01 جەلتوقسان، 2011

داۋىرگە تەڭ دارا داۋرەن

226 رەت كورسەتىلدى
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعى قارساڭىندا ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدان قىسقا، بىراق شىن مانىندە داۋىرگە تاتىرلىق جىل­دار­دىڭ ەڭ جۇلدىزدى ساتتەرى ەرەك­شە اشىقتىقپەن ءوتىپ جا­تىر. جانە وسى  قاس-قاعىم ءسات­تەردىڭ ىشىندە 1 جەلتوقسان ەلدىڭ جاڭا تا­ريحىنىڭ العاشقى كۇنى، ۇلى كۇنى رەتىندە ايرىقشا ورىن الادى. ناعىز كوشباسشىنىڭ ۇلى­لى­عىن بارىنەن دە ۇلى ىستەر جاقسى اشىپ كورسەتە الادى. وسى تۇر­عى­دان كەلگەندە، جاڭا مەملەكەت قۇ­رۋ­دان ارتىق ۇلى ءىستى تابۋ استە قيىن بولار. مىڭجىلدىقتار توعىسىندا، كوش­پەلىلەر ۇرپاقتارىنا جەر قۇش­قان يمپەريانىڭ قيراندىلارىنان ءوزىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋ مىندەتى تۇردى. قىسىمى جونىنەن تەڭدەسسىز، جاۋاپكەرشىلىگى جونىنەن ويعا الىپ بولمايتىن وسىناۋ ۇلى تاريحي ميسسياعا 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا وتكەن العاشقى ءبۇ­كىل­حالىقتىق سايلاۋدا قازاق­ستان­دىق­تار ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەتەكشىلىك جاسادى. مىنە، حال­قى­مىزدىڭ وسى ءبىر­اۋىزدى دانا تاڭداۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن 20 جىلداعى عانا ەمەس، سونداي-اق بولا­شاق­تاعى سەنىمدى دە دايەكتى دامۋىنا نەگىز قالاعان پاراديگمالاردى ايقىنداپ بەردى. بۇكىلحالىقتىق سايلانعان مەم­­­­­لەكەت باسشىسى وتكىر شى­نايى­لىقپەن بىلاي دەپ مالىمدەدى: «ءبىزدىڭ اقىلمان اتا-بابا­لا­رى­مىزدىڭ داستۇرلەرى بويىنشا وسى سالتاناتتى ساتتە مەن ءوزىم­نىڭ ءسو­زىم­دى ءبىرىنشى كەزەكتە قا­سيەت­تى جەرىمىزگە، تۋعان حالقىما ارنايمىن! بۇگىنگى كۇن قازاق جەرىنىڭ جىلناماسىنا ماڭگىلىككە ەنەدى. ءبىز تاريحتىڭ كوپتەگەن تار جول، تايعاق كەشۋلەرىنەن ءوتىپ، وسى كۇندەرگە جەتتىك. حالقىمىزعا كوپ نارسەنى باسىنان وتكەرۋگە تۋرا كەلدى. جاراتقانعا راحمەت، ءبىرشاما كەشىكسەك تە اياعىمىزدان تۇرىپ، ەگەمەندىكتىڭ تۋىن تىكتىك. حالقىمىزدىڭ قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋى وسى جولداعى اسا بيىك شەپتەردىڭ ءبىرى بولدى. ءوز تاعدىرلارىڭىزدى ماعان ءبىراۋىزدان سەنىپ تاپسىرعاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە شىن جۇرەكتەن شىققان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وتانىم ءۇشىن، حالقىم ءۇشىن، مەنىڭ قازاقستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ كەز كەلگەن سىناقتارىنا دايىنمىن. وسى جولدا مەن ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ دانا حالقىمىزعا، ونىڭ بوستاندىقسۇيگىش جانە دارحان بولمىسىنا، اتا-بابالاردىڭ رۋحىنا ارقا سۇيەيتىن بولامىن. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا، تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن. سەنىمنەن ايىرىلمايىق، باۋىرلارىم!». وسى جيىرما جىل بەدەرىندە ۇلت كوشباس­شى­سى ءوز حالقىنا العاۋسىز قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتە وتىرىپ، بەرگەن انتىنا ادالدىق تانىتىپ كەلەدى. «تاريحتى جازۋ ەمەس، جاساۋ ماڭىزدى»، دەيدى بيسمارك. بىراق بۇل، ادامزاتتىڭ مىڭداعان جىلدىق تاجىريبەسى كورسەتىپ كەلە جاتقانىنداي، ەكىنىڭ بىرىنە  بۇيىرماعان ەنشى. ۇلى تاريحتى شىن مانىندە ۇلى ادامدار جاسايدى. ونداي تۇلعالار جاعدايدىڭ ستراتەگيالىق جاعىن، ونىڭ دامۋىنىڭ ءتيىمدى جولدارىن الدىن الا بولجاپ بىلەتىن، وتكىر ساراپتامالىق اقىل-ويى مەن عاجايىپ جادى، قاجىماس-تالماس جۇمىس قا­بىلەتى، ءوزىنىڭ دۇرىستىعىنا تالاسسىز سەنىمى مەن بەلگىلەنگەن ماقساتتارىنا جەتۋدە جەكە باسىنىڭ وراسان ەرىك-كۇشى جانە سيرەك قارىمى سياقتى ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە. وندايلار ەڭ باتىل دا وڭ وي-ماقساتتار كوپ جاعدايدا ولاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋدان الشاقتاتا تۇسەتىن ورىنداۋشىلىقتىڭ شالاعايلىعى سەكىلدى مىنەزدەردەن ادا. شىن مانىندەگى جاسامپاز-كوشباسشىنىڭ قۇ­داي بەرگەن   وسىنداي جانە باسقا دا قاسيەتتەرى عاسىرلار شەبىندە، تەكتونيكالىق وزگەرىستەر داۋىرىندە ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىنا تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان، ونىڭ ۇستىنە الەمدىك ۇدەرىستەرگە ايتارلىقتاي ىقپال جاساۋعا قول جەتكىزگەن ن.ءا.نازارباەۆقا تولىق كولەمىندە ءتان. 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا بەلوۆەجە ور­مانىندا  سلاۆيان رەسپۋبليكالارى باسشىلارى­نىڭ سەپاراتيستىك شەشىمدەرىنە جاۋاپ رەتىندە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى 13 جەلتوقساندا اشعابادتا ءوزىنىڭ بىرلەستىكتەرىن قۇرۋ نيەتىمەن باس قوسقانى بەلگىلى. وسىلايشا كسرو-نىڭ ەتنوستىق، ءدىني، تىلدىك بەلگىلەر بويىنشا  ءبولىنۋىنىڭ ناقتى قاتەرى تۋىندادى. تەك قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جوعارى بەدەلى مەن ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا وداق­تاس رەسپۋبليكالاردىڭ باسشىلارى العاش رەت ماسكەۋگە جالتاقتاۋسىز ن.نازارباەۆتىڭ شاقى­رۋى­مەن 21 جەلتوقساندا الماتىعا جينالدى. مىنە، ءدال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن جانە كوشباسشىلىعىمەن وسىندا تاريحي الماتى دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ، ءىس جۇزىندە كسرو بەيبىت تاراتىلدى جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلدى. ۇلى دەرجاۆانىڭ كۇيرەۋ قۋاتى قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگىندە تولىق اۋقىمدى ازامات سو­عى­سىنا الىپ كەلمەگەنىنە   نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ اسا زور جەكە ۇلەس قوسقانىن تاريحتىڭ ءالى لايىقتى باعالايتىنىنا سەنىمدىمىن. يمپەريا قيراندىلارىنان جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ ءوزى اسا قيىن ءىس. قازاقستانعا قاتىستى ايتاتىن بولساق، مۇلدەم كۇردەلى شارۋا ەدى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىنىڭ قارساڭىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ءوزىنىڭ ەگەمەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى اسا پەسسيميستىك بولجامدار ءۇشىن ايتارلىقتاي وبەكتيۆتى ارگۋمەنتتەر بەرگەنى بەلگىلى. ماسەلەن، ەل ەكونوميكاسى نەگىزىنەن ورتالىق­تىڭ شيكىزاتتىق شىلاۋى بولسا، ونىڭ ەكىنشى بولىگى كسرو-نىڭ اسكەري-وندىرىستىك كەشەنىنە جۇمىس ىستەدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداققا تىكەلەي باعىنىپ، تەك 7 پايىزى عانا ءوز قاجەتتىلىكتەرىمىزگە جاۋاپ بەردى. قوعامدىق سانا-سەزىمگە تىكەلەي جانە اۋىسپالى ماعىناسىندا العاندا قولدان جاسالعان ەكى ەكولوگيالىق اپات ايماعى – ارال تەڭىزى مەن سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋىر سالدارىمەن ەرەكشە اسەر ەتكەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە، وسى ۋاقىتتا بىرقاتار كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى كوپتەگەن ەتنوسارالىق جانجالدار جايلاپ، قان توگىلىپ جاتقان-تىن. وسى ورايدا كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان دا وبەكتيۆتى تۇرعىدان ايتارلىقتاي وسال بولاتىن. كوپكە بەلگىلى زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ 1993 جىلى «NPQ» جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستانداعى حريستيان مەن مۇسىلمان دىندەرىن ۇستاناتىندار اراسىنداعى قارسى تۇرۋشىلىق يۋگوسلاۆيا ستسەناريىن قايتالاۋى ىقتيمال دەپ مالىمدەۋى كەزدەيسوق ەمەس. جانە امەريكالىق ساياساتكەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قاتىستى وسىنداي پەسسيميستىك بولجام­دارىندا جالعىز ەمەس بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىنداي اسا كۇردەلى جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ ءار قادامى اسا دالدىگىمەن ەرەكشەلەنۋى ءتيىس بولاتىن. ءبىرىنشى كەزەكتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ كوپۇلتتى ۇيىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى، بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى قامتاماسىز ەتە السا، وسى جىلدار بويى بۇل بايلىقتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ۇلتارالىق تاتۋ­لىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ عاجايىپ ينستيتۋتى – قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسى قۇ­رىلىپ، تابىستى جۇمىس ىستەۋ ۇستىندە. وسى­لايشا، ن.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇ­راق­تىلىعى مەن دامۋىنىڭ سەنىمدى ىرگەتاسىن قالادى. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنا ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر بىلاي دەپ ادىلەتتى جازدى: «تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ءسىزدىڭ ۇلگى تۇتارلىق ساياساتىڭىز حالقىڭىزدى بوستان­دىققا باستاپ ءجۇردى. پەسسيميستەر ەتنوستىق جانە رۋحاني ارتۇرلىلىك ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ ازاماتتارىن تىعىز جاقىنداستىرا المايدى دەپ وزدەرىنىڭ جورامالدارىنان كەلتە قورىتىندى شىعاردى جانە بۇل قازاقستاندى السىرەتۋگە اكەلەدى دەپ دولبار جاساۋعا نەگىز بولدى. الايدا قازاقستان ءوز حالقىنىڭ مادەني كوپقىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا جىل وتكەن سايىن وركەندەي ءتۇسىپ كەلەدى. ال ەتنوستار داستۇرلەرىنىڭ ارتۇرلىلىگى مەن ءارتۇرلى سەنىم-نانىم ءوزىنىڭ وڭ زاريادتالعان ەنەر­گەتي­كاسىمەن مەملەكەتتىڭ قۋاتىن تولىقتىرىپ تۇر. ءسىز ەلىكتەۋ ءۇشىن لايىقتى ۇلگى بولدىڭىز». تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمگە، حا­لىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىمىنە ارقا سۇيەگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى شەشىمدى، جەدەلدەتىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالارعا سانالى تۇردە بارىپ، ەلدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي جۇيە اۋىسۋىنىڭ اۋىر ءترانزيتتى كەزەڭىنەن باسقا بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكالاردان ايتارلىق­تاي ەرتە جانە تابىستىراق الىپ ءوتتى. پرەزيدەنت وسى جىلداردىڭ بارىندە ەلگە ءبىزدىڭ تابىستى دامۋىمىزدىڭ «جول كارتاسى» بولىپ وتىرعان انىق تا ۇتىمدى «قازاق­ستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىن جاساپ، ۇسىندى. پرەزيدەنت، ءوزىنىڭ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ، قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قۇقى – لايىقتى ومىرگە قۇقىن بەرىك جانە دايەكتىلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى اسا اۋىر الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان ءتىپتى وتە دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك شىعىن­دار قىسقارىپ، كاسىپورىندار جابىلىپ، جۇمىس­سىزدىق ءوسىپ وتىرعان جاعدايدا  ەرەكشە جارقىن كورىندى. قازاقستاندا، كەرىسىنشە، جاڭا جۇمىس ورىندا­رى قۇرىلىپ، كاسىپورىندار، تۇرعىن ۇيلەر سا­لىنۋدا، ستيپەنديالار، ەڭبەكاقىلار، زەينەتاقى­لار مەن جاردەماقىلار كوبەيتىلۋدە. جاستار ءۇشىن ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانى ۇلعايىپ وتىر. وتان­دىق ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى ىرعاقتى دامىپ، ولاردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى ارتا تۇسۋدە. ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى  ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىنداعى عالامات كوشباس­شى­لى­عىمەن قول جەتكىزىلگەن قازاقستاننىڭ تاماشا تابىستارىن ايعاقتايتىن اسا جارقىن دا سەنىمدى كەيبىر تسيفرلار تومەندەگىدەي. ءبىزدىڭ ەلىمىز تۇرعىندار ءال-اۋقاتىنىڭ جاھان­دىق رەيتينگىندە الەمدەگى اسا دامىعان 50 مەم­لەكەت­تىڭ قاتارىنا ەندى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى بيىلعى جىلى 10 مىڭ اقش دول­لارىنان اسىپ تۇسەتىن بولسا، بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان جاقىن كورشىلەرىمىزدى ايت­پاعاننىڭ وزىندە  ۋكراينادان ەكى ەسەدەن استامعا وزىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇگىندە بىرقاتار شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرمىز. تەك سوڭعى ءتورت جارىم جىلدا تۇرعىنداردىڭ اقشا­لاي كىرىسى، بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى، ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديالارى 2 ەسە ءوستى. زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بالانى باعىپ-كۇتۋگە ارنالعان جاردەماقى 2،6 ەسە كوبەيدى. ءبىلىم بەرۋ، عىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارى 2 ەسە ۇلعايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا 4 مىڭ جاڭا بالالار باقشاسى اشىلىپ، 350 مەكتەپ، 50 كوللەدج سا­لىندى. جاڭا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، بولاشاق­تىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر جەلىسى قۇرى­لىپ، 150 شاقتى جاڭا ەمحانا، اۋرۋحانا مەن مەديتسينا ورتالىقتارى تۇرعىزىلدى. قازاقستان­دىقتاردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى ءبىرشاما ارتىپ، انا مەن بالا ءولىمى ايتارلىقتاي ازايدى. بۇگىندە قازاقستان ەڭ جەدەل ءوسىپ وتىرعان الەم ەكونوميكاسىنىڭ ۇشتىگىنە كىرسە، ءبىزدىڭ الدىمىزدا تەك كاتار مەن قىتاي عانا تۇر. 2018 جىلى رەسپۋبليكامىز تۇرعىندارىنىڭ تابىس دەڭگەيى جوعارى ەلدەر قاتارىنا ەنۋى ءتيىس. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مەملەكەت باسشىسى حالىق ءۇشىن كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەتتى نارسەلەرمەن قاتار، ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. بەلگىلى ەكو­نوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان، پرەزيدەنت حالقىمىزدىڭ داستۇرلەرى مەن مادەنيەت­تەرىنىڭ قايتا ورلەۋى مەن دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسىن قابىلدادى. ءبىزدىڭ قازىرگى بۋىنعا ۇلى دالانىڭ باعا جەتكىزگىسىز قازىناسىن – رۋحاني جانە ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەردى قايتاردى. اسىرەسە، سوڭعى جىلدارى وتاندىق مادەنيەتتىڭ تەك استاناداعى عانا ەمەس، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى  ماتەريالدىق-تەحنيكالىق ارقاۋى كەڭەيىپ، ساپالىق جاعىنان نىعايا ءتۇستى. پرەزيدەنتتىڭ بەرىك تە دايەكتى ساياساتىنىڭ، ونىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دانالىعى مەن ەر­لى­گىنىڭ ارقاسىندا كومەسكى تارتىپ، اياققا باسىلعان قازاق ءتىلى جوعارى بيىككە كوتەرىلىپ، بۇگىندە كوپۇلتتى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن قۋاتتى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدى. زاڭدىق تۇرعىدان رەسىمدەلمەگەن شەكارا بولماي تۇرىپ، مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل، اسىرەسە، ءوزىنىڭ كوپعاسىرلىق ازاپتى تاريحىندا، وسى ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىندا، مەملەكەتتىك شە­كاراسى بولماعان قازاق حالقى ءۇشىن وتكىر دە تاع­دىر­شەشتى ماسەلە ەدى. ءدال شەكارا تۋرالى ماسە­لەنى شەشۋ ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ءۇشىن ماڭىزدى با­سىمدىق بولدى. ويتكەنى، قازاقستان شەكارا­سى­نىڭ ۇلكەن بولىگى ۇلى دەرجاۆالار – رەسەيمەن جانە قىتايمەن بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك، ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ قانشالىقتى قيىندىققا تۇسكەنىن ناقتى تۇيسىنۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە نە پاتشالى رەسەي ۋاقىتىندا، نە كەڭەستىك كە­زەڭدە ماسكەۋ مەن پەكين اراسىنداعى شەكارانى رەتتەۋدىڭ ءساتى تۇسكەن جوق. بىراق 1995 جىلدىڭ قاڭتارىندا وراسان كۇش-جىگەر جۇمساۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويىلسا، ال 2002 جىلى استانا مەن پەكين اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق قۇقىقتىق رەسىمدەۋ اياقتالدى. وسىلايشا قازاقتاردىڭ كوپتەگەن ۇرپاعىنىڭ كوپعاسىرلىق ارمانى ورىندالىپ، ولاردىڭ قا­سيەت­تى جەرى الەم تانىعان مەملەكەتتىك شەكارانى يەلەندى. جانە بۇل تاريحي تابىس ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ وراسان ەرىك-جىگەرىنىڭ، سيرەك كەزدەسەتىن ادامي حاريزماسى مەن جوعارى ديپلوماتيالىق تالانتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىن ىرگەلى تۇردە نىعاي­تۋدىڭ تاعى ءبىرى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى بولدى. مۇنداي باتىل دا تەڭدەسسىز قادامعا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىن بۇگىندە بەلگىلى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى سەبەپتەر، ونىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق پايىمى عانا ەمەس، ءوز حالقىنىڭ جاسامپاز الەۋەتىنە دەگەن، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا دەگەن زور سەنىمى دە يتەرمەلەدى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە ءبىز ەل كوشباسشىسىنىڭ ويعا العان­دارى­نىڭ تولىق كولەمدە جانە ءتىپتى العا وزا وتى­رىپ ومىرگە ەنىپ جاتقانىنا كوزبە-كوز كۋا بولىپ جاتىرمىز. ەسكى وڭ جاعالاۋداعى بولىكتى قايتا جاڭعىرتۋدان باستالعان قالا ەسىل وزەنىن اتتاپ ءوتىپ، باس-اياعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە سول جاعا­لاۋدا، ءىس جۇزىندە اشىق دالادا جارقىن دا ارمان سياقتى بولاشاققا ۇمتىلعان استانا بوي كوتەردى. «اقوردا» پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى، بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى، تاۋەلسىزدىك سارايى، «ءباي­تەرەك» جانە «قازاق ەلى» مونۋمەنتى، «حان شا­تىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعى، سۋلى-جاسىل بۋلۆار جانە باسقالار سياقتى دەرجاۆالىق، تاڭ­عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس عيماراتتارى الەمنىڭ كەز كەلگەن قالاسىنا ابىروي اكەلەدى. بۇگىندە «قازاقستان» جانە «الاتاۋ» سپورت سارايلارىن، قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاماشا «شابىت» عيماراتىن، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ كەشەنىن، 3،5 مىڭ ورىندىق تاڭعاجايىپ «قازاقستان» كينو-كونتسەرت زالىن، 30 مىڭ ورىندىق «استانا ارەنا» ستاديو­نىن استانالىقتار زاڭدى تۇردە ماقتان ەتەدى. ۇلت­تىق وپەرا عيماراتىنىڭ، وقۋشىلار سارايى­نىڭ جانە تەلەراديوكەشەننىڭ قۇرىلىستارى اياق­تا­لىپ كەلەدى. وسى جاڭا قۇرىلىستاردىڭ ءبارى استانانىڭ قايتالانباس ارحيتەكتۋرالىق بەينەسىن بىتە قايناسا تولىقتىرا وتىرىپ، قالانىڭ ودان ءارى دامۋى مەن وركەندەۋىنە، مادەنيەتتىڭ، ءبىلىم بەرۋ مەن سپورتتىڭ گۇلدەنۋىنە جاعداي جاسايدى. جاڭا استانانىڭ تاڭداي قاققىزارلىق بەينەسىن جاساۋعا كيسە كۋروكاۆا، لورد نورمان فوستەر جانە مانفرەدي نيكولەتتي سياقتى الەمدىك ارحي­تەكتۋرانىڭ مەترلەرى اتسالىستى. قازىرگى استانا – تاستان، تەمىر مەن شىنىدان تۇرعىزىلعان عيماراتتار عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، وزىنە ءتان جانعا دا يە قالا. ءبىزدىڭ استانامىز­دىڭ ەرەكشەلىگى سول، تاڭعاجايىپ قۇرىلىستار مەن عيماراتتار وزدەرىنە ارناپ سالىنعان ادامدارعا دەگەن جىلىلىق پەن قايىرىمدىلىققا تولى. تەحنولوگيالىق، ارحيتەكتۋرالىق جانە قۇرىلىس­تىق شەشىمدەرمەن قاتار مۇندا رۋحاني جانە ءما­دەني قۇرامداستار دا نازاردان تىس قالعان ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ، وسىناۋ تاڭعاجايىپ ارحيتەك­تۋرا­لىق قۇرىلىس كەشەنىن تۋىنداتۋشىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جاسامپاز تالانتى مەن پايىمى ارقاسىندا ءبىزدىڭ استانامىز – ارحيتەكتۋرادا ءجيى ايتىلاتىنداي تىنىپ قالعان ەمەس، جاندى دا بەينەلى مۋزىكانىڭ قالاسى. بۇگىندە ەۋرازيانىڭ ءدال كىندىگىندە ماڭعاز­دانا قانات جايعان ارۋ استانا تاۋەلسىز قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ جاسامپاز قۋاتىنىڭ تاڭعالارلىق سيمۆولى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە سەنىمدى تۇردە الەمدەگى نەعۇرلىم بەدەلدى استانا­لاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلسەندى دە جەمىستى سىرتقى ساياسي قىزمەتى، ونىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى بىرقالىپتى  تىنىمسىز كۇش-جىگەرى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بارعان سايىن وسە تۇسكەن قۇرمەتى مەن قولداۋىن تاۋىپ كەلەدى. وسىلايشا ن.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن ەرلىگى ارقاسىندا ەلىمىز الەمدەگى قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى راكەتالىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتتى جانە سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءادىل تۇردە مالىمدەگەندەي: «ونداعان جىلدار بويىنا سەمەي «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» ەپيتسەنترى بولىپ كەلدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمىنىڭ ارقاسىندا وسىدان 20 جىل بۇرىن سەمەي ءۇمىتتىڭ قۋاتتى سيمۆولىنا اينالدى. ول – بارلىق يادرو­لىق سىناقتاردى تۇبەگەيلى توقتاتۋعا دەگەن ءۇمىت. ول – يادرولىق قارۋدان تىس الەمگە دەگەن ءۇمىت». ءبىزدىڭ پلانەتامىزدى يادرولىق داموكل سەمسەرىنەن قۇتقارۋعا دەگەن ءۇمىت الاۋىن قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاققانىن جەر تۇرعىندارى ءار كەزدە دە العىس سەزىمىمەن ەستە ساقتايتىن بولادى. 2009 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىز، سەمەي پوليگو­نى­نىڭ جابىلعان كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاعان قا­رار قابىلداۋى ونىڭ ناقتى ايعاعى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ ءبىراۋىزدان 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعا بولۋى تۋرالى شەشىم قابىلداۋى قازاقستان مەن ونىڭ كوش­باسشىسىنىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، قو­عام­دىق-ساياسي دامۋىنداعى تاڭعاجايىپ تابىس­تا­رىن، ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ءرولىن حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ وبەكتيۆتى مويىنداۋى جانە جوعارى باعا بەرۋى بولىپ تابىلدى. وسىلايشا قازاقستان پوستكەڭەستىك، ازيالىق ەلدەر ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ الەمنىڭ ناعىز دامىعان دەموكراتيالارى قۇرعان، نەگىزىنەن ەۋرواتلانتيكالىق بولىپ تابىلاتىن ۇيىمعا باسشىلىق جاسادى. 56 مەملەكەتتىڭ 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن وسىن­داي ءبىراۋىزدى شەشىم قابىلداۋىنا، ەڭ ال­دى­مەن، جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جونىندەگى قاجىر­لى جاسامپاز قىزمەت، وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءبىرىزدى جانە ءتيىمدى كۇش-جىگەر، پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆتىڭ شىنايى حالىقارالىق جوعارى بەدەلى باستى دايەكتەر بولىپ تابىلدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2010 جىلدىڭ 14 قاڭتارىنداعى ەقىۇ قوعامداستىعىنا قازىرگى زامانعى سىناقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تالداۋ جاساۋ تەرەڭدىگى جاعىنان كەڭ اۋقىمدى، ۇيىمدى ودان ءارى دامىتۋ جولدارىن بەينەلەۋدە ستراتە­گيالىق سيپاتقا يە بەينەۇندەۋى قازاقستاننىڭ جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، ەقىۇ-عا توراعا لاۋازىمىنداعى قوماقتى مۇمكىندىكتەرىن دە كورسەتىپ بەردى. «ءار كەزدە دە ەڭ قيىن جولدى تاڭداڭىزدار – وندا سىزدەر باسەكەلەستەردى كەزدەستىرمەيسىزدەر»، دەگەن شارل دە گولل. ن.نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ توراعا ەلىنىڭ باسشىسى رەتىندە 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن استانادا 2010 جىلى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىنا وتىرىپ، ءدال وسىنداي كۇردەلى تاڭداۋ جاسادى. ن.نازارباەۆتىڭ جەكە ءوزىنىڭ وسىناۋ تاماشا باستامانى تاباندىلىقپەن جانە بەلسەندى العا باستىرۋى ارقاسىندا حالىق­ارالىق قوعامداستىقتا ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان قازىرگى زامانعى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە سايكەس كەلەتىندەي جاۋاپتار قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ مەيلىنشە قاجەتتىگىنە دەگەن تۇسىنىك ايتارلىقتاي وسە ءتۇستى. ناتيجەسىندە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا ءبىزدىڭ استانامىزدا ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلدادى. حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار تاريحىن­دا­عى وسىناۋ نىشاندىق فورۋمنىڭ وسى كۇندى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى مەن ونىڭ كوش­باسشىسىنىڭ ومىرىندەگى ەكىنشى رەت داۋىرلىك كۇن ەتە وتىرىپ، ءدال 1 جەلتوقساندا ءوتۋىنىڭ سيم­ۆول­دىق ءمانى تەرەڭ. 1991 جىلدىڭ ءدال 1 جەلتوق­سانىندا العاشقى بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنت ساي­لاۋىندا كوپۇلتتى قازاقستان نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاپ، وعان ءداۋىر بەتبۇرىسىندا ءوزىنىڭ قازىرگى جانە بولاشاق تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان بولاتىن. جوعارى دارەجەلى استانا كەزدەسۋى قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ تاجىنە، ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى ون جىلدىعىنداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى دەپ ەش قوسپاسىز-اق ايتۋعا بولادى. ەقىۇ-نىڭ 2002 جىلدان كەيىنگى ءبىرىنشى ساياسي قۇجاتى – استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىل­دانۋى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ، «وزدەرىن سايلاعان حالىقتاردىڭ يگىلىگى مەن وركەندەۋى جولىندا قىزمەتتەستىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جۇمىس اتقاراتىن» ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتىن ورىنداۋ جونىندەگى ءۇن­دەۋىنە ءۇن قاتقان ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر كوشباسشىلارىنىڭ ورتاق تابىسى بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ ەقىۇ بويىنشا ارىپتەس­تەرى­مىزدىڭ ءبارى استانالىق سەرپىلىستى قامتاماسىز ەتۋدەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وراسان زور ءرولىن ءادىل تۇردە اتاپ كورسەتتى. شىنىمەن دە استانا فورۋمىنىڭ جانە ءبۇ­تىندەي العاندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لى­عى­نىڭ تاريحي تابىسى ەڭ الدىمەن ن.نازار­باەۆتىڭ ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ، مىزعىماس ساياسي جىگەرىنىڭ، تاڭدانارلىق ەنەرگەتيكاسى مەن سيرەك كەزدەسەتىن جەكە باس حاريزماسىنىڭ ارقا­سىندا مۇمكىن بولدى. قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ وسىناۋ تەڭدەسسىز حالىقارالىق تابىسىن زاڭدى تۇردە ماقتان ەتەدى. بۇل شىنىمەن دە قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ساعا­تى، ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەكپەن كەلگەن جەكە سالتاناتى، قازاق حالقىنىڭ ۇلىلىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى، ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ بىرلىگى مەن توپتاسقاندىعى بولدى. الەمدە ءتۇرلى باسشىلار بولعان جانە بار – ولار رەۆوليۋتسيونەرلەر مەن جاڭاشىلدار، ارمان­شىل­دار مەن پراگماتيكتەر. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت باتىستىڭ يننوۆاتسيالارىنا دەگەن ديناميزم مەن تىنىمسىز ۇمتىلىستى  جانە شىعىسقا ءتان ءداس­تۇرلەرگە، كوپ عاسىرلىق قۇندىلىقتار مەن قوعام سالتتارىنا قۇرمەتتى ءوز  بويىندا بىتە قاي­ناس­تىرا بىلگەن قۇداي جاراتقان جاسامپاز-كوشباس­شى. سونىمەن بىرگە، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءار كەز ءوز حالقىنىڭ ءتول پەرزەنتى بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ءوز كرەدوسىن، بالكىم تابىستارىنىڭ ەڭ باستى قۇپياسىن دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا «حالىقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ جانە حالىق ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ» دەۋ ارقىلى ءوزى ءدال انىقتاپ بەردى. سوندىقتان دا قازاقستان قىپ-قىسقا 20 جىلدا ءوزىنىڭ تانىلعان، ءوز حالقى سۇيىسپەنشىلىكپەن جانە جوعارى قۇرمەتپەن ەلباسى اتاعان كوشباس­شى­سىنىڭ تاماشا كوشباسشىلىعىمەن داۋىرگە پاراپار جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇگىندە ەكونوميكالىق قۋاتتى، دامىعان جانە ەركىن، دەموكراتيالىق مەم­لەكەتكە، حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى قۇر­مەتتى دە بەدەلدى ارىپتەسكە اينالىپ وتىر. اقش پرەزيدەنتى د.بۋشتىڭ 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسىنا اقش اكىمشىلىگىنىڭ نەگىزگى مۇشەلەرىنىڭ كوزىنشە اق ءۇيدىڭ سوپاقشا كابينەتىندە اقش-تىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ پورترەتىنىڭ الدىندا تۇرىپ: «دجوردج ۆاشينگتون امەريكا ءۇشىن قانداي بولسا، ءسىز قازاقستان ءۇشىن سوندايسىز» دەگەن سوزىمەن كەلىسپەۋ قيىن. «مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ادامدار ءىس جۇزىندە اركەزدە دە وزگەگە ۇقسامايتىن تۇلعالار بولىپ كەلەدى، نۇرسۇلتان نازارباەۆ تولىق دارەجەدە وسىنداي توپقا جاتادى. پرەزيدەنت نازارباەۆ قازاقستاندى قازىرگى تۇرعان جەرىنە جەتكىزۋ ءۇشىن وجەتتىك پەن ساقتىقتىڭ ۇيلەسىمىن پايدالانا ءبىلدى» دەپ مالىمدەگەن الەمدىك نەعۇرلىم بەدەلدى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى، «تەمىردەي لەدي» مارگارەت تەتچەر دە ن.نازارباەۆتىڭ ايرىقشا تاريحي ءرولىن راستاپ بەردى. «قازاقستان ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تاريحي ەرەكشە تۇلعا. قازاقتاردا بۇگىندە قالىپ­تاسىپ جاتقانداي مەملەكەتتىك قۇرىلىم، وسى ماعىناداعى مەملەكەت بولعان جوق. ول قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى عانا ەمەس، ول قازاق، قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋشى»، دەپ اي­رىقشا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن رەسەي كوشباس­شىسى ۆلاديمير پۋتين. ن.نازارباەۆتىڭ جاڭا قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا رەتىندەگى باعا جەتپەس ءرولىن الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ بۇلايشا مويىنداۋى قازاقستاندىقتاردىڭ، ولاردىڭ زامانداستارىنىڭ جۇرەكتەرىن زاڭدى ماقتانىش سەزىمىنە تولتىرادى. بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن ءدال وسىلاي ماقتان تۇتارىنا سەنىمىم مول. بۇگىن – 2011 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ن.نا­زارباەۆتى بىرەگەي سەرپىلىسپەن ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاي وتىرىپ، قازاقستاندىق­تار­دىڭ ناعىز تاريحي تاڭداۋ جاساعان 1991 جىل­دىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى ەستە قالارلىق كۇنگە 20 جىل تولىپ وتىر. وسى 20 جىلدىڭ بارىندە دە ۇلت كوشباسشىسى ءوز حالقىنىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن تولىقتاي اقتاپ، تۋعان قازاقستانىن سىلكىنىسسىز جانە تولقۋلارسىز، ءبىر قالىپتى جانە سەنىمدى تۇردە جاڭا بيىكتەرگە باستاپ كەلەدى. تاريحي ولشەم بويىنشا 20 جىل – ءبىر ءسات قانا، بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭعىرۋلاردىڭ تەرەڭدىگى مەن تۇبەگەيلىلىگى جونىنەن ول، ءادىل تۇردە قازاقستاننىڭ التىن عاسىرى دەپ اتاپ جۇرگەندەي، شىنىمەن دە داۋىرگە تەڭ كەزەڭ بولدى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى ارقاشان دا ءبىز­دىڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى، ۇلى كۇنى بولىپ قالا بەرەدى، بارلىق ۋاقىتتاردا دا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ 1 جەلتوق­ساندى جالپىۇلتتىق مەرەكە – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى كوپتەگەن وتىنىشتەرى وعان ناقتى ايعاق بولىپ تابىلادى. ىزگى نيەتتى وتانداستارىمنىڭ جۇرەكتەن شىققان وسىناۋ ءادىل تىلەكتەرىنە بۇكىل جان-تانىممەن قوسىلامىن جانە بۇل كۇننىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى ەڭ سۇيىكتى مەرەكەلەرىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا بەرىك سەنەمىن. قانات ساۋداباەۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  مەملەكەتتىك حاتشىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار