ادامي ورتا
قوعام ومىرىنە, كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىككە ازاماتتاردى بەلسەندى ءتۇردە قاتىستىرۋدىڭ ءوزى ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى ميسسياسى. بۇل جەردە ايتىلىپ وتىرعان باستى ءماسەلە, ازاماتتاردىڭ ءوز وي-ءپىكىرلەرى, ۇسىنىستارى مەن ىستەرى ارقىلى مەملەكەت ساياساتىنا يگى ىقپال ەتۋ, ومىرشەڭ ءارى دۇرىس شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا اتسالىسۋ بولسا كەرەك.
ولاي بولسا, ازاماتتىق قوعام دەگەندى ءار ازاماتتىڭ ءوز ەلىنە ادال قىزمەت اتقارۋىنا تولىق ءمۇمكىندىك بەرەتىن ادامي ورتا دەپ تۇسىنۋىمىزگە ابدەن بولادى. ازاماتتىق قوعام مۇشەلەرى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شەشىمىن اتقارۋشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ قابىلدانۋىنا اتسالىسۋشى, ىقپال ەتۋشى بەلسەندى سۋبەكت بولا الادى دەگەن ءسوز. ازاماتتىق قوعامداعى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى ءبىر كورىنىسى – قوعامدىق وي, پىكىرمەن قاتار الەۋمەتتىك بەلسەندى پوزيتسيانى قالىپتاستىرۋ, ىسكەرلىك اۋرانىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتۋ.
جوعارىدا اتالعانداردى ازاماتتىق قوعامداعى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا جاتقىزۋعا بولادى. ولاردىڭ ىشىنەن ازاماتتىق بەلسەندىلىك پەن ادام قۇقىعى جايىنداعى ەكى ۇستانىمدى ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى, اتالعان ەكەۋى ءوزارا ىقپالداسۋمەن قاتار تىعىز بايلانىستا كورىنىس تابادى. ادام قۇقىعى قورعالمايتىن قوعامدا ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ بولماسى ايدان انىق. ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ كورىنىس تاباتىن تەتىكتەرى نە دەگەنگە توقتالايىق. ونى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ەڭ جاندى جەرى دەپ اتايتىنى كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. وسىدان كەلىپ «حالىق بيلىگى» ۇعىمى تۋادى. ازاماتتار جەرگىلىكتى نەمەسە ورتالىق جوعارى باسقارۋ ورىندارى, ياعني, بىزشە ايتساق, ءماجىلىس, ءماسليحاتتار ارقىلى ۇكىمەت پەن مەملەكەت قىزمەتتەرى جايىندا اقپارات الىپ وتىرسا, شەشىمدەردىڭ دۇرىس قابىلدانۋىنا ىقپال ەتە السا دەموكراتيانىڭ نەگىزگى تالابى ورىندالدى دەپ ەسەپتەلەدى. مەملەكەت ساياساتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ قىزمەت بابىن تەرىس پايدالانباۋىنا اتالمىش وكىلەتتى ورىندار كەپىلدىك بەرمەك. بۇل ماسەلە قالاي جۇزەگە اسىرىلادى, وعان قانداي تەتىكتەر قولدانىلادى دەگەنگە كەلسەك, ءۇش ماسەلە اسا ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, قۇقىقتىق ورتا قالىپتاسۋى قاجەت. ول ءۇشىن ەل كونستيتۋتسياسى مەن وزگە زاڭدارىندا ادام قۇقىعىن قورعايتىن نەگىزگى تارماقتار كورىنىس تابۋى مىندەتتى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك بارلىق دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەر اتالمىش زاڭ اكتىلەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىكتەرى ارتىپ, جەكە تۇلعالار نەمەسە ۇەۇ ارقىلى مەملەكەت ساياساتىنا, ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋگە ءتيىس.
بىزدەگى جاعداي بارىمىزگە ءمالىم. ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلگەن كونستيتۋتسيا مەن وزگە زاڭدار شىعارىلىپ بەكىتىلگەن. ۇەۇ سانى جاعىنان ءبىرشاما الدامىز جانە ازاماتتاردىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن قولداۋدى مەملەكەت رەسمي ءتۇردە الدەقاشان مويىنداعان. الايدا, سوعان قاراماستان ۇەۇ-نىڭ كۇش, قابىلەتتەرىن تولىق پايدالانباۋ, ولاردىڭ ۇيىمداستىرعان قوعامدىق تىڭداۋلارىنا قۇلاق اسپاۋ سىندى شەنەۋنىكتەردىڭ بيۋروكراتتىعى, ەسكىشە ويلايتىن كونەرگەن سانا ءالى تولىق جويىلعان جوق. مىسالى, بەلگىلى ءبىر سالا بويىنشا ماماندانعان ۇەۇ-نىڭ كۇشىن پايدالانۋدىڭ ورنىنا ولارعا سەنبەي, ءبارىن ۇكىمەت وزىنە جۇكتەپ الۋىنىڭ سالدارىنان شەنەۋنىكتەر قاتەلىكتەرگە دە ۇرىنىپ جاتادى.
بارلىق دەڭگەيدەگى اكىم-قارالار, مانساپتى تۇلعالار, جالپى, بيۋدجەتتەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەر, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ اتىنان شەشىم قابىلدايتىن باسشىلاردىڭ ءبارى «جارتى پاتشا», قاتارداعى قاراپايىم ازاماتتاردى «اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا» ۇستايدى. ال, جۇمىس بەرۋشىلەرگە ءتىپتى ءبارىمىز كىرىپتارمىز. ازاماتتار زاڭمەن بەرىلگەن قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن كۇرەسۋگە دارمەنسىز ءارى ونىڭ ناتيجەلى بولارىنا سەنىمدەرى دە جوق. مۇنىڭ ءوزى ادىلەتسىزدىكتەرگە جول بەرىپ قويىپ وتىرا بەرەتىن, باياعى سول كەڭەستىك يدەولوگيادان مۇراعا قالعان «ءامىرشىڭ شايتان بولسا دا ءامىرىن تۇت», «ماڭدايشاڭ الاسا بولسا يىلمەسكە شاراڭ جوق» دەيتىن قۇلدىق سانادان ارىلماۋدىڭ سالدارى. ازاماتتاردىڭ وسىنداي ءوزىنە دەگەن سەنىمسىزدىگى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ورنىعۋىنا ەلەۋلى ءتۇردە پسيحولوگيالىق كەدەرگى كەلتىرەدى. ءدال وسى تۇستا ۇەۇ سونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن ينستيتۋتتاردىڭ اتقارار ءرولى اسا ماڭىزدى بولماق.
ەلىمىزدە زور بەلسەندىلىكپەن قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان كوپتەگەن ۇەۇ-لاردىڭ دەنىن ايەلدەر باسقارادى ەكەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ايەلدەر وزدەرىنىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتتەرىن, بىلىكتىلىكتەرى مەن ءتاجىريبەلەرىن, قوعامدا ەلەۋلى ءرول اتقارۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن ۇەۇ ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر دەگەن ءسوز. وعان ىقپال ەتكەن باستى فاكتور ۇكىمەتتىك قۇرىلىمداردى باسقارۋعا ولاردىڭ از تارتىلاتىندىعى بولسا كەرەك.
جوعارىدا ءبىز «جارتى پاتشالار» جايىندا ءسوز قوزعاعان ەدىك. ەندى وعان قايتا ورالىپ, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ باسىن اشۋعا تىرىسايىق. دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان باتىس ەلدەرىندە مەملەكەتتىك لاۋازىمدى تۇلعالاردى «civil servant» نەمەسە «ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتۋشى» دەپ اتايدى. ال, وتپەلى كەزەڭدەگى دامۋشى ەلدەردە بۇل ۇعىمداردىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي ۇلكەن ايىرماشىلىقتاردىڭ بولۋىن پسيحولوگيالىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىزدىڭ اكىمدەر مەن باسشىلار ازاماتتاردى ءوزىنە باعىنىشتى, جالىنىشتى جاندار دەپ قاراپ, باسىنۋعا, مەنسىنبەۋگە, قۇقىقتارىن اياققا تاپتاۋعا بەيىمدەۋ تۇرادى. ولار حالىقتىڭ بارىنە بىردەي تەڭ قاراپ, قىزمەت كورسەتۋگە ءتيىسپىن دەگەندى تۇسىنە بەرمەيدى. كەرىسىنشە, ولاردىڭ جارىلقاۋشىسى ءبىر ءوزى عانا سەكىلدى كەيىپ تانىتادى. ەگەر ۇكىمەت قىزمەتشىسىنىڭ قىزمەتىن ەشكىم قاجەت ەتپەيتىن بولسا, ولار جۇمىسسىز, جالاقىسىز قالعان بولار ەدى. ولاي بولسا, لاۋازىمدى قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ دەگەنىمىز ادام قۇقىعىن انايى تۇردە بۇزۋشىلىققا جاتادى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋعا ازاماتتىق ينستيتۋتتار بولىپ تابىلاتىن ۇەۇ-دىڭ قوسار ۇلەستەرى ايتارلىقتاي.
سايىپ كەلگەندە, ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋعا شەشۋشى مىندەت اتقاراتىن نەگىزگى فاكتور ءارى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى تەتىك مەملەكەتتىڭ سارابدال ساياساتىمەن تىكەلەي بايلانىستى تۋىنداپ قالىپتاساتىندىعىنا نازار اۋدارعان ءجون. ال ونى جۇزەگە اسىرۋعا ۇەۇ ەلەۋلى ءرول اتقارادى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى
ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلدى
ۇەۇ قىزمەت سالالارى بويىنشا
جاستار
بالالار
دەنساۋلىق, سالاماتتى ءومىر
وتباسى ماسەلەلەرى, ايەلدەر
ءبىلىم بەرۋ
مۇمكىندىگى شەكتەۋلىلەر
ادام قۇقىعىن قورعاۋ, زاڭدىق كومەك
از قامتىلعاندار, باسپاناسىزدار
گەندرلىك ماسەلەلەر (ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى تەڭدىك)
قورشاعان ورتانى قورعاۋ
قارتتار
مادەنيەت جانە ونەر
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ
كاسىپتىك قىزىعۋشىلىق, ولار بويىنشا وقىتۋ
مولدىرلىك پەن ەسەپ بەرۋدى كوتەرۋ
ەتنيكالىق مادەني ماسەلەلەر
ءدىن
داۋلاردى شەشۋ, مەدياتسيا
قۋاندىق شاماحاي ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
استانا.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان انار تولەۋحانقىزى.
