مەن بيىل ءوزىمنىڭ 90 جىلدىعىمدى اتاپ ءوتتىم. ءوزىم عانا ەمەس-اۋ, ەلىم اتاپ ءوتتى دەسەم دە بولادى. دوس-جاراندارىم عانا ەمەس, ءتۇرلى مەكەمەلەر, ۇيىمدار, قايراتكەرلەر قۇتتىقتادى. سونداعى ۇلكەن قۋانىشىم, مەرەيىمدى تاسىتقانى – مەنى ەلىمىزدىڭ باسشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قۇتتىقتاپ, ءوزىنىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىپ, قۇرمەت كورسەتكەنى. بۇل وقيعا ماعان ۇمىتىلماستاي اسەر قالدىردى.
مەنىڭ وسىناۋ جاسىم ماعان ەلىمىزدىڭ ءبىراز ومىرىنە كۋا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. كۋا بولىپ قانا قويعانىم جوق, سول ەلىمنىڭ ومىرىندەگى وقيعالارعا بەلسەنە ارالاستىم. ءبىراز ۋاقىت جوعارى پارتيالىق قىزمەتتە, سەگىز جىل ساۋدا ءمينيسترى, 15 جىل رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدىم. جوعارىدا ايتقانداي, مەرەيتويىمدى ەلىم اتاپ ءوتتى دەگەندە, ول مەنىڭ سول ەل ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىمنىڭ, ازىن-اۋلاق ەڭبەگىمنىڭ ارقاسى.
ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرمىز. ول ومىرىمىزدەگى ايتۋلى وقيعا بولماق. ونىڭ شىن ءمانىن جەتە ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى وتكەن ومىرىمىزبەن سالىستىرۋىمىز كەرەك. كۇنى كەشە ءبىز كسرو دەيتىن ۇلكەن دەرجاۆانىڭ قۇرامىندا بولدىق. باسقالارمەن تەرەزەمىز تەڭ بولدى دەسەك تە, سول وداققا كىرگەن رەسپۋبليكالاردىڭ, حالىقتاردىڭ, ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەركىندىگى, ساياسي قۇقىقتارى بارىنشا شەكتەۋلى ەدى. بايلىعىمىز, تابىسىمىز ورتاق قازانعا قۇيىلدى. ودان الاتىن ۇلەسىمىز از ەدى. كوپ نارسە, كوپ بايلىق باسقا دەرجاۆالارمەن اسكەري تايتالاسقا, جاپپاي قارۋلانۋعا جۇمسالىپ جاتتى.
ارينە, الەۋمەتتىك سالادا قولىمىز جەتكەن جەتىستىكتەردى ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەتىستىكتەر اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. بىراق ءار حالىقتىڭ تاريحي ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتپەدى. ەڭ الدىمەن وسىناۋ الىپ وداققا بىرىككەن كوپ حالىقتىڭ تاريحى بۇرمالاندى. حالىقتاردىڭ ومىرىندەگى بەل-بەلەستەر ايتىلمادى. ءتىپتى ولاردا ەلەنەتىندەي تاريح بولماعانداي, مادەني-رۋحاني بايلىق جۇتاڭ بولعانداي كورسەتىلدى. اسىرەسە تىلگە بايلانىستى حالىقتاردىڭ قاسىرەتى كۇشتى بولدى. ۇلكەن وداقتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىر ءتىلدى مەڭگەرۋگە باستى نازار اۋدارىلىپ, كوپتەگەن حالىقتاردىڭ انا تىلدەرى شەت قاقپايلاندى. ۇلت تىلىندەگى مەكتەپتەر كۇرت ازايدى. مەنىڭ تۋعان قالام الماتىدا ءبىر-اق قازاق مەكتەبى قالعانى – سونىڭ ايقىن كورىنىسى.
حالىق تاۋەلسىزدىكتى ارماندادى. عاسىرلار بويى ارماندادى. وعان وسى جولداعى حالىقتىڭ كۇرەسى كۋا. قازاق حالقى دا وسى جولدا تالاي قان توكتى. ارعىسىن بىلاي قويعاندا, سوڭعى ءۇش عاسىر بويعى رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ بودانىندا بولعان كەزدە, قانشاما كوتەرىلىسكە شىعىپ, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى. بۇگىنگى قول جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىز – سول حالىقتىڭ كۇرەسى مەن ارمانىنىڭ ناتيجەسى.
قاشاندا تاۋەلسىزدىك دەگەندە, مەنىڭ كوڭىلىمدە حالىق تۇرادى. كەشەگى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە جاستار باس كوتەرىپ, ەرلىك كورسەتتى. سول جاستاردىڭ ءوزى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى ەكەنى ءوز الدىنا, ولار حالىقتىڭ ارمان-مۇددەسىن الاڭعا الىپ شىقتى. بۇل ارمان-مۇددە ولاردىڭ بويىنا انا سۇتىمەن دارىعان. ونداي ارمان-مۇددە عاسىرلار بويى حالىقتىڭ جادىندا قالىپتاسپاسا, جاستاردىڭ سونداي ەرلىككە بارۋى ەكىتالاي بولار ەدى.
تاريحتى قاشاندا حالىق جاسايدى. ونىڭ سول كۇش-جىگەرىن نەگىزگى ارناعا سالاتىن تۇلعا تابىلسا – ونىڭ باقىتى. سوندا حالىقتىڭ ارمانى جۇزەگە اسادى. ول تۇلعا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ولاي دەيتىنىم, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىندەگى جوعارىدا ايتىلعان بارلىق قاسيەت, ەرەكشەلىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بويىندا بار. ءبىز سوعان قۋانامىز, سوعان ريزا بولىپ, تاۋبە دەيمىز.
حالىق دەگەندە, حالىقتىڭ قاھارماندىعى دەگەندە, ەڭ الدىمەن مەنىڭ ويىما كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, ءبىزدىڭشە ۇلى وتان سوعىسى ورالادى. مەنىڭ جاستىق شاعىم سول سوعىستىڭ وت-جالىنىنا ورانىپ ءوتتى. سوعىس باستالىسىمەن-اق ءوز ءوتىنىشىمىزبەن مايدانعا جىبەرۋدى سۇرادىق. وندا مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيتىنمىن. الماتىدا جاساقتالعان 100-ءشى قازاق بريگاداسىنىڭ 90 پايىزى قازاق جاستارى ەدى. مەن وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق حالقىنىڭ وتانسۇيگىشتىگىن, پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ كۇشتىلىگىن, ازاتتىقتى ەرەكشە قاستەرلەيتىنىن اڭعارامىن.
سول سوعىستا قازاق حالقى ەرەكشە قاھارماندىق ەرلىك كورسەتتى. سوۆەت حالقىنىڭ ۇلى ەرلىگىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى. ول جايىندا تالاي ايتىلدى. ونى الەم مويىنداعان. سول ەرلىگىمەن دە حالقىمىز تاۋەلسىزدىك, ازاتتىق ءۇشىن ايانباي كۇرەسەتىنىن دالەلدەدى. قازىرگى كۇندە سول وتان سوعىسى, ونداعى ەرلىك جايىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتادى. سول سوعىس, جەڭىس جولىنداعى قانتوگىس كەرەك پە ەدى, دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى. ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى شەكتەگەن كەڭەستىك يمپەريانى بىرەۋلەر وتان دەپ قابىلداعىسى جوق. بۇل ۇشقارى پىكىرلەر. جاقسى ما, جامان با, ول ءبىزدىڭ وتانىمىز بولدى. ونى قورعاۋ ارعا سىن ەدى. قازاق حالقى ارىن تازا ۇستادى. ءتىپتى, ءبىر مەملەكەتتەردە بولماعاندار دا جاۋعا قارسى وداقتاسىپ جاتادى. سول جولدا قانىن دا توگەدى. ال قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەرجۇرەكتىگىمەن باسقالاردى مويىنداتتى. سول سوعىستا مەن حالىقتىڭ شىن قاھارمان ەكەنىن كوزىممەن كوردىم. ەرلىك جەكە ادامداردىڭ عانا ۇلەسى ەمەس, ول جاپپاي حالىقتىق سيپات الدى. راس, تالايلاردىڭ ەرلىگى ەلەنبەي قالدى. بىرەۋلەر اتاققا ىلىنبەدى, ماراپاتتالمادى. جاۋدى جەڭسەك دەپ بارعاندار سول جەڭىسكە ورتاق بولعانىنا قاناعات تۇتتى. ەرلىكتى حالىق بولىپ جاسادى.
تەك سوعىستا عانا ەمەس, حالىق ءوزىنىڭ قاھارماندىعىن بەيبىت ومىردە دە كورسەتتى. بۇل رەتتە مەن رەسپۋبليكامىزدا كوپتەگەن الىپ قۇرىلىستاردىڭ بوي كوتەرىپ, جاڭا قالالاردىڭ پايدا بولعانىن ايتپاقپىن. سولاردى حالىق سالدى. راس, وعان رەسپۋبليكانىڭ ىشىنەن عانا ەمەس, سىرتتان دا ادامدار كەلىپ, ىرىسىمىزعا ورتاقتاستى. سول الىپ قۇرىلىستار, سوندا ورناعان قالالار قازىر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر.
حالىق تاۋەلسىزدىكتى جان-جۇرەگىمەن اڭسادى. ال سوعان قولى جەتكەندە, العاشقى جىلدارداعى الاپات قيىندىققا حالىق قاھارماندىقپەن شىدادى. كەيىنگى ۇرپاق بولماسا, دۇكەن سورەلەرىنىڭ بوس تۇرعانىن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىمسىزدىگىن, زەينەتاقى مەن جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعىن جانە سونىڭ ءوزىنىڭ ۋاقتىلى بەرىلمەۋىن, ازىن-اۋلاق مالدىڭ بارتەرگە ايىرباستالعانىن جۇرتتىڭ ءبارى كوزىمەن كوردى. سونداي جاعداي باسقا ۋاقىتتا كەزىكسە, حالىق وعان توزبەس ەدى-اۋ دەيسىڭ. اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنە جەتكەن حالىق سول تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندىلىعى ءۇشىن قيىندىقتىڭ بارىنە ءتوزدى.
سول قيىندىقتان شىعۋدىڭ ءوزى دە ۇلى ەرلىككە پارا-پار ەدى. سونداي قيىن كەزدە رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتاي تۇلعانىڭ بولعانى حالقىمىزدىڭ باعى دەپ بىلەمىن. زامان وزگەردى, ەل دە وزگەرۋگە ءتيىس ەدى, ەسكى تارتىپكە ۇيرەنگەن حالىقتىڭ جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋى دە قيىن بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلكەن ءمۇمكىندىگىن بىلگىرلىكپەن پايدالاندى. شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتتى. حالىق ءوز پرەزيدەنتىن قولدادى. قولداعاندا, پرەزيدەنت ۇستانعان باعىتپەن, جەكەشەلەندىرۋ باعىتىمەن ءجۇرىپ, ومىرگە تەز بەيىمدەلدى. جانە وسىناۋ ىستە ۇلكەن بەلسەندىلىك كورسەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى قارىشتى قاداممەن ءوستى. سول ەكونوميكا دامۋىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى بولسا, ول تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 12 ەسە وسكەن ەكەن. مۇنداي ءوسىم باسقا ەشبىر ەلدە بولماعان.
مۇنى دا مەن حالقىمىزدىڭ قاھارماندىعى دەر ەدىم. جولدى تاڭداۋ بار, سول جولمەن ءجۇرۋ بار. ءبىر ەل باياۋ, ءبىر ەل شاپشاڭ جۇرەدى. مەن ءوز ەلىمنىڭ جۇرىسىنە ءتانتىمىن, بىرلىگىنە ريزامىن. ەل بولعان سوڭ, ىشىنەن قىڭىر تارتاتىنى دا تابىلادى. بىراق باسىم حالىق ەل تاڭداعان جولمەن كەلە جاتىر. جانە كوشى ءتۇزۋ.
مەن اركەز تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحموننىڭ نازارباەۆتاي باسشىسى بار حالىق باقىتتى حالىق دەگەن ءسوزىن ەسكە الامىن. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن كەزدە ەل باسشىلىعىنىڭ تىزگىنىن باسقا ادام ۇستاعاندا, قالاي بولار ەدى دەگەن وي دا كەلەدى. بۇگىنگى بيىگىمىزگە كوتەرىلە الار ما ەدىك, جوق پا, كىم بىلەدى. سوندا باسقا كورشى ەلدەرگە قارايسىڭ دا, ءوز ەلىڭنىڭ تاعدىرىنا شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ.
بىلتىر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن كولەمدى سۇحباتىمدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تۋرالى ويلارىمدى ورتاعا سالدىم. سوندا ونىڭ سان-سالالى قىزمەتىن, تىڭدىرعان ىستەرىن ايتا كەلىپ, وزىمشە ەرەكشە باعالايتىن ءۇش جايعا كەڭىرەك توقتالعانىم بار: «ونىڭ ءبىرىنشىسى – سارىارقانىڭ تورىنەن استانا دەيتىن اسەم قالا ورناتتىق... ەكىنشىسى – كەزىندە تاريحتىڭ تالكەگىمەن جەر بەتىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ تاريحي اتامەكەنىنە ورالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالدى... ءۇشىنشىسى – اتا-بابالارىمىزدان امان جەتكەن مەملەكەتتىك شەكارامىزدى بارلىق حالىقارالىق قۇجاتتارعا ساي بەكىتىپ الدىق...».
ەندى سوعان ەلىمىزدىڭ تاريحىنا ايتۋلى وقيعا بولىپ كىرەتىن تاعى ءبىر جايدى قوسقىم كەلەدى. ول – بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا استانادا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى. بۇل الەمدىك ءمانى بار وقيعا بولدى جانە ول قازاقستاننىڭ, ونىڭ باسشىسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن ءجۇزەگە استى. بۇل ەلىمىزدىڭ اتىن شىعاردى, باسشىمىزدىڭ بەدەلىن بۇرىنعىدان دا كوتەردى.
وسىنىڭ بارلىعى دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتپەسە, جوعارىدا اتالعان جايلاردىڭ ءبىرى دە جۇزەگە اسپاس ەدى. كىم سەنىڭ جاڭا استاناڭدى قاجەت ەتەر ەدى؟ وعان رۇقسات تا ەتپەس ەدى. الەمگە شاشىراعان قانداستارىڭدى جيناماق تۇگىلى, بۇل جايىندا اڭگىمە قوزعاساڭ, ونى ۇلتشىلدىققا بالاپ, باسىڭا بالە جابار ەدى. شەكارا تۋرالى ءسوز ايتقىزار ما ەدى؟ قايتا قاجەت دەسە, قۇيقالى جەرىڭدى كەسىپ الىپ, باسقاعا بەرىپ جاتتى. قارسى تۇرا المادىق. ەۋروپانىڭ باسىن قوسقان سامميت ءوتكىزبەك تۇگىلى, سول ەۋروپا قازاقستان دەيتىن ەل بارىن, قازاق دەيتىن حالىق بارىن دا بىلمەيتىن.
بىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەنى كوپ. ەڭ الدىمەن, ەڭسەسى بيىك ىرگەلى ەل بولدىق. بىزدە جاسالىپ جاتقان ىسكە, حالقىمىزدىڭ قاھارماندىعىنا الەم تامسانىپ قارايتىن بيىككە كوتەرىلدىك. استانامىز الەمدىك ساياساتتىڭ ءبىر ورتالىعىنا اينالدى. بىزگە قاراپ باسقالار بوي تۇزەيتىن دارەجەگە جەتتىك.
ارينە, ومىردە بارلىق نارسە ويداعىداي بولا بەرمەيدى. كەيدە ءبىر سالاداعى دامۋىمىزدىڭ قارقىنى كوڭىلدەن شىقپاي جاتادى. سويتسە دە, بارىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز دە ءجون شىعار. ايتالىق, قازىر تىلگە بايلانىستى ءسوز كوپ. كوبىنە, ەشنارسە جاسالماي جاتقانداي سويلەيتىنىمىز دە بار. ول ءجون ەمەس. سول تىلگە بايلانىستى قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. الماتىنىڭ قارت تۇرعىنى رەتىندە ءبىر مىسال ايتايىن. بۇرىنىراقتا قالادا قازاقتار سيرەك ەدى. كەيدە ادام تولى كولىكتە ءبىر-ەكى قانداسىمىز كەزدەسەر ەدى. ءتىپتى كەيدە كوپشىلىك ورىندا قازاقشا ءسوز دە ەستىمەيتىنسىڭ. قازىر قالادا قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. ءبىر كەزدە قالادا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولعانىن جۇرت بىلەدى. قازىر 50 مەكتەپ بار! بۇل سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بولعان ىستەر. شۇكىرشىلىك ەتەتىن جاي.
ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا وسىنداي جەتىستىگىمىز بار. ەڭ باستىسى – ۇستانعان باعىتىمىز حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي. ەرتەڭىمىز بۇگىنگىدەن الدەقايدا جاقسى بولاتىنىنا كوپشىلىكتىڭ كۇمانى جوق. قاھارمان حالقىمىز سول جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ قامىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەن سوعان قۋانامىن.
سۇلتان جيەنباەۆ, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
مەنىڭ وسىناۋ جاسىم ماعان ەلىمىزدىڭ ءبىراز ومىرىنە كۋا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. كۋا بولىپ قانا قويعانىم جوق, سول ەلىمنىڭ ومىرىندەگى وقيعالارعا بەلسەنە ارالاستىم. ءبىراز ۋاقىت جوعارى پارتيالىق قىزمەتتە, سەگىز جىل ساۋدا ءمينيسترى, 15 جىل رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدىم. جوعارىدا ايتقانداي, مەرەيتويىمدى ەلىم اتاپ ءوتتى دەگەندە, ول مەنىڭ سول ەل ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىمنىڭ, ازىن-اۋلاق ەڭبەگىمنىڭ ارقاسى.
ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرمىز. ول ومىرىمىزدەگى ايتۋلى وقيعا بولماق. ونىڭ شىن ءمانىن جەتە ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى وتكەن ومىرىمىزبەن سالىستىرۋىمىز كەرەك. كۇنى كەشە ءبىز كسرو دەيتىن ۇلكەن دەرجاۆانىڭ قۇرامىندا بولدىق. باسقالارمەن تەرەزەمىز تەڭ بولدى دەسەك تە, سول وداققا كىرگەن رەسپۋبليكالاردىڭ, حالىقتاردىڭ, ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەركىندىگى, ساياسي قۇقىقتارى بارىنشا شەكتەۋلى ەدى. بايلىعىمىز, تابىسىمىز ورتاق قازانعا قۇيىلدى. ودان الاتىن ۇلەسىمىز از ەدى. كوپ نارسە, كوپ بايلىق باسقا دەرجاۆالارمەن اسكەري تايتالاسقا, جاپپاي قارۋلانۋعا جۇمسالىپ جاتتى.
ارينە, الەۋمەتتىك سالادا قولىمىز جەتكەن جەتىستىكتەردى ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەتىستىكتەر اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. بىراق ءار حالىقتىڭ تاريحي ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتپەدى. ەڭ الدىمەن وسىناۋ الىپ وداققا بىرىككەن كوپ حالىقتىڭ تاريحى بۇرمالاندى. حالىقتاردىڭ ومىرىندەگى بەل-بەلەستەر ايتىلمادى. ءتىپتى ولاردا ەلەنەتىندەي تاريح بولماعانداي, مادەني-رۋحاني بايلىق جۇتاڭ بولعانداي كورسەتىلدى. اسىرەسە تىلگە بايلانىستى حالىقتاردىڭ قاسىرەتى كۇشتى بولدى. ۇلكەن وداقتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىر ءتىلدى مەڭگەرۋگە باستى نازار اۋدارىلىپ, كوپتەگەن حالىقتاردىڭ انا تىلدەرى شەت قاقپايلاندى. ۇلت تىلىندەگى مەكتەپتەر كۇرت ازايدى. مەنىڭ تۋعان قالام الماتىدا ءبىر-اق قازاق مەكتەبى قالعانى – سونىڭ ايقىن كورىنىسى.
حالىق تاۋەلسىزدىكتى ارماندادى. عاسىرلار بويى ارماندادى. وعان وسى جولداعى حالىقتىڭ كۇرەسى كۋا. قازاق حالقى دا وسى جولدا تالاي قان توكتى. ارعىسىن بىلاي قويعاندا, سوڭعى ءۇش عاسىر بويعى رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ بودانىندا بولعان كەزدە, قانشاما كوتەرىلىسكە شىعىپ, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى. بۇگىنگى قول جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىز – سول حالىقتىڭ كۇرەسى مەن ارمانىنىڭ ناتيجەسى.
قاشاندا تاۋەلسىزدىك دەگەندە, مەنىڭ كوڭىلىمدە حالىق تۇرادى. كەشەگى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە جاستار باس كوتەرىپ, ەرلىك كورسەتتى. سول جاستاردىڭ ءوزى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى ەكەنى ءوز الدىنا, ولار حالىقتىڭ ارمان-مۇددەسىن الاڭعا الىپ شىقتى. بۇل ارمان-مۇددە ولاردىڭ بويىنا انا سۇتىمەن دارىعان. ونداي ارمان-مۇددە عاسىرلار بويى حالىقتىڭ جادىندا قالىپتاسپاسا, جاستاردىڭ سونداي ەرلىككە بارۋى ەكىتالاي بولار ەدى.
تاريحتى قاشاندا حالىق جاسايدى. ونىڭ سول كۇش-جىگەرىن نەگىزگى ارناعا سالاتىن تۇلعا تابىلسا – ونىڭ باقىتى. سوندا حالىقتىڭ ارمانى جۇزەگە اسادى. ول تۇلعا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ولاي دەيتىنىم, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىندەگى جوعارىدا ايتىلعان بارلىق قاسيەت, ەرەكشەلىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بويىندا بار. ءبىز سوعان قۋانامىز, سوعان ريزا بولىپ, تاۋبە دەيمىز.
حالىق دەگەندە, حالىقتىڭ قاھارماندىعى دەگەندە, ەڭ الدىمەن مەنىڭ ويىما كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, ءبىزدىڭشە ۇلى وتان سوعىسى ورالادى. مەنىڭ جاستىق شاعىم سول سوعىستىڭ وت-جالىنىنا ورانىپ ءوتتى. سوعىس باستالىسىمەن-اق ءوز ءوتىنىشىمىزبەن مايدانعا جىبەرۋدى سۇرادىق. وندا مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيتىنمىن. الماتىدا جاساقتالعان 100-ءشى قازاق بريگاداسىنىڭ 90 پايىزى قازاق جاستارى ەدى. مەن وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق حالقىنىڭ وتانسۇيگىشتىگىن, پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ كۇشتىلىگىن, ازاتتىقتى ەرەكشە قاستەرلەيتىنىن اڭعارامىن.
سول سوعىستا قازاق حالقى ەرەكشە قاھارماندىق ەرلىك كورسەتتى. سوۆەت حالقىنىڭ ۇلى ەرلىگىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى. ول جايىندا تالاي ايتىلدى. ونى الەم مويىنداعان. سول ەرلىگىمەن دە حالقىمىز تاۋەلسىزدىك, ازاتتىق ءۇشىن ايانباي كۇرەسەتىنىن دالەلدەدى. قازىرگى كۇندە سول وتان سوعىسى, ونداعى ەرلىك جايىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتادى. سول سوعىس, جەڭىس جولىنداعى قانتوگىس كەرەك پە ەدى, دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى. ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى شەكتەگەن كەڭەستىك يمپەريانى بىرەۋلەر وتان دەپ قابىلداعىسى جوق. بۇل ۇشقارى پىكىرلەر. جاقسى ما, جامان با, ول ءبىزدىڭ وتانىمىز بولدى. ونى قورعاۋ ارعا سىن ەدى. قازاق حالقى ارىن تازا ۇستادى. ءتىپتى, ءبىر مەملەكەتتەردە بولماعاندار دا جاۋعا قارسى وداقتاسىپ جاتادى. سول جولدا قانىن دا توگەدى. ال قازاق حالقى ءوزىنىڭ ەرجۇرەكتىگىمەن باسقالاردى مويىنداتتى. سول سوعىستا مەن حالىقتىڭ شىن قاھارمان ەكەنىن كوزىممەن كوردىم. ەرلىك جەكە ادامداردىڭ عانا ۇلەسى ەمەس, ول جاپپاي حالىقتىق سيپات الدى. راس, تالايلاردىڭ ەرلىگى ەلەنبەي قالدى. بىرەۋلەر اتاققا ىلىنبەدى, ماراپاتتالمادى. جاۋدى جەڭسەك دەپ بارعاندار سول جەڭىسكە ورتاق بولعانىنا قاناعات تۇتتى. ەرلىكتى حالىق بولىپ جاسادى.
تەك سوعىستا عانا ەمەس, حالىق ءوزىنىڭ قاھارماندىعىن بەيبىت ومىردە دە كورسەتتى. بۇل رەتتە مەن رەسپۋبليكامىزدا كوپتەگەن الىپ قۇرىلىستاردىڭ بوي كوتەرىپ, جاڭا قالالاردىڭ پايدا بولعانىن ايتپاقپىن. سولاردى حالىق سالدى. راس, وعان رەسپۋبليكانىڭ ىشىنەن عانا ەمەس, سىرتتان دا ادامدار كەلىپ, ىرىسىمىزعا ورتاقتاستى. سول الىپ قۇرىلىستار, سوندا ورناعان قالالار قازىر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر.
حالىق تاۋەلسىزدىكتى جان-جۇرەگىمەن اڭسادى. ال سوعان قولى جەتكەندە, العاشقى جىلدارداعى الاپات قيىندىققا حالىق قاھارماندىقپەن شىدادى. كەيىنگى ۇرپاق بولماسا, دۇكەن سورەلەرىنىڭ بوس تۇرعانىن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىمسىزدىگىن, زەينەتاقى مەن جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعىن جانە سونىڭ ءوزىنىڭ ۋاقتىلى بەرىلمەۋىن, ازىن-اۋلاق مالدىڭ بارتەرگە ايىرباستالعانىن جۇرتتىڭ ءبارى كوزىمەن كوردى. سونداي جاعداي باسقا ۋاقىتتا كەزىكسە, حالىق وعان توزبەس ەدى-اۋ دەيسىڭ. اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنە جەتكەن حالىق سول تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندىلىعى ءۇشىن قيىندىقتىڭ بارىنە ءتوزدى.
سول قيىندىقتان شىعۋدىڭ ءوزى دە ۇلى ەرلىككە پارا-پار ەدى. سونداي قيىن كەزدە رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتاي تۇلعانىڭ بولعانى حالقىمىزدىڭ باعى دەپ بىلەمىن. زامان وزگەردى, ەل دە وزگەرۋگە ءتيىس ەدى, ەسكى تارتىپكە ۇيرەنگەن حالىقتىڭ جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋى دە قيىن بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلكەن ءمۇمكىندىگىن بىلگىرلىكپەن پايدالاندى. شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتتى. حالىق ءوز پرەزيدەنتىن قولدادى. قولداعاندا, پرەزيدەنت ۇستانعان باعىتپەن, جەكەشەلەندىرۋ باعىتىمەن ءجۇرىپ, ومىرگە تەز بەيىمدەلدى. جانە وسىناۋ ىستە ۇلكەن بەلسەندىلىك كورسەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى قارىشتى قاداممەن ءوستى. سول ەكونوميكا دامۋىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى بولسا, ول تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 12 ەسە وسكەن ەكەن. مۇنداي ءوسىم باسقا ەشبىر ەلدە بولماعان.
مۇنى دا مەن حالقىمىزدىڭ قاھارماندىعى دەر ەدىم. جولدى تاڭداۋ بار, سول جولمەن ءجۇرۋ بار. ءبىر ەل باياۋ, ءبىر ەل شاپشاڭ جۇرەدى. مەن ءوز ەلىمنىڭ جۇرىسىنە ءتانتىمىن, بىرلىگىنە ريزامىن. ەل بولعان سوڭ, ىشىنەن قىڭىر تارتاتىنى دا تابىلادى. بىراق باسىم حالىق ەل تاڭداعان جولمەن كەلە جاتىر. جانە كوشى ءتۇزۋ.
مەن اركەز تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحموننىڭ نازارباەۆتاي باسشىسى بار حالىق باقىتتى حالىق دەگەن ءسوزىن ەسكە الامىن. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن كەزدە ەل باسشىلىعىنىڭ تىزگىنىن باسقا ادام ۇستاعاندا, قالاي بولار ەدى دەگەن وي دا كەلەدى. بۇگىنگى بيىگىمىزگە كوتەرىلە الار ما ەدىك, جوق پا, كىم بىلەدى. سوندا باسقا كورشى ەلدەرگە قارايسىڭ دا, ءوز ەلىڭنىڭ تاعدىرىنا شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ.
بىلتىر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن كولەمدى سۇحباتىمدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تۋرالى ويلارىمدى ورتاعا سالدىم. سوندا ونىڭ سان-سالالى قىزمەتىن, تىڭدىرعان ىستەرىن ايتا كەلىپ, وزىمشە ەرەكشە باعالايتىن ءۇش جايعا كەڭىرەك توقتالعانىم بار: «ونىڭ ءبىرىنشىسى – سارىارقانىڭ تورىنەن استانا دەيتىن اسەم قالا ورناتتىق... ەكىنشىسى – كەزىندە تاريحتىڭ تالكەگىمەن جەر بەتىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ تاريحي اتامەكەنىنە ورالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالدى... ءۇشىنشىسى – اتا-بابالارىمىزدان امان جەتكەن مەملەكەتتىك شەكارامىزدى بارلىق حالىقارالىق قۇجاتتارعا ساي بەكىتىپ الدىق...».
ەندى سوعان ەلىمىزدىڭ تاريحىنا ايتۋلى وقيعا بولىپ كىرەتىن تاعى ءبىر جايدى قوسقىم كەلەدى. ول – بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا استانادا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى. بۇل الەمدىك ءمانى بار وقيعا بولدى جانە ول قازاقستاننىڭ, ونىڭ باسشىسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن ءجۇزەگە استى. بۇل ەلىمىزدىڭ اتىن شىعاردى, باسشىمىزدىڭ بەدەلىن بۇرىنعىدان دا كوتەردى.
وسىنىڭ بارلىعى دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتپەسە, جوعارىدا اتالعان جايلاردىڭ ءبىرى دە جۇزەگە اسپاس ەدى. كىم سەنىڭ جاڭا استاناڭدى قاجەت ەتەر ەدى؟ وعان رۇقسات تا ەتپەس ەدى. الەمگە شاشىراعان قانداستارىڭدى جيناماق تۇگىلى, بۇل جايىندا اڭگىمە قوزعاساڭ, ونى ۇلتشىلدىققا بالاپ, باسىڭا بالە جابار ەدى. شەكارا تۋرالى ءسوز ايتقىزار ما ەدى؟ قايتا قاجەت دەسە, قۇيقالى جەرىڭدى كەسىپ الىپ, باسقاعا بەرىپ جاتتى. قارسى تۇرا المادىق. ەۋروپانىڭ باسىن قوسقان سامميت ءوتكىزبەك تۇگىلى, سول ەۋروپا قازاقستان دەيتىن ەل بارىن, قازاق دەيتىن حالىق بارىن دا بىلمەيتىن.
بىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەنى كوپ. ەڭ الدىمەن, ەڭسەسى بيىك ىرگەلى ەل بولدىق. بىزدە جاسالىپ جاتقان ىسكە, حالقىمىزدىڭ قاھارماندىعىنا الەم تامسانىپ قارايتىن بيىككە كوتەرىلدىك. استانامىز الەمدىك ساياساتتىڭ ءبىر ورتالىعىنا اينالدى. بىزگە قاراپ باسقالار بوي تۇزەيتىن دارەجەگە جەتتىك.
ارينە, ومىردە بارلىق نارسە ويداعىداي بولا بەرمەيدى. كەيدە ءبىر سالاداعى دامۋىمىزدىڭ قارقىنى كوڭىلدەن شىقپاي جاتادى. سويتسە دە, بارىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز دە ءجون شىعار. ايتالىق, قازىر تىلگە بايلانىستى ءسوز كوپ. كوبىنە, ەشنارسە جاسالماي جاتقانداي سويلەيتىنىمىز دە بار. ول ءجون ەمەس. سول تىلگە بايلانىستى قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. الماتىنىڭ قارت تۇرعىنى رەتىندە ءبىر مىسال ايتايىن. بۇرىنىراقتا قالادا قازاقتار سيرەك ەدى. كەيدە ادام تولى كولىكتە ءبىر-ەكى قانداسىمىز كەزدەسەر ەدى. ءتىپتى كەيدە كوپشىلىك ورىندا قازاقشا ءسوز دە ەستىمەيتىنسىڭ. قازىر قالادا قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. ءبىر كەزدە قالادا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولعانىن جۇرت بىلەدى. قازىر 50 مەكتەپ بار! بۇل سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بولعان ىستەر. شۇكىرشىلىك ەتەتىن جاي.
ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا وسىنداي جەتىستىگىمىز بار. ەڭ باستىسى – ۇستانعان باعىتىمىز حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي. ەرتەڭىمىز بۇگىنگىدەن الدەقايدا جاقسى بولاتىنىنا كوپشىلىكتىڭ كۇمانى جوق. قاھارمان حالقىمىز سول جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ قامىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەن سوعان قۋانامىن.
سۇلتان جيەنباەۆ, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
