«امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورى مەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى (ALMAU) قالاداعى ستۋدەنتتەر اراسىنداعى تەمەكى شەگۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋگە بايلانىستى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. وكىنىشتىسى, جاستار جامان ادەتتەن ارىلۋعا اسا ىقىلاس تانىتا قويمايتىنى تاعى دا بەلگىلى بولىپ وتىر. دەمەك بۇل تەمەكىنىڭ اسا زياندىعى تۋرالى ناسيحاتتىڭ ءالى دە از ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
ساراپشىلار الماتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن جاستار اراسىنداعى تەمەكى شەگۋ پروبلەماسىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىنىپ, نيكوتين تۇتىنۋدىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن, زيانى ازداۋ بالامالارى تۋرالى بەلسەندى تۇردە حاباردار ەتۋگە تىرىسىپ باقتى.
زەرتتەۋدى جۇرگىزۋگە AlmaU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1-كۋرسىندا وقيتىن 50 ستۋدەنت قاتىستى. ولار 2017 جىلعى 20 قاراشادان 25 جەلتوقسانعا دەيىن الماتىنىڭ تەمەكى شەگەتىن ستۋدەنتتەرى اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزدى. ساۋالداماعا بارلىعى 671 رەسپوندەنت, سونىڭ ىشىندە 38 پايىز قىزدار, 62 پايىزى ەر بالالار قاتىسقان. 18-22 جاس ارالىعىنداعىلار – 61 پايىز بولسا, 22–25 جاسقا دەيىنگىلەر – 24 پايىز جانە 25 جاستان جوعارىلار 15 پايىزدى قۇرايدى. تەمەكى شەككەندەرىنە ءبىر جىل تولماعان رەسپوندەنتتەر – 37 پايىز, ءبىر جىلدان 5 جىلعا دەيىن – 40 پايىز, 5 جىلدان استام تەمەكى شەگەتىندەر 23 پايىزعا جەتكەن. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 31 پايىزى كۇنىنە 5 جانە ودان از تەمەكى شەگەدى, 35 پايىزى – كۇنىنە 5-10 تالعا دەيىن, 23 پايىزى – كۇنىنە 11-20-عا دەيىن جانە 11 پايىزى كۇنىنە 20-دان استام تەمەكى شەگەدى.
رەسپوندەنتتەردىڭ 75 پايىزى اكتسيزدەردىڭ ۇنەمى جوعارىلاپ, سونىڭ سالدارىنان تەمەكى ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءوسىپ وتىراتىندىعى تۋرالى بىلەدى. ال 41 پايىزى باعانىڭ وسۋىنە بايلانىستى تەمەكى شەگۋىن مۇلدەم وزگەرتپەك ەمەس. ستۋدەنتتەردىڭ 16 پايىزعا جۋىعى ازىراق تەمەكى شەگۋگە تىرىسادى, بىراق سيگارەت ماركاسىن وزگەرتپەيدى. 10 پايىزى ارزانىراعىنا كوشكەن جانە 8 پايىزى نيكوتين تۇتىنۋدىڭ باسقا ءتاسىلىن قولدانىپ, تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋدى ويلايدى. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 25 پايىزى تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋعا كۇش سالماق نيەتى بار, بىراق ونى قالاي جاساۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى.
«امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى باقىت تۇمەنوۆا «رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى ءداستۇرلى سيگارەت تارتۋدىڭ بالاماسى رەتىندە ۆەيپ ەلەكتروندى سيگارەتتەرىن (35%) جانە قورقوردى (33%) قاراستىرادى. سەبەبى شىلىمقورلار ولاردا جانۋ پروتسەسى بولمايتىنىن جانە كانتسەروگەندى شايىردىڭ تۇزىلمەيتىندىگىن تۇسىنەدى. ءارى ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 44 پايىزى زيانى ازىراق ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلىپ, دالەلدەنسە, نيكوتيندى تۇتىنۋدىڭ زيانى ازداۋ بالامالى تاسىلدەرىنە كوشۋگە كەلىسەتىندىكتەرىن بىلدىرەدى. الىنعان دەرەكتەر قولدا بار عىلىمي دەرەكتەردىڭ قاتارداعى تۇتىنۋشى نازارىنا جەتكىزىلمەيتىندىگىن ايعاقتايدى. حالىقتى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن, نيكوتين تۇتىنۋدىڭ زيانى ازداۋ بالامالارى تۋرالى بەلسەندى تۇردە حاباردار ەتۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, بۇل ونىمدەردە جانۋ پروتسەسىنىڭ بولماعانى كەرەك», دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
«جاي عانا تەمەكى شەگۋدىڭ زيانى تۋرالى ايتۋ ارتىق. ونى ءبارى انىق بىلەدى. بىراق جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, تەمەكى شەگەتىن ءاربىر ءتورتىنشى جاس ادام عانا بۇگىندە وسى زياندى ادەتتەن ارىلۋعا دايىن. بالكىم, تەمەكى شەگۋدىڭ «قورقىنىشتى» سالدارى تۋرالى ايتىپ, تىيىم سالاتىن ەمەس, جاستارىمىزدى سالاماتتى ءومىر سالتىنا كوشۋگە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋ قاجەت بولاتىن ۋاقىت كەلگەن بولار. ماسەلەن, سيگارەتتەردى قابىلداپ (ماكۋلاتۋرا مەن شىنى ىدىستاردى قابىلدايتىن ورىندار سياقتى), سپورت زالىنا باراتىن ابونەمەنتكە اۋىستىرۋدى (جيناقتاۋ جۇيەسى بويىنشا) ۇيىمداستىرۋ سياقتى مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ بولسا, مۇنداي جۇيە بيزنەسكە دە ءتيىمدى بولادى دەپ ويلايمىن», دەدى «PROFI-T» ءتيىمدى باسقارۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى دامىتۋ حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ پرەزيدەنتى گۇلنار قۇربانباەۆا.
ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 27 پايىزى نيكوتيندى, 28 پايىزى شايىر مەن ءتۇتىندى ەڭ زياندى كومپونەنت دەپ ساناسا, 45 پايىزى بارلىق كومپونەنتتەردى تەڭ دارەجەدە زياندى دەپ سانايدى ەكەن. رەسپوندەنتتەردىڭ 63 پايىزى تەمەكى شەگۋدىڭ نەگىزگى قاۋپى تەمەكىنىڭ جانۋىنان بولاتىندىعىن بىلەدى. وسى پروتسەسس بارىسىندا كوپ مولشەردە ۋلى كومپونەنتتەر تۇزىلەتىن ءتۇتىن پايدا بولادى.
دەگەنمەن 12 پايىزى زياننىڭ ازىراق بولاتىندىعى تۋرالى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن مالىمەتتەردەن حاباردار بولسا دا, تەمەكىنىڭ زيانى ازداۋ بالامالى تاسىلىنە كوشۋگە كەلىسپەيدى ەكەن. 44 پايىزى بالامالى تاسىلگە كوشۋگە كەلىسسە, تاعى 44 پايىزى بۇل جونىندە پىكىر بىلدىرۋگە اسا قۇلىقتى ەمەس.
دەگەنمەن ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 48 پايىزى نيكوتين تۇتىنۋدىڭ زيانى ازداۋ تاسىلدەرى تۋرالى حاباردار ەتىپ وتىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا AlmaU پرەزيدەنتى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ جىل سايىن اكتسيزدەر قىمباتتاپ, ناتيجەسىندە تەمەكى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن كوتەرۋ تەمەكىمەن كۇرەسۋدە ءتيىمسىز ءتاسىل ەكەنىن ايتادى. وسىلايشا, ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ جارتىسىنان كوبى (51%), سيگارەت تارتۋدان باسقا, ۇنەمى تەمەكى شەگۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرىن پايدالاناتىندىقتارىن مويىنداپ وتىر.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
