ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋىنىڭ سىرى نەدە؟ مەنىڭشە, باستى كەمشىلىگى – ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان قالىبى مەن تاجىريبەسىن باسقا حالىقتار مەن وركەنيەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي, بارىنە جاپپاي ەرىكسىز تاڭۋىندا. اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى», دەپ ءدوپ باسىپ جازادى. ارينە, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋ قاجەت. ويتكەنى تاريحي سەبەپتەرمەن ءبىزدىڭ ءبىرشاما كەنجەلەگەنىمىز راس. دەسە دە وزىق تاجىريبەنى ەندىرۋ بارىسىندا بەلگىلى ءبىر سۇزگىدەن وتكىزبەي تۇتاستاي قابىلداۋدىڭ سالدارىن جەتە تۇسىنگەن ءجون. بۇل ەلەك ۇلتتىق بوياۋ ءھام رۋحاني قۇندىلىق. بۇل تۇرعىدا كەز كەلگەن سالاداعى جاس ماماندار تاريحى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ۇلى دالا ۇرپاعى ەكەنىن ۇمىتپاعانى دۇرىس.
رۋحاني دامۋ باستاۋىندا ءتىل, ءدىن جانە ءدىل جاتىر. بۇل ۇشەۋى – ءبىر-بىرىمەن بىتە-قايناسقان ءبىرتۇتاس دۇنيە. ءاربىرى اسا ماڭىزدى ەلەمەنت. قۇدايعا شۇكىر, قازاق ەلى كەرەگەسى كەڭ, شاڭىراعى بيىك مەملەكەت. ارينە ماڭگىلىك ەلدىڭ بولاشاعى ۇلت تۇتاستىعىندا ەكەنىندە داۋ جوق. وسى تۇرعىداعى نەگىزگى ماسەلە ۇلتىمىزدىڭ ءۇش تىرەگىنىڭ شۇبارلانۋى. الەمدەگى تىلدەر اراسىندا ەڭ باي ءتىل وكىلىنىڭ ءبىرى بولا تۇرا وزگە تىلدە سويلەۋگە اۋەستىكتىڭ بارى وتىرىك ەمەس.
رۋحاني قايتا تۇلەۋ انا ءتىلسىز مۇمكىن ەمەس. ۇلى اعارتۋشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتامىزدىڭ ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن ءسوزى دە سونىڭ ءبىر ايعاعى. ويتكەنى ءتىل ۇلتتىڭ بار قۇندىلىعىن تاسىمالداۋشى قۇرال. بۇل ماسەلەنىڭ ءالى دە كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقانىنا ءبىر كىنالى ادام بولسا, ول دا – ءسىز بەن ءبىز. دالىرەك ايتقاندا, ءبىزدىڭ نەمقۇرايلىعىمىز. ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەگە ءاتۇستى قاراۋىمىز. جاناشىرلىقتىڭ جوقتىعى. ءتىل مەن ءدىن ەل-جۇرت بولىپ شەشەتىن ماسەلە. قاراپايىم كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا سويلەسپەيمىز. وتباسى داستارقان باسىندا ءبىر تىلدە سويلەمەيىنشە جانە ءبىر شاڭىراق استىندا مۇسىلمانشىلىق جورالعىسى بىردەي بولمايىنشا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رۋحانيات ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋى قيىن. «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەگەن وسى.
ماقالانىڭ «ۇلتتىق سانا» بولىمىندە «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەپ ايتىلعانداي, قازاقى ءداستۇر سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىعىمىز. ماعجان جۇماباەۆ «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەپ جىرلاعانداي, قازاق جاستارى سول سەنىمدى اقتاۋى – پەرزەنتتىڭ پارىزى.
ەلباسىنىڭ بۇل يدەياسى – ۋاقىت تالابى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەت ەدى. نارىقتىق ەكونوميكاعا قاتىستى شىعىس پەن باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكالىق تۇراقتى مەملەكەت بولىپ كەلەمىز. حاكىم اباي ءۇشىنشى قارا سوزىندە ايتقانداي, «...ءاربىر جالقاۋ كىسى – قورقاق, قايراتسىز تارتادى, ءاربىر قايراتسىز – قورقاق, ماقتانعىش كەلەدى, ءاربىر ماقتانشاق – قورقاق, اقىلسىز, نادان كەلەدى. ءاربىر اقىلسىز – نادان, ارسىز كەلەدى. ءاربىر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق, ءوزى تويىمسىز, تىيىمسىز, ونەرسىز, ەشكىمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى». حالقىمىز شيرەك عاسىردا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءبىرشاما ءوستى. وتاندىق ونىمدەر مەن تاۋارلار باسەكەگە قابىلەتكە يە بولا باستادى. ەندىگى كەزەك ۇلتتىق يدەولوگيانى كوتەرۋ. حالىقتىڭ مۇددەسى مەن ماقساتىن ءبىر ارناعا سالۋ. الەۋمەتتىك جەلىدەگى قوعامىمىزداعى ءتۇرلى جاعىمسىز, ءتىپتى ارسىز كەلەڭسىز قۇبىلىستار ءبىزدىڭ ۇلتتىق جانە وتباسىلىق تاربيە ينستيتۋتىن دامىتۋ جانە جاپپاي ناسيحاتتاۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن كورسەتۋدە. ءدىن سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى – يمامدار رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا جاستاردى يسلام ءدىنىنىڭ ەڭ ماڭىزدى وتاندى ءسۇيۋ, اتا-انانى قۇرمەتتەۋ, ەلگە قىزمەت ەتۋ, اۋىزبىرشىلىك پەن ىنتىماق, ءدىن جانە ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋ باعىتىندا وزىندىك ۇلەسىمىزدى قوسۋدامىز.
تولەبي قاجى وسپان,
قمدب-نىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى
