىق جوو-لاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە اككرەديتتەۋ پروتسەسى دە ىرعاقتى ءوسۋ ۇستىندە.
وسىعان قاراماستان, ەلباسى عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋعا قاتىستى كەمشىلىكتەردىڭ بولعانىن جاسىرعان جوق.
– مەن ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ تاجىريبەسى تۋرالى ماسەلە بويىنشا سىنداردىڭ بولعانىن بىلەمىن. 200 عىلىمي كەڭەس عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن قولدان جاسادى. 60 عىلىم كانديداتىنىڭ 1-ەۋى عانا جانە 40 عىلىم دوكتورىنىڭ 1-ەۋى عانا عىلىمعا باردى. ەسەسىنە بارلىق شەنەۋنىكتەر مەن دەپۋتاتتار عىلىم دوكتورى اتانىپ الدى. عىلىمدا مۇنداي پروفاناتسياعا جول بەرمەۋ كەرەك.
وسىلايشا مەملەكەت باسشىسى وسى ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلىندا عالىمدارىمىزدىڭ جاساعان وراسان زور ەڭبەگىن جوققا شىعارماي-اق, ورىن العان كەمشىلىكتەردى دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق.
اشىعىن ايتساق, عىلىمدى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان جەتەكشى عىلىمي دەرجاۆالار سانالاتىن شۆەتسيا, جاپونيا, اقش پەن گەرمانيادان ايتارلىقتاي ارتتا كەلەمىز, دەگەن ەلباسى تومەندەگىدەي كورسەتكىشتەردى العا تارتتى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 1 ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا 1 مىڭنان از بولسا, ۋكراينادا – 1800, رەسەيدە 3300-دەن استام, جاپونيادا 5300-دەي ەكەن.
2010 جىلى ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىندا جۇرگەندەر سانى بار بولعانى 17 مىڭ ادامدى عانا قۇراعان...
قازاقستانداعى عالىمداردىڭ ورتا جاسى دا شامامەن 55-تەردە.
– بيىلدان باستاپ بۇل كەڭەستەر ءوز جۇمىسىن توقتاتتى, – دەي كەلىپ مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە عىلىمداعى جالعاستىقتى ساقتاپ قالۋدى جانە ونى جاستارمەن تولىقتىرۋدى تابىستادى.
– بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز. قاراڭىزدارشى, بۇكىل الەمدە جاريالانعان جاريالانىمدار بويىنشا قازاقستاندىق اۆتورلار بار بولعانى 0,02 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل – ءنول پايىز! – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل كورسەتكىشتى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرىپ شىعىپ, مۇنى عالىمدارىمىزدىڭ جۇمىسىنا باعىت ءۇشىن اتاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سول سياقتى ەلىمىزدە ءبىر عانا جۋرنال عالامدىق عىلىم رەيتينگىسىنە كىرەدى ەكەن. ەلباسى وسى جايتتى ايتا كەلىپ, عالىمدارعا:
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا 26 ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتى بەكىتۋگە بەرىلگەن 26 مىڭ ءوتىنىم قاناعاتتاندىرىلىپتى. وسىنىڭ تاجىريبە جۇزىندەگى قايتارىمى قانداي؟ – دەگەن ساۋال تاستادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «100 قازاقستاندىق يننوۆاتسيا» اتتى جالپىۇلتتىق جوبانى جاساۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ يدەياسىن ۇسىنعان بولاتىنمىن. ەگەر دە ءبىز وسى 100 جوبانىڭ ىشىنەن ەڭ بولماسا 10 ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيانى جاساي الساق, وندا ول ۇلكەن جەڭىس بولار ەدى, دەدى ەلباسى ودان ءارى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دە, ۇلتتىق اكادەميا دا, تولىپ جاتقان عىلىمي ۇيىمدار دا ءالى كۇنگە دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا وزدەرىنىڭ كونتسەپتۋالدىق ۇسىنىستارىن بەرە الماعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
ال مەملەكەت تاراپىنان عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى باعىتى بار. بۇل تۇرعىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا 2014 جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزۋ مىندەتى انىقتالعانىن اتادى. ودان كەيىن دە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى كوبەيە بەرمەك.
سول سياقتى ەلباسى عىلىمعا جەكە بيزنەستەن دە ينۆەستيتسيا سالىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن, دامىعان ەلدەردىڭ عىلىمىنا قۇيىلاتىن قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى جەكە سەكتوردان كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن. مەملەكەت باسشىسى مۇنى دا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ناقتى كورسەتكىشىنە سۇيەپ ايتتى. ويتكەنى, بۇل ەلدەردە عىلىمي جاڭالىقتار بيزنەستىڭ كادەسىنە جارايدى.
قالاي دەسەك تە, قازىرگى زامان عىلىمي جاڭالىقتاردى ناقتى باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارعا اينالدىرىپ وتىر. بۇل ەلباسىنىڭ ءسوزى جانە ۋاقىتتىڭ شىندىعى.
بىزگە عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى اۋاداي قاجەت دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا 2012 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن «بيزنەس جانە عىلىم-2020» جول كارتاسىن جاساۋعا ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى ارقىلى بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ عىلىمي جۇمىستارعا قاتىسىن انىقتايتىن بولامىز دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تاپسىرمالارى مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. عىلىمنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرى دە نازاردان تىس قالمادى, كەمشىلىكتەرى دە جابا-بۇركەمەلەنبەدى. بىتپەگەن تىرلىك عىلىمنىڭ سالا-سالاسى بويىنشا ساراپقا سالىنىپ ايتىلدى. وتاندىق عىلىمنىڭ بولاشاقتاعى تابىستارى باياندى بولۋى ەندى تەك عالىمدارىمىزعا اماناتتالعان اردىڭ ءىسى.
– عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىزدىڭ «ءبىلىم مەن ىزگىلىك قانا مۇراتقا جەتكىزەدى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. بۇگىنگى باسقوسۋدا سىزدەرمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك جىلدارى عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى قورىتىندىلادىق. بارشاڭىزعا عىلىمدا زور تابىستار مەن شىعارماشىلىق جەتىستىكتەر تىلەيمىن. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سوندىقتان, بۇگىن مەنىڭ جارلىعىم بويىنشا ءبىر توپ عالىمدار ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگرادالارىنا يە بولدى, – دەپ ءسوزىن قورىتىندىلاعان ەلباسى ودان ءارى. – ارينە, ءبىر جينالىستا ونىڭ ءبارىن ايتىپ شىقپاي-اق ءۇش ادامعا عانا تاپسىرايىن. باسقالارى تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا شىعاتىن جارلىقتار بويىنشا تاپسىرىلاتىن بولادى, – دەدى.
ءيا, وتپەلى كەزەڭ, ءولىارا مەزگىلدە وتاندىق عالىمدارىمىز عىلىمدى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالدى. قيىن-قىستاۋ جىلداردا ۇلتتىق عىلىمنىڭ ىرگەسىن شايقالتپاۋعا ۇمتىلىپ, وعان قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن جاندار ارامىزدا جەتكىلىكتى. مەملەكەت باسشىسى مەرەيلى بەلەستە بۇل ءجايتتى دە ءوز سوزىندە كەلتىردى.
سونىمەن فورۋم قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىرۋمەن اياقتالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «م.ا.ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى» مكد ديرەكتورى ناعيما ايتحوجيناعا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆقا III دارەجەلى «بارىس» وردەنىن تابىس ەتتى. «قۇرمەت» وردەنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «ماتەماتيكا ينستيتۋتى» رمك كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يۆان پاككە تاپسىرىلدى.
فورۋم كەزىندە قر ۇعا اكادەميكتەرى ومىرزاق ايتباەۆ پەن ناعيما ايتحوجينا عىلىمعا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ, قامقورلىق جاساعانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە ەل عالىمدارى اتىنان العىس ايتتى. ال قازۇۋ-ءدىڭ فيلولوگيا ماگيسترى اننا دانچەنكو شۇرايلى قازاق تىلىندە عىلىمدى نەگە تاڭداعانىن مايىن تامىزا ايتىپ بەردى. ودان كەيىن ءسوز العان دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (يرلانديا) PhD دوكتورانتى ازات ابدۋللاەۆتىڭ دا ايتارى از ەمەس ەكەن. وسىدان 10 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان قارشاداي بالا بۇگىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى. 14 جاسىندا فيزيكا-ماتەماتيكا گيمنازياسىن ءبىتىرىپ, 18 جاسىندا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىن العان دارىندى جاس قازىرگى تاڭدا وپتيكالىق كوممۋنيكاتسياداعى لازەرلەر بويىنشا زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ جاتقانىن ءمالىمدەپ, مىڭداعان ماگيسترانتتار, ءجۇزدەگەن PhD دوكتورلارى اتىنان قازاقستان عىلىمى جويىلمايدى, بولاشاعى جارقىن دەپ سەندىردى.
الماتى.
كەشە الماتىدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان فورۋمى ءوتتى.
عالىمداردىڭ جيىنى بۇگىندە «عىلىم ورداسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن تاريحي عيماراتىندا ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ تۇراقتى كورمەسى مەن قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ شەتەلدەردە تانىمال بولعان تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن كورىپ شىقتى. ۇلتتىق اكادەميانىڭ ۇزىن ءدالىزىن الىپ جاتقان كورمەنىڭ ءبىر بولىگى «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى – عىلىمنىڭ جاڭا ستراتەگياسى» دەپ اتالادى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرى» كورمەسىندە ەلباسىنا عالىمدارىمىزدىڭ ءوندىرىسكە ەنگىزىلگەن جانە ەنگىزۋگە دايىن عىلىمي ازىرلەمەلەرى مەن ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالارىن كورسەتتى. مىسالى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ جانە مينەرالداردى نانو دەڭگەيدە زەردەلەۋ مەن تاراتىپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ازىرلەنگەن جاڭا ادىستەرى نەگىزىندە 20-دان استام جاڭا مينەرالدار اشقان. ەل مەرەيتويى قارساڭىندا ينستيتۋت عالىمدارى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇراجايىنا جاڭا 10 مينەرالدى سىيعا تارتتى.
ال جاقىندا اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءبىرى – كومىرسۋتەك كلاستەرىنەن الىنعان جاڭا مينەرال. ونىڭ مەديتسينا جانە حيميا سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالار ءۇشىن پەرسپەكتيۆالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ماڭىزى زور كورىنەدى. بۇل مينەرالدى عالىمدار تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپتى جانە ونى نۋرنازەن دەپ اتاۋعا ۇيعارعان. ەندىگى جەردە ەلىمىز حالىقارالىق مينەرالوگيالىق قوعام جانىنداعى جاڭا مينەرالدار جانە ولاردىڭ اتاۋلارى جونىندەگى كوميسسياعا (كانادا) ۇسىنىم بەرۋدە.
ەلباسىنا عالىمدارىمىز كورسەتكەن جاڭالىقتىڭ كەلەسىسى – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالىق ورتالىعىنىڭ قاتەرلى ىسىكتى جاسۋشالىق ەمدەۋدە قولدانۋ ءۇشىن ءدىڭ جاسۋشالارىنان ىسىككە قارسى ليمفوتسيتتەر الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى. بۇل ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا بولىپ تابىلادى.
ەلباسى ەل عالىمدارىنىڭ ەسەپتى كورمەسىن ارالاپ شىققاننان كەيىن قازاقستان عالىمدارىنىڭ فورۋمى وتەتىن زالعا كەلىپ كىردى. مەملەكەت باسشىسىن عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ بەلدى وكىلدەرى قوشەمەتپەن قارسى الىپ, تورگە وزدىردى.
وسى ارادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «عاسىر عۇلاماسى» جوعارى اتاعىنا يە بولعانىن ايتا كەتەلىك.
– كەشە ەلىمىزدەگى ءىرى عالىمدار بىرلەستىكتەرىنىڭ باسشىلارى قاۋىمداستىعى مەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقا وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا ءبىراۋىزدان: «الەمدىك عىلىمدى دامىتۋعا قوسقان جانە مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاپ, جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا «عاسىر عۇلاماسى» جوعارى اتاعى بەرىلسىن» دەگەن شەشىم قابىلداندى, – دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ.
ونى مەملەكەت باسشىسىنا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ تابىس ەتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز كەزەگىندە: «ناقتى عىلىمدا ەشقانداي جاڭالىق اشقان جوقپىن, بىراق ءبىزدىڭ تاريحتا بولماعان جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋداعى ءاربىر قادامىمىزدى, جولىمىزدى, ءاربىر شەشىمىمىزدى قابىل الۋعا بولادى. جالپى مەندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن سىيلىقتار بار. الايدا ونىڭ ىشىندەگى ەڭ مارتەبەلى ماراپات وسى دەپ ەسەپتەيمىن», – دەپ العىس ءبىلدىردى.
وسىدان كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ەسەپتىك بايانداما جاسادى.
ال ەلباسى وزىمەن جۇزدەسۋدى كوپتەن كۇتكەن عالىمدارىمىزبەن كەزدەسۋ ءسوزىن بىلاي باستادى:
– ءبىز بۇگىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جۇزدەسىپ وتىرمىز. بۇل – قازاقستان عالىمدارىنىڭ القالى باسقوسۋىنىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. وسىدان 5 جىل بۇرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا وزدەرىڭىزبەن كەزدەسكەن ەدىك. وسى مەرزىم ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز وركەندەپ, عىلىمىمىز ىلگەرىلەي ءتۇستى. عىلىم ورداسى تۇگەلدەي كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتتى. قايتا تۇلەگەن قاسيەتتى قارا شاڭىراق تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ عىلىمىن دامىتۋعا مول ۇلەس قوسا بەرەتىن بولادى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ءبىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىمىز تامىرىن تەرەڭنەن الادى.
ءار داۋىردە قازاق توپىراعىنان شىققان ايگىلى عالىمدار از ەمەس. ءال-فارابي, اباي, شوقان سياقتى تۇعىرلى تۇلعالار عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. كەڭەستىك كەزەڭدە دە قازاقستاننان دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان عۇلامالار شىقتى. سونىڭ ءبىرى – اكادەميك قانىش ساتباەۆ. مەنىڭ ۇسىنىسىم بويىنشا, يۋنەسكو-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمىمەن 1999 جىل اكادەميك قانىش ءساتباەۆ جىلى دەپ جاريالانعانىن بىلەسىزدەر.
ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى عىلىمدى وركەندەتۋگە كۇش سالىپ كەلەمىز. ەلدىگىمىزدى دامىتۋعا عالىمدار ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. ولار عىلىمدى دامىتىپ, جاڭا مەكتەپتەر قالىپتاستىردى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىزدىڭ باستى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – عىلىمي الەۋەتىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز بولدى.
ەلىمىزدەن الەمگە تانىمال عالىمدار كوپتەپ شىعۋى ءۇشىن ولارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى – ءبىر بەلەستى ارتقا تاستاپ, ءداۋىردى قورىتىندىلايتىن ەرەكشە كەزەڭ. وسى بيىك بەلەستى باعىندىرىپ تۇرىپ, تاۋەلسىز قازاقستان عىلىمىنىڭ جيىرما جىلدىعىن ەكشەپ, تارازىلاي الامىز. جيىرما جىلدا ءبىز ۇلان-عايىر ىستەر اتقاردىق. سونىڭ ىشىندە عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدادىق. ول ءبىزدىڭ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋدىڭ ىرگەتاسى قالانعانى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. ونى دامىتۋ ءۇشىن تالانتتى عالىمداردىڭ كۇش جۇمىلدىرعانى ءجون. ءاربىر عىلىمي جاڭالىق ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتە تۇسۋگە ارنالۋى كەرەك.
سوندا عانا ءبىز مارتەبەلى مەملەكەت بولامىز. بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىن ايقىنداۋ مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءرولىندە, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان 20 جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي ۇيىمدار جەلىسىن 11,6 ەسە ۇلعايتىپتى. قازىر ەلدە 400-دەي عىلىمي مەكەمەلەر, عىلىمي ورتالىقتار مەن قۇرىلىمدار بار. سونداي-اق عىلىم اكادەمياسى جۇيەسى قايتا قۇرىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى كوتەرىلدى.
بىزدەر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن جاساقتادىق, دەگەن ەلباسى قازاقستانعا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق عىلىمي اكادەميالارى ەندى ۇلگى بولا المايتىنىن العا تارتتى.
– بىزگە ەشكىم جايدان-جاي ءوز تەحنولوگياسىن بەرمەيدى, ءبىز ءوز عىلىمىمىزدى ءوزىمىز ءۇشىن قۇرىپ, ەنگىزۋىمىز كەرەك.
وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە دارىندى بالالارعا ارنالعان 20 ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپ سالىنعانى بەلگىلى. ولاردىڭ بىرقاتارى قازىردىڭ وزىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇلار دا كەلەشەكتەگى جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ىرگەتاسى دەدى ەلباسى. وسى ارادا ەلباسىنىڭ جولداۋىنا سايكەس قازاقستاندا 9 تەحنوپارك, 5 ۇلتتىق جانە 15 ايماقتىق لابوراتوريالار جاساقتالىپ, 9 ۆەنچۋرلىق قور جانە 3 كونسترۋكتورلىق بيۋرو قۇرىلعانىن ايتا كەتەلىك.
مۇنان وزگە دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە تىندىرىلعان ىستەر از ەمەس. عىلىمي قىزمەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا ءادىستەرى, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ بازالىق, گرانتتىق جانە ماقساتتى-باعدارلامالىق ءتارىزدى جاڭا تۇرلەرى ەنگىزىلدى. جالپى, 2012 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىڭ شىعىسى 42 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل وتكەن 3 جىلعى كورسەتكىشتەن ورتاشا العاندا 2 ەسە كوپ. تاياۋ ءۇش جىلدا عىلىمعا بولىنگەن شىعىس 118 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. قازاقستان عىلىمعا ەشقاشان مۇنشا قاراجات جۇمساعان ەمەس دەدى ەلباسى.
پرەزيدەنت قازىرگى كەزدە عىلىمدى قازاقستان ەكونوميكاسى مەن قوعامىن دامىتۋدىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن تەتىكتەرىن انىقتاۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. XXI عاسىردا «عىلىم» مەن «يننوۆاتسيا» ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالدى. قازاقستان عىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدى جاعى – ول عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جۇمىستار مازمۇنىندا الەمدىك يننوۆاتسيالىق ترەندكە سايكەستىلىك بولۋى. قازاقستاندىق ىرگەلى عىلىم جاھاندىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەرگە تەڭەسۋى ماڭىزدى. ەنەرگەتيكادا, ۇلتتىق اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر باعدارلامالارىندا, جەكە مەنشىك ازىرلەمەلەر مەن جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيانى ەندىرۋ سالاسىندا يننوۆاتسيانى دامىتۋ قاجەت. سونداي-اق ەۋرازيالىق دەڭگەيدەگى حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار.
سوناۋ 1997 جىلدان بەرى عالىمدارىمىزدىڭ جالاقىسى 10 ەسە كوبەيگەن. سوعان سايكەس قازاقستاندىق وقىمىستىلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاريالانىمدارىنىڭ بەلسەندىلىگى 3 ەسە ۇلعايعان.
بىزدەر عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ مەن عالىمداردىڭ كۆاليفيكاتسياسىن كوتەرۋدىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنە كوشتىك, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – وتاندىق جوو-لاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە اككرەديتتەۋ پروتسەسى دە ىرعاقتى ءوسۋ ۇستىندە.
وسىعان قاراماستان, ەلباسى عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋعا قاتىستى كەمشىلىكتەردىڭ بولعانىن جاسىرعان جوق.
– مەن ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ تاجىريبەسى تۋرالى ماسەلە بويىنشا سىنداردىڭ بولعانىن بىلەمىن. 200 عىلىمي كەڭەس عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن قولدان جاسادى. 60 عىلىم كانديداتىنىڭ 1-ەۋى عانا جانە 40 عىلىم دوكتورىنىڭ 1-ەۋى عانا عىلىمعا باردى. ەسەسىنە بارلىق شەنەۋنىكتەر مەن دەپۋتاتتار عىلىم دوكتورى اتانىپ الدى. عىلىمدا مۇنداي پروفاناتسياعا جول بەرمەۋ كەرەك.
وسىلايشا مەملەكەت باسشىسى وسى ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلىندا عالىمدارىمىزدىڭ جاساعان وراسان زور ەڭبەگىن جوققا شىعارماي-اق, ورىن العان كەمشىلىكتەردى دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق.
اشىعىن ايتساق, عىلىمدى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان جەتەكشى عىلىمي دەرجاۆالار سانالاتىن شۆەتسيا, جاپونيا, اقش پەن گەرمانيادان ايتارلىقتاي ارتتا كەلەمىز, دەگەن ەلباسى تومەندەگىدەي كورسەتكىشتەردى العا تارتتى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 1 ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا 1 مىڭنان از بولسا, ۋكراينادا – 1800, رەسەيدە 3300-دەن استام, جاپونيادا 5300-دەي ەكەن.
2010 جىلى ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىندا جۇرگەندەر سانى بار بولعانى 17 مىڭ ادامدى عانا قۇراعان...
قازاقستانداعى عالىمداردىڭ ورتا جاسى دا شامامەن 55-تەردە.
– بيىلدان باستاپ بۇل كەڭەستەر ءوز جۇمىسىن توقتاتتى, – دەي كەلىپ مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە عىلىمداعى جالعاستىقتى ساقتاپ قالۋدى جانە ونى جاستارمەن تولىقتىرۋدى تابىستادى.
– بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز. قاراڭىزدارشى, بۇكىل الەمدە جاريالانعان جاريالانىمدار بويىنشا قازاقستاندىق اۆتورلار بار بولعانى 0,02 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل – ءنول پايىز! – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل كورسەتكىشتى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرىپ شىعىپ, مۇنى عالىمدارىمىزدىڭ جۇمىسىنا باعىت ءۇشىن اتاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سول سياقتى ەلىمىزدە ءبىر عانا جۋرنال عالامدىق عىلىم رەيتينگىسىنە كىرەدى ەكەن. ەلباسى وسى جايتتى ايتا كەلىپ, عالىمدارعا:
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا 26 ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتى بەكىتۋگە بەرىلگەن 26 مىڭ ءوتىنىم قاناعاتتاندىرىلىپتى. وسىنىڭ تاجىريبە جۇزىندەگى قايتارىمى قانداي؟ – دەگەن ساۋال تاستادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «100 قازاقستاندىق يننوۆاتسيا» اتتى جالپىۇلتتىق جوبانى جاساۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ يدەياسىن ۇسىنعان بولاتىنمىن. ەگەر دە ءبىز وسى 100 جوبانىڭ ىشىنەن ەڭ بولماسا 10 ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيانى جاساي الساق, وندا ول ۇلكەن جەڭىس بولار ەدى, دەدى ەلباسى ودان ءارى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دە, ۇلتتىق اكادەميا دا, تولىپ جاتقان عىلىمي ۇيىمدار دا ءالى كۇنگە دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا وزدەرىنىڭ كونتسەپتۋالدىق ۇسىنىستارىن بەرە الماعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
ال مەملەكەت تاراپىنان عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى باعىتى بار. بۇل تۇرعىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا 2014 جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزۋ مىندەتى انىقتالعانىن اتادى. ودان كەيىن دە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى كوبەيە بەرمەك.
سول سياقتى ەلباسى عىلىمعا جەكە بيزنەستەن دە ينۆەستيتسيا سالىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن, دامىعان ەلدەردىڭ عىلىمىنا قۇيىلاتىن قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى جەكە سەكتوردان كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن. مەملەكەت باسشىسى مۇنى دا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ناقتى كورسەتكىشىنە سۇيەپ ايتتى. ويتكەنى, بۇل ەلدەردە عىلىمي جاڭالىقتار بيزنەستىڭ كادەسىنە جارايدى.
قالاي دەسەك تە, قازىرگى زامان عىلىمي جاڭالىقتاردى ناقتى باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارعا اينالدىرىپ وتىر. بۇل ەلباسىنىڭ ءسوزى جانە ۋاقىتتىڭ شىندىعى.
بىزگە عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى اۋاداي قاجەت دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا 2012 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن «بيزنەس جانە عىلىم-2020» جول كارتاسىن جاساۋعا ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى ارقىلى بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ عىلىمي جۇمىستارعا قاتىسىن انىقتايتىن بولامىز دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تاپسىرمالارى مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. عىلىمنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرى دە نازاردان تىس قالمادى, كەمشىلىكتەرى دە جابا-بۇركەمەلەنبەدى. بىتپەگەن تىرلىك عىلىمنىڭ سالا-سالاسى بويىنشا ساراپقا سالىنىپ ايتىلدى. وتاندىق عىلىمنىڭ بولاشاقتاعى تابىستارى باياندى بولۋى ەندى تەك عالىمدارىمىزعا اماناتتالعان اردىڭ ءىسى.
– عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىزدىڭ «ءبىلىم مەن ىزگىلىك قانا مۇراتقا جەتكىزەدى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. بۇگىنگى باسقوسۋدا سىزدەرمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك جىلدارى عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى قورىتىندىلادىق. بارشاڭىزعا عىلىمدا زور تابىستار مەن شىعارماشىلىق جەتىستىكتەر تىلەيمىن. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سوندىقتان, بۇگىن مەنىڭ جارلىعىم بويىنشا ءبىر توپ عالىمدار ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگرادالارىنا يە بولدى, – دەپ ءسوزىن قورىتىندىلاعان ەلباسى ودان ءارى. – ارينە, ءبىر جينالىستا ونىڭ ءبارىن ايتىپ شىقپاي-اق ءۇش ادامعا عانا تاپسىرايىن. باسقالارى تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا شىعاتىن جارلىقتار بويىنشا تاپسىرىلاتىن بولادى, – دەدى.
ءيا, وتپەلى كەزەڭ, ءولىارا مەزگىلدە وتاندىق عالىمدارىمىز عىلىمدى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالدى. قيىن-قىستاۋ جىلداردا ۇلتتىق عىلىمنىڭ ىرگەسىن شايقالتپاۋعا ۇمتىلىپ, وعان قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن جاندار ارامىزدا جەتكىلىكتى. مەملەكەت باسشىسى مەرەيلى بەلەستە بۇل ءجايتتى دە ءوز سوزىندە كەلتىردى.
سونىمەن فورۋم قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىرۋمەن اياقتالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «م.ا.ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى» مكد ديرەكتورى ناعيما ايتحوجيناعا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆقا III دارەجەلى «بارىس» وردەنىن تابىس ەتتى. «قۇرمەت» وردەنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «ماتەماتيكا ينستيتۋتى» رمك كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يۆان پاككە تاپسىرىلدى.
فورۋم كەزىندە قر ۇعا اكادەميكتەرى ومىرزاق ايتباەۆ پەن ناعيما ايتحوجينا عىلىمعا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ, قامقورلىق جاساعانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە ەل عالىمدارى اتىنان العىس ايتتى. ال قازۇۋ-ءدىڭ فيلولوگيا ماگيسترى اننا دانچەنكو شۇرايلى قازاق تىلىندە عىلىمدى نەگە تاڭداعانىن مايىن تامىزا ايتىپ بەردى. ودان كەيىن ءسوز العان دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (يرلانديا) PhD دوكتورانتى ازات ابدۋللاەۆتىڭ دا ايتارى از ەمەس ەكەن. وسىدان 10 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان قارشاداي بالا بۇگىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى. 14 جاسىندا فيزيكا-ماتەماتيكا گيمنازياسىن ءبىتىرىپ, 18 جاسىندا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىن العان دارىندى جاس قازىرگى تاڭدا وپتيكالىق كوممۋنيكاتسياداعى لازەرلەر بويىنشا زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ جاتقانىن ءمالىمدەپ, مىڭداعان ماگيسترانتتار, ءجۇزدەگەن PhD دوكتورلارى اتىنان قازاقستان عىلىمى جويىلمايدى, بولاشاعى جارقىن دەپ سەندىردى.
الماتى.
