الايدا «ۇستا پىشاققا جارىمايدى» دەگەندەي, بۇگىنگى تاڭدا ماڭعىستاۋدا ارحەولوگ مامان جوق, ال سايىن دالانىڭ سىرىنا قىزىعىپ كەلگەن ارحەولوگتەرگە ءتيىستى جاعداي جاسالماعاندىقتان, جايداق ءجۇرىپ جۇمىس جاساۋدىڭ قيىندىعىنا شىداماي كەرى كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كوڭىلگە كوپتەن مازا بەرمەگەن وسى ويدى زەينەتكەر ۇستاز, ولكەتانۋشى مۇرات اقمىرزاەۆ تا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
جۋىردا بوزاشى بويىنان, ناقتىراق ايتساق شەبىر اۋىلىنان قىش قۇمىرا تابىلعان ەدى. بۇل قۇمىرا قاي عاسىردىڭ تۋىندىسى, ماڭعىستاۋعا باسقا جاقتان اكەلىنگەن بە, الدە وسى جەردىڭ قولتاڭباسى ما؟ ءبىز مۇرات مۇرزاعالي ۇلىمەن اڭگىمەمىزدى وسىدان باستادىق.
– تۇششىقۇدىق, شەبىردە «جاسىل الەم» دەپ اتالاتىن تابيعاتتى قورعاۋ, قۇم كوشكىنىن توقتاتۋمەن اينالىساتىن مەكەمە جۇمىس جۇرگىزۋدە. شەبىر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سەكسەۋىل كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ بارىسىندا قۇم قاشىپ, اشىلىپ قالعان جەردەن قۇمىرانىڭ ءتۇبىن كورگەن ەكەن. جىگىتتەر ونى اتا-بابا رۋحى الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىكپەن ەپپەن قازىپ الىپ, قۇزىرلى ورىندارعا سول كۇنى-اق حابارلاپ, جاڭالىق حاباردى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۇكتەدى. ءبىز دە كەشىكپەي بارىپ, قۇم استىندا قانشا عاسىر جاتقانى بەلگىسىز بابا مۇرانى كوزىمىزبەن كورىپ, قولىمىزبەن ۇستاپ, اسەرلى كۇيگە بولەندىك. قۇمىرا وتە تازا ساقتالعان, ءبۇپ-ءبۇتىن, ءتىپتى بۇگىننىڭ سۋ جاڭا مۇلكى ءتارىزدى. بيىكتىگى 60 سم, نەگىزگى كۇپشەگىنىڭ ديامەترى 40 سم شاماسىندا, سىيىمدىلىعى شامامەن 30-35 ليتر سۇيىقتىققا ارنالعان. ۇستايتىن سابى نەمەسە قۇلاعى بولماعاندىقتان, ول تاسىمالدايتىن ەمەس, ساقتايتىن ىدىس بولدى دەپ جورامالدايمىز. سۋدى نەمەسە ىشىندە ساقتالعان قانداي دا ءبىر سۇيىقتىقتى اعىزاتىن ارنايى شۇمەكتىڭ ورنى بار. قۇمىرا بۇل ماڭنان تابىلىپ تۇرعان جالعىز جانە العاشقى جادىگەر ەمەس. بۇدان بۇرىن قۇم اراسىنان تابىلعان وسى ءتارىزدى قۇمىرانىڭ ءبىرى شەبەر مەكتەبىنە تاپسىرىلعانىن بىلەتىنبىز. ال وسى اۋىلدارعا جاقىن قىزان اۋىلىنىڭ مەكتەبىندە 1978 جىلى جيدەلىنىڭ قۇمىنان تابىلعان سىرتى كوك ەمالمەن كۇيدىرىلگەن قۇمىرا ساقتاۋلى. «جاسىل الەم» بولىمشەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەجەلگى مۇراعا جاناشىر كوڭىلى ءبىزدى ءتانتى ەتتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قۇمىرالاردىڭ ءپىشىمى مەن سىزىقتىق ورنەكتەۋ ستيلدەرىنىڭ ۇقساستىعىنا قاراي وتىرىپ, ولاردى ءبىر ورتالىقتا جاسالدى نەمەسە ءبىر شەبەردىڭ ۇلگىسى جانە ماتەريال ماڭعىستاۋدا جەتكىلىكتى بولعاندىقتان وسى جەردە جاسالىنعان دەپ بولجاۋعا قۇقىمىز بار, ونى دايەكتەۋگە جەرگىلىكتى مۇراجايلاردا ساقتالعان قۇمىرالاردىڭ تولقۇجاتتارى مەن زەرتتەۋشى ەكسپەديتسيالار ەسەپتەرىنە ءۇڭىلۋ قاجەت.
سەبەبى ولاردىڭ مولشەرى كەرۋەنشى ىدىسى ەمەس نەمەسە ساۋدا مۇلكى دەۋگە كەلمەيدى, وتىرىقشى ەلدىڭ قاجەتىنە ارنالعان. قۇمىرانىڭ جاسالعان كەزەڭىن, شامامەن, كەراميكانىڭ كەڭ تاراعان كەزەڭى – ورتا عاسىرلار دەپ بولجايمىز. بىراق بۇل ناقتى بايلام ەمەس, قاي عاسىردا, قاي ورىندا جاسالعاندىعىن عالىمداردىڭ ەكسپەرتتىك تالقىلاۋىنا ۇسىنۋ قاجەت. سونداي-اق وسى وڭىرلەردەن تابىلعان تاعى ءبىر قۇندى ايعاقتىڭ ءبىرى – قولا جادىگەرلەر.
– تابىلعان جەبەلەر تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قۇمنىڭ ساقتاعىشتىق قاسيەتىنە بايلانىستى, جەبەلەر وتە جاقسى كۇيدە. بۇلاردىڭ جاسالۋ مەرزىمى, بولجام بويىنشا, ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى عاسىرلاردىڭ ۇلەسىنە ءتيۋى مۇمكىن. ولار تابىلعان ايماقتا مەتالل قورىتۋ ۇردىسىندە پايدالانىلاتىن فليۋستىك مينەرال سليۋدانىڭ جانە بالقىتۋ كەزىندە تۇزىلەتىن قوجدىڭ, شالا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتىڭ قالدىعىنىڭ تابىلۋى بۇل جەردە شاعىن مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس ورنى نەمەسە بالقىتۋ ورتالىعى بولعان دەگەن ويعا جەتەلەيدى جانە مۇنداي ماتەريالداردىڭ تابىلۋى كوزەلەردىڭ دە, جەبەلەردىڭ دە باسقا جاقتان اكەلىنبەي, سول جەردىڭ وزىندە جاسالعاندىعىنا سەندىرە تۇسەدى.
– ەندەشە ماڭعىستاۋ جەرىندە ءوندىرىس وشاقتارى بولعان عوي...
– ەجەلگى تاريحي كارتالاردىڭ بىردە-بىرىندە ماڭعىستاۋ ايماعىندا ءوندىرىس بولدى, قالا بولدى دەگەندەي ەش مالىمەت كورسەتىلمەگەن اقتاڭداق كۇيىندە تۇر. وسى ورايدا, ارعى قازاق (دەيتۇركى) ميفولوگياسى عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ ادامزات وركەنيەتى دامۋىنا كاسپي-ارال ارالىعى قوسقان ەرەكشە ۇلەستى – اڭىز, ءاپسانا, ەرتەگى ت.س.س. اۋىز ادەبيەتىمىزدە ساقتالعان ميفتىك كىلت سوزدەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ ءادىسناماسى ناتيجەسىندە – ماڭعىستاۋدا ساقتالعان ەجەلگى زامان توپونيمدەرىمەن قاتار, مەتاللۋرگيالىق تەرمينولوگيانىڭ دا ءسوز تۇبىرلەرىنىڭ (پروفورمالارىنىڭ) ماڭعىستاۋدا كوبىرەك كەزدەسەتىندىگىن كەلتىرگەن بولاتىن. مىنە, بۇگىنگى تابىلىپ وتىرعان ارتەفاكتىلەر سەرىكبول تۇجىرىمدارىنىڭ اقيقاتتىعىن قۋاتتايتىن دەرەكتەر. ول بولجام جاسادى, ءبىز وعان كونە دەرەكتەر ارقىلى كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ول «ارعى قازاق ميفولوگياسىنىڭ» ءبىرىنشى تومىندا ماڭعىستاۋدىڭ تاريحى 8 000-10 000 جىلداردان بەرى قاراي دەپ كەزەڭدەرگە بولەدى. ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ يمپەراتورى كونستانتين بلاگورودنىيدىڭ «يمپەريانى بيلەۋ» دەگەن كىتابىندا بەرىلگەن كارتادا قارا تەڭىزدىڭ بەرگى جاعاسى مەن كاسپي تەڭىزى ارالىعىندا «قازاقيا» دەپ جازىلعان. دەمەك قازاقتىڭ تاريحى ارىدە دەسەك, ونىڭ ءبىر پۇشپاعى كاسپي تسيركۋمىنىڭ زەرتتەۋدەن تىس قالعان بولىگى ماڭعىستاۋ دالاسى – ءالى اشىلماعان ارال, سىرىن ىشىنە بۇككەن ساندىق, وكىنىشتىسى ونى ءار جەردەن قازىر قولىمىزعا تۇسكەن دەرەكتەرگە قاراپ قانا ايتا الامىز. سوندىقتان ونى عىلىمي-تاريحي تۇرعىدا تەرەڭ زەرتتەپ, تالداپ, تاريحتى تانۋدى-تانىتۋدى قولعا الاتىن كەز كەلدى. مىسالى, بوزاشى بويىنان تابىلعان بۇل جادىگەرلەر – كولدەنەڭى دۋنايدان بايكالعا دەيىنگى, ءورىسى بابىر ولكەسىنەن تايگالىق ورماندارعا دەيىنگى ارالىقتاعى ارىدە سكيفتەر داۋىرىنەن, بەرىدە جاۋىنگەر جاساقتار تەگىنىڭ بارلىق تاڭباسى ساقتالعان ماڭعىستاۋدان اتتانىپ, وسمان يمپەرياسىن قۇرعان وعىزدار داۋىرىنەن جەتكەن اتا-بابا مۇراسى. «التىن توبە», «التىن قازعان», «جەزدىباس» توپونيمدەرى, مەتالل وندىرۋگە قاجەت بارلىق مينەرالدارى بويىنداعى قاراتاۋ – وسى كيەلى ولكەدە قىش ىدىستار, شاقپاق تاستى, قولا, جەز, تەمىر قارۋلار جاسايتىن وركەنيەتتىڭ ءبىر ورتالىعى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى بولدى دەگەنگە دالەل. سوندىقتان بۇل تابىلعان دۇنيەلەر وسى ويعا باستاماشى بولىپ, ءوزىنىڭ باعا جەتپەس ەڭبەكتەرىندە ايتىپ كەتكەن مارقۇم سەرىكبول قوندىباي اتىنداعى مەموريالدىق مۇراجايعا قويىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
– دەمەك زەرتتەۋمەن اينالىساتىن مامان جوق... بىراق بۇل – بۇگىن عانا ەمەس, كوپتەگەن جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاۋىنا نە كەدەرگى – دالانىڭ «بەرەرىنە» سەنبەۋشىلىك پە, الدە بويكۇيەزدىك پە؟
– مەن جەرگىلىكتى ارحەولوگ ماماندار دايىنداۋ قاجەتتىگى ماسەلەسىن ون جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەمىن. سەبەبى ايماقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگىمەن ءجۇز تانىسپىن, پىكىرلەسپىن. 1742 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ كۋنستكامەراسىنا بىرنەشە ساندىق ماڭعىستاۋدىڭ تاس ءداۋىرى جادىگەرلەرى جونەلتىلگەن, قازىر ءىزى جوق. سەبەبى ماڭعىستاۋ ايماعىن العاشقى زەرتتەۋشىلەر نەگىزىنەن ورىس ميسسيونەرلەرى بولدى. ولار ءۇشىن ماڭعىستاۋلىق قۇندى ارتەفاكتىلەردى جاريالاۋ – ماڭعىستاۋدىڭ نەلىكتەن كيەلى ولكە دەپ اتالاتىندىعىن مويىنداۋ بولاتىن ەدى. ال كەڭەستىك عىلىم ماڭعىستاۋدى ناداندىق ۇلگىسىن عانا ساقتاعان كوشپەلى دەپ تانىعاندىقتان, بۇل ماسەلەلەردى جاسىرىپ, جاۋىپ تاستاپ, ءتىپتى ورماندى دالا ايماعىنان «تاپقان» بولىپ وتىردى. بىراق دۇنيە ءجۇزى التىن ىزدەۋشىلەرى – اڭىزعا اينالعان ۇلان-عايىر ماڭعىستاۋدىڭ ءاربىر مولاسى مەن ءاربىر وباسىن قوپارىپ قازعان, تاپقانىن يەلەنىپ كەتكەن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن «التىن» جانە «ايداھار ءتىسىن» ىزدەگەندەر ماڭ دالادا ءورىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى جۋىردا عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى «قارا ارحەولوگتەردەن قالاي قورعانامىز؟» دەگەن ماقالامەن ماڭعىستاۋداعى, ءتىپتى ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەنى ورىندى كوتەردى. ماڭعىستاۋدا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋگە وزگە ەلدەردەن عىلىمي سۇرانىستار دا از ەمەس. ال ماڭعىستاۋدان كەزدەيسوق تابىلعان جادىگەرلەرگە ەكسپەرتتىك باعا بەرۋ ءۇشىن, ولاردى ناقتى باعالاۋعا «مۇددەلى ەمەس» رەسەي ماماندارى شاقىرىلادى. وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورنى – شاحماردان ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنەن ارحەولوگيا ءبولىمى اشىلعانىمەن, تالاپكەرلەر از بولدى دەگەن جەلەۋمەن جابىلىپ قالدى. شىندىعىندا سەبەپتىڭ نەگىزى بابا مۇراسىن باعالاي بىلەتىن جەرگىلىكتى ماماندارعا جاعداي جاسالماۋى, ولاردى جۇمىس كولەمىنە ساي قارجىلاندىرۋدىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر.
– بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– قازىرگى زاماندا ارحەولوگيالىق, پالەوگەوگرافيالىق, مۇراجاي ءىسى ماماندىقتارىنا وقىتۋدا رەسپۋبليكالىق, الىس-جاقىن شەتەلدىك مامانداردى تارتۋ ەشقانداي قيىندىق كەلتىرمەيدى. مەملەكەت باسشىسى مىندەتتەگەن «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ەلىمىزدىڭ وتكەن وركەنيەتىن الەمگە تانىتاتىن, بۇگىنگى عىلىمي قۋاتىمىزدى بارشاعا مويىنداتاتىن ناقتى, كەلەلى, داۋسىز تەتىگى – «قولدانبالى ارحەولوگيا» باعدارلاماسىمەن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ. وسى باستامانىڭ العاشقى لەگىنە بولاشاق ۇستازدار مەن رەسپۋبليكالىق نەمەسە كاسپي ماڭىنىڭ ايماقتىق حالىقارالىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى كوشباسشىلارى بولاتىن جەرگىلىكتى جاستاردى تارتۋ ءۇشىن, 2018-2019 وقۋ جىلىنا اكىم گرانتىمەن 20-25 تالاپكەر تارتۋ قاجەت. بۇگىنگى شاعىن جادىگەرلەردىڭ ءوزى, حالىق ساناسىندا ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق پەن تۇسىنۋشىلىك تۋعىزىپ, سەرپىن بەرىپ وتىر. دەمەك حالىققا كەرەك دەگەن ءسوز. «تەمىردى قىزعان كەزدە سوعاتىن» ءداستۇر جالعاسىن تابۋى قاجەت. ءار اۋىلدان ءبىر مۇرا تابىلا قالعان جاعدايدا ول «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەي, ناقتى مۇراگەر قولىنا ءتۇسىپ, ءبىر ورتالىققا جيناقتالار ەدى, زەرتتەلىپ, عىلىمي نەگىزدەلەر ەدى. وسىدان كەلىپ ولكەنى تانۋدىڭ, تاريحتى تانۋدىڭ قادامدارى بەكەمدەلەر ەدى. وكىنىشكە قاراي بىزدە تابىلعان تالاي دۇنيە ەل-جۇرتتىڭ قولىندا ءجۇر. تاۋىپ العاندار ونى باعالاماي ويىنشىق ەسەبىندە بالالارعا بەرسە, جاسى ۇلكەندەر نىشان رەتىندە بالالاردىڭ بەسىگىنە نەمەسە باس كيىمىنە تاعىپ قويعان. ال ول جادىگەرلەردىڭ بارلىعىن جيناقتاساق, ونىڭ تۇتاس ءبىر تاريحي-مادەني ۇلگى ەكەندىگى دالەلدەنەر ەدى. قاراتاۋداعى جەز بالقىتقان ورىندار, جەر استىنداعى قالاشىقتاردىڭ ورنى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر. ءاربىر دەرەككە ول جاي جەبەنىڭ ۇشى نەمەسە كوزە دەپ قاراماي, وتكەن شاقتىڭ ۇشىعى, بىزگە ۇستاتىپ تۇرعان ءجىپتىڭ ۇشى دەپ قاراپ, سونى سارىمايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ اسا مۇقيات زەرتتەيتىن ۋاقىتىمىز كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن. تۇششىقۇدىق, شەبىر, قىزاننان تابىلعان جادىگەرلەر ارقىلى ۋاقىت بىزگە ءوزى ۇران-بەلگى بەرىپ جاتقان سياقتى سەزىلەدى جانە مۇنداي جادىگەرلەر تەك وسى وڭىرلەردەن عانا ەمەس, ماڭعىستاۋدىڭ بارلىق اۋىل-ايماعىنان, وي مەن قىردان «تابىلىپتى» دەگەن حابارلار ەستىلىپ قالىپ جاتادى. بىراق ونىمەن اينالىسىپ جاتقان ورتا جوق, قۇنت جوق, قاداعالاۋ جوق, ەشكىمدە مىندەتتىلىك جوق.
– ءبىر سوزىڭىزدە سەرىكبول قوندىباي مەن ونىڭ ەڭبەگى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. وسى تابىلعان ارتەفاكتىلەرمەن سەرىكبول ەڭبەگىن قالاي بايلانىستىرار ەدىڭىز؟
– تىعىز بايلانىستى. ءبىر ورگانيزمنىڭ ءبىرى جانى دەسەك, ءبىرى ءتانى – تاريحي قاڭقاسى دەۋگە بولاتىنداي ءبىر-بىرىنە ەتەنە, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋ ارقىلى ءبىر-ءبىرىن اشا تۇسەتىن قۇبىلىستار. بۇل, زەرتتەي الساق الەمدىك تاريحقا ەنەتىن ۇلكەن عىلىم. ماڭعىستاۋدا ەۋرازياداعى العاشقى قورعان قالا – قىزىل ۇيىك, جىبەك جولىنىڭ كاسپيدىڭ شىعىسىنداعى ەجەلگى ايلاقتار – ايراقتى, قىزىل قالا, كەتىك, قۇرىق, كەندىرلى, ت.س.س. بەلگىلى دەۋگە بولادى. ال تاس ءداۋىرىنىڭ, قولا ءداۋىرىنىڭ قۇندىلىقتارى ارقىلى تاريحتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە, ناقتىراق ايتساق «ۇمىتتىرىلعان» وتكەندى تانۋعا بولادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. سەرىكبول قوندىباي ارعىقازاق ميفىنە رەكونسترۋكتسيا جاساۋ بارىسىندا, لينگۆيستيكالىق تالداۋ ارقىلى ءتۇبى مەن ءتىلى ءبىر تۇركى جۇرتى عانا ەمەس, ءوز تامىرىن التايدان ىزدەيتىن فين-ۋگور, گوتتاردى (گەت, حەت, حەتتي) قۇرمەتتەيتىن اعىلشىندار, قوس وزەن ارالىعى اريلەرىنەن شەجىرە تاراتاتىن گەرماندار تىلىندەگى ورتاق تىلدىك ارعىقازاقتىق ىرگەتاس-پرافورمالاردى تەوريالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىردى, ال بۇگىنگى جارىققا شىعىپ وتىرعان ارتەفاكتىلەر – ونىڭ داۋسىز ماتەريالدىق دايەگى.
...سەرىكبول قايتىس بولعان سوڭ, عالىمنىڭ ءبىر كونفەرەنتسياسىنا كەلگەن قويشىعارا سالعارا ۇلى سەرىكبولدىڭ كىتاپ سورەسىندەگى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» مەن «باتىرلار جىرى» جيناقتارىن سىرتىنان سيپاپ تۇرىپ «قانشا بايلىق وسىنىڭ ىشىندە جاتقانىن وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەپپىز عوي» دەگەن ەدى. كونە جىر, ەرتەگى, اڭىزدارداعى بايلىق, توپونيمدەر, ادام ەسىمدەرى, بىزدەر ەشكىم تۇسىنبەيدى دەپ ءبولىپ تاستاپ جۇرگەن «ارحايزمدەر» سەرىكبول ءۇشىن تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋگە, لينگۆيستيكالىق ساراپتاۋلار ارقىلى ارعىقازاق ميفولوگياسىن رەكونسترۋكتسيالاۋعا تەوريالىق نەگىز بولسا, اياعىمىزدىڭ استىندا جاتقان كوزە سىنىقتارى, دالادان تابىلعان «تاس جانە قولا داۋىرىنەن» جەتكەن دۇنيەلەر – سول تەوريالاردىڭ زاتتاي ايعاعى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» ىرگەتاسىنا ورالۋ ءۇشىن, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كەشەنىن دامىتۋ قاجەت. بۇل ۇسىنىس وڭ شەشىمگە يە بولىپ, ناقتى ىسكە اسسا, ولكە ءۇشىن, جاستار ءۇشىن, كەلەشەك ءۇشىن ساۋاپتى دا ناتيجەلى ارەكەت بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
