ۇلىبريتانيانىڭ حانزاداسى چارلز كەمبريدجدە وقىپ جۇرگەندە قاسىندا وققاعارى ءجۇرىپتى. ول قايدا بارسا دا وققاعارى قاسىنان ءبىر ەلى قالماپتى. عىلىمي وتىرىستاردا دا, پىكىرتالاستاردا دا بىرگە جۇرەدى ەكەن. وقۋ اياقتالار ساتتە ۇستازدار وققاعارعا چارلزبەن بىرگە ەمتيحان تاپسىرۋدى ۇسىنىپتى. ناتيجەسىندە, چارلزدەن دە كوپ بالل جيناعان وققاعار ديپلومدى بولىپتى.
* * *
فرانتسۋز جازۋشىسى گي دە موپاسسان ەيفەل مۇناراسىن ۇناتپاپتى. دەگەنمەن ول تۇستىكتى ءدال وسى مۇنارانىڭ مەيرامحاناسىنان ىشەتىن كورىنەدى. وعان «نەگە؟» دەگەن سۇراق قويۋشىلارعا: «وسى جەردەن عانا مەن ەيفەل مۇناراسىن كورە المايمىن», دەيدى ەكەن.
* * *
بەلگىلى جازۋشى, ايتىسكەر اقىن بايانعالي ءالىمجان استانادا ءبىر ۇلكەن عيماراتتىڭ قابىرعاسىنداعى باسقى ارىپتەرى ءتۇسىپ قالعان «...ىق-ت ۇلىك» دەگەن ءسوزدى كورىپ:
– ءاپ-ادەمى ءسوز ەدى – ازىق-ت ۇلىك,
اۋەلدە ونى دۇرىس جازىپ تۇرىپ,
ارتىنا ءتۇسىپ قالعان ەكى ءارىپتى
ارتىنا قاعار ما ەدى قىزىق قىلىپ! – دەگەن ەكەن.
* * *
جاڭا جىلدا شاھارلاردىڭ بارىندە تىرسىلداتىپ اسپانعا فەيەرۆەرك اتاتىنى بەلگىلى.
سونداي كۇننىڭ ەرتەڭىنە كۇكىرت ساسىعان قورعاسىن اۋاعا قاراپ تۇرىپ, بايانعالي:
– كۇشتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادى دەۋشى ەدى اتام قازاق. قازىرگىلەردىكى فەيەرۆەرك اتادى! – دەگەن ەكەن.
وسىنداي دا بار كىسى
پاراقور دەگەن «كاسىپكەر»,
ايتادى كەيدە اشىق «بەر!».
ءبىر بۋما بەرسەڭ, بۇيىرىپ,
دەيدى «داۆاي, اشىپ بەر!».
كەلەدى-اۋ ساناپ العىسى,
قالتاعا سوسىن سالعىسى.
توپقا تۇسكەن تۇلپارداي,
قاتاردان جوق-اۋ قالعىسى...
وسىنداي دا بار كىسى,
پەيىلى تىم تار كىسى.
جاي حالىقتىڭ جىبەرمەس,
كوز جاسى مەن قارعىسى.
كىم نە ايتادى؟..
ءبىلىمدىنىڭ ءسوزىن قۇيىپ الاسىڭ,
ۇلگىلىنىڭ سوزىنە ۇيىپ قالاسىڭ.
وتپەن ويناساڭ, كۇيىپ قالاسىڭ,
سەزىمدىمەن سويلەسسەڭ, ءسۇيىپ قالاسىڭ.
سۋايتپەن سويلەسسەڭ, سەنىپ قالاسىڭ,
سەنىمىنە سەزبەي ەنىپ قالاسىڭ.
سۇعاناقپەن سويلەسسەڭ, «ەلتىپ» جىبەرەدى,
سىبايلاسىمەن «ساپارعا» ەرتىپ جىبەرەدى...
اڭشىمەن سىرلاسساڭ, ءبورىباسار سۇرايدى,
القاشپەن سىرلاسساڭ, ءشولباسار سۇرايدى...
كوبىكاۋىزبەن سويلەسسەڭ, «ساباق» بەرەدى,
ساباقتى بىرنەشە ساعات بەرەدى...
جەمقورمەن سويلەسسەڭ, «جول-جوبانى» ايتادى,
وزىنە پايدالى مول جوبانى ايتادى...
جۇمىسشى جالاقىسىن الماعانىن ايتادى,
الۋ ءۇشىن امالدىڭ قالماعانىن ايتادى...
باسپاناسى جوقتار بەزىپ كەتكەنىن ايتادى,
پاتەر ءۇي ىزدەپ, كەزىپ كەتكەنىن ايتادى...
بىرەۋ جاردەم سۇراپ ارىزدانعانىن ايتادى,
بىرەۋ بانككە كوپ قارىزدانعانىن ايتادى...
باسقا دا بارشىلىق...
قازىبەك اشىربەك ۇلى
قىزىلوردا
ءبىر كۇنى قوجانىڭ ايەلى مۇنىڭ بەتىنە ۇزاق ۋاقىت قاراپ تۇرىپ:
– مەن سەنىڭ جۇرەگىڭە تاڭعالامىن. راسىندا ول وتە ءتوزىمدى, – دەيدى.
– نەگە بۇلاي دەيسىڭ؟ – دەيدى قوجا.
– سەن سونداي ءبىر ۇسقىنسىز بەيباقسىڭ, تەك جۇرەگىڭ مىقتى بولعان سوڭ عانا شىداپ ءجۇرسىڭ عوي.
– ولاي بولسا سەنىڭ جۇرەگىڭ ءتورت ەسە ءتوزىمدى ەكەن, – دەيدى قوجا.
– نەگە؟ – دەپ تاڭعالادى ايەلى.
– مەن بولسام ءوز ۇسقىنىمدى كۇندە كورە المايمىن عوي, – دەپتى قوجا, – ال سەن بولساڭ كۇندە كورەسىڭ, سوندا دا بىلق ەتپەي ءتوزىپ كەلەسىڭ.
* * *
ءبىر كۇنى قوجاناسىر ايەلىنە:
– قاتىن-اۋ, ءبىزدىڭ بۇل تىرشىلىگىمىز تۇككە تاتىمايدى, بىراق سەن قام جەمە, ءبىز و دۇنيەگە بارعان سوڭ شالقىپ-تاسيمىز, – دەيدى.
– قالايشا؟ – دەپ سۇراپتى ايەلى.
– و دۇنيەدە ءبىز جۇماققا بارامىز.
– ونى قايدان ءبىلدىڭ, نەمەنە, بال اشتىڭ با؟
– قايدان ءبىلۋشى ەدىم, – دەپتى مولدا. – ەكەۋمىزدىڭ بەت-جۇزىمىزگە قارايىقشى. ۇسقىنىمىز كەلىسپەگەن, سوندا دا ءبىر-بىرىمىزگە قاراۋعا استە جالىقپايمىز, ۇلكەن توزىممەن شىداپ كەلەمىز. ال باسقا قانداي قايعى-قاسىرەت تۇسسە دە شىداي بىلگەن ادام عانا جۇماققا بارادى.
* * *
قوجاناسىر ءتۇرى كەلىسپەگەن ايەلىمەن كەرىسىپ قالىپ تەرىس قاراپ ۇيىقتاۋعا جاتادى. ايەلى ايناداعى جۇزىنە قاراپ وتىرىپ, قوجا ۇيىقتاپ جاتقان بولار دەپ:
– مەن سونشا نەگە كورىكسىز بولدىم ەكەن, ەگەر سۇلۋ بولسام عوي, ەرىم مەنى جابىرلەي بەرمەس ەدى, – دەپ اقىرىن عانا كەمسەڭدەپ جىلاي باستايدى.
مۇنىڭ الگى سوزدەرىن ەستىگەن قوجاناسىر كەنەت ەڭىرەپ جىلاپ جىبەرىپتى.
– مولدەكە, سىزگە نە بولدى؟ – دەپ سۇرايدى ايەلى تاڭدانىپ.
– مەن دە قۋ تاعدىرعا كۇيىنىپ جىلاپ جاتىرمىن – دەپتى قوجەكەڭ, – سەن بار-جوعى ءجۇزىڭدى اينادان ءبىر كوردىڭ دە جىلاپ جاتىرسىڭ, ال مەن شە؟ مەن سەنىڭ ءتۇرىڭدى كۇندە كورەمىن, شىداپ كەلەمىن-اۋ, ول قاشانعا دەيىن سوزىلا بەرمەك؟ سوندا مەن جىلاماعاندا, كىم جىلايدى؟
ايتا سالدىم...
يتتىك جاساعانىڭدى يت تە بىلەدى.
* * *
قاتىگەز بولعىڭ كەلسە, كاپيتاليسكە اينال.
* * *
وزىڭە ءوزىڭ جاساعان جارناماڭ بويىڭنان اسپايدى.
* * *
جاقسىنى جامانداساڭ دا جارقىراپ تۇرادى.
* * *
تاعدىرىڭ – دەگەنىڭە كونبەيدى,ء وزى اۋىرتىپ, ءوز بىلگەنىمەن جوندەيدى.
* * *
ادەمىلىگىڭدى ادەبىڭ ايتسىن.
* * *
كورىنگىڭ كەلسە – تابانىڭدى دا توزدىر, تالانتىڭدى دا وزدىر.
* * *
ادەبيەتكە اسىعىس كەلگەندەر – اسىعىپ كەتىپ قالادى.
* * *
اعايىن تۋىسا دا بىلەدى, سۋىسا دا بىلەدى.
* * *
ءسوز سەندىرە دە, سەمدىرە دە الادى.
ءجۇنىس قوقىش ۇلى
الماتى وبلىسى
قيانداعى «توبەت» دەگەن اۋىل. قورانىڭ ىشىندەگى ءشوپتىڭ ۇستىندە جاتقان سابالاق اتتى يت كوزىن اشىپ از-كەم ماناۋراپ جاتتى دا, ءبىر كەرىلىپ الىپ «اۋ-ۋۋ» دەپ ۇلىپ جىبەردى. سابالاقتىڭ بارقىلداعان داۋىسىن ەستىگەن باسقا دا «اعايىندارى» بۇعان قوسىلا ءۇن قاتتى دا, از ۋاقىت وتپەي اۋىلداعى بارلىق ىرىلداعان, قىڭسىلاعان توپ سابالاق جاتقان ءشوپ اۋلاعا دا كەلىپ جەتتى. سابالاق ماناۋراعان كوزىمەن كەلگەن توپتى ءبىر شولىپ ءوتىپ ەدى – توبەتى بار, قاندەنى بار, كۇشىگى بار ءبارى دە جينالىپتى. سابالاق ازۋ ءتىسىن اقسيتىپ تۇرىپ ىرىلداعان داۋىسپەن ءسوز باستاپ كەتتى.
– قادىرمەندى تۋىس-اعايىندار, مىنا كەلگەن جىلىمىز قايىرىمەن بولسىن! بۇل جىل بىزدەر ءۇشىن ەرەكشە جىل بولعالى تۇر. 12 جىلدا ءبىر كەلەتىن, تويست بىزدەردى ءبىر ەلەيتىن, سۋرەتتەرىمىزدى كوشەلەرگە ءىلىپ قوياتىن جىل اتاۋىندا ءوزىمىزدى ءبىر تۇگەندەپ, الداعى قارەكەتىمىزدى دە بەلگىلەپ العان ءجون سياقتى. ءبارىڭ دە بىلەسىزدەر, سوناۋ ىقىلىم زاماندا يت دەگەن تايپادان تاراعان ۇلكەن قاۋىم ەدىك. مىنا ەكى اياقتى پەندەلەرمەن دوس بولدىق. ادال قىزمەت جاسادىق. تازى رۋىنان شىققاندار اڭشىلىق قىزمەتتە بولدى. ءبىزدىڭ توبەت رۋىنان شىققاندار اۋىل-قورانى كۇزەتتى. قاندەن رۋىنان شىققاندار جاۋشىلىق قىزمەتىن, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا – قوجايىندارعا حابار بەرۋشى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ءتىپتى ءبىزدىڭ رۋدان شىققان سىرتتان دەپ اتالاتىن اعايىندار كوك ءبورىنى دە الىپ ءجۇردى. زامان وزگەردى. سونىڭ اسەرى مە, يتتىك كودىمىزدى جويىپ العان سياقتىمىز. اۋمالى-توكپەلى زاماندا تۇركىمەندەردىڭ الابايلارىنا, نەمىستىڭ ابشاركالارىنا, اعىلشىننىڭ بۇلدىقتارىنا ەلىكتەيمىز دەپ توبەت تۇقىمىنا ءتان قاسيەتتەردەن ايىرىلدىق. ءبىزدىڭ قانشىق اتالاتىن ۇرعاشىلارىمىز جوعارىدا ايتقاندارمەن اۋەي بولىپ, شاتا كۇشىكتەردى دۇنيەگە اكەلدى. وزدەرىن اقىلدى سانايتىن مىنا ەكى اياقتى قوجايىندارىمىز دا ءبىزدى دارىپتەمەي, اتا جاۋىمىز – كوك بورىدەن تارادىق دەپ داۋرىعىپ ءجۇر. وزدەرىڭ كورىپ جۇرگەندەي – كينو شىعارىپ, ولەڭ ايتاتىن بولسا – كوك ءبورىنى دارىپتەپ ۇلىتىپ قويادى... ءبىزدى ۇلىتىپ قويسا دا ەشتەڭەلەرى كەتپەس ەدى-اۋ... ءجا, قۇرىسىن, ايتا بەرسە رەنىش تاۋسىلماس. الداعى قارەكەتىمىزگە دە ءبىر بارلاۋ جاساپ قويايىق, – دەپ سابالاق قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ, ىرىلداپ بارىپ ءسوزىن اياقتادى.
– دۇرىس ايتاسىڭ, سابەكە! – دەپ باربوز اتالىپ كەتكەن بوز يت ءسوز باستادى. – وسى ءبىز كىم بولىپ بارا جاتىرمىز؟ ءبىز يتتىك نامىسىمىزدان ايىرىلدىق. ولاي دەيتىن سەبەبىم – مىنا ەكى اياقتىلار وزدەرىنىڭ نەبىر جامان قاسيەتتەرىن بىزدەرگە تەڭەيتىن بولدى. پاكتىمەن ايتايىن, جاقىندا قوجايىنىمنىڭ ەكى ۇلى اراق ءىشىپ الىپ توبەلەستى. سوندا الگىلەردىڭ ساقالى شوشاڭداعان اكەسى ولارعا: – يت بولىپ كەتتىڭدەر مە؟ ءبىر-بىرىڭمەن يتشە ىرىلداسپاي جۇرىڭدەر! – دەپ ۇرسىپ جاتقاندارىن كوردىم. سارى شاشتى اعايىندارىنان ۇيرەنگەن جىندى سۋدى ءىشىپ جىنداناتىندارىنا ءبىزدىڭ قانداي كىنامىز بار؟.. – دەپ ىزالانا ءۇرىپ جىبەردى.
ءبىر ۋاقىتتا گۇرىلىنە ىرىلى قوسىلعان, ءبورى الماسا دا اتىن ءبورىباسار قويعان ءبورىباساردىڭ داۋىسى ەستىلدى.
– قاراقتارىم, يتتەر-اي! بارىڭدىكى دە ءجون. كورگەنىم دە, تۇيگەنىم دە كوپ بولعاسىن ايتىپ جاتىرمىن. اسارىمدى اسادىم, جاسارىمدى جاسادىم. وسى اۋىلداعى مايلى سۇيەكتىڭ ءبارىن كەمىردىم دەسەم وتىرىك ايتقاندىق بولماس. ەندى مىنە, شاۋ تارتتىم, سۇيەكتى كەمىرمەك تۇگىل بىلامىق ىشۋگە شامام كەلمەي بارا جاتىر. قوجايىنىم دا يتاياققا جۋىندىنى بىردە قۇيسا, بىردە قۇيمايدى. قارتايعاسىن, پايدام جوق بولعاسىن مەنى نەعىلسىن. الدىندا قالا مەن ەكى ورتاعا «جەپپەن» ءارلى-بەرلى شاۋىپ جۇرەتىن بالاسىنا: «الاباي بولماسا, ابشاركانىڭ كۇشىگىن الىپ كەل» دەپ ايتىپ جاتقانىن مىنا ساڭىراۋ قۇلاعىم ەستىپ قالدى. بۇل ەكى اياقتىلاردان نە ءۇمىت, نە قايىر؟! وزدەرىنىڭ قاۋساعان كەمپىر-شالدارىن قارتتار ۇيىنە ىتقىتىپ جىبەرەتىن بۇلاردان ءبارىن دە كۇتۋگە بولادى. «جاقسى يت – ولىمتىگىن كورسەتپەيدى» دەگەن ماتەل بار عوي. قىس كەتىپ جەر اياعى كەڭىگەسىن كەتەمىن دەپ ءجۇرمىن. ءبىر جەردەن توپىراق بۇيىرار... ەندىگى ايتار اماناتىم – شامالارىڭ جەتسە, قوجايىندار اكەلىپ جاتقان شەت اعايىنداردىڭ كۇشىكتەرىن ءبارىڭ جابىلا تالايسىڭدار ما, ايتەۋىر كۇن كورسەتپەڭدەر. بولماسا دالانىڭ بورىسىنە ايداپ سالىڭدار. ولار ايقاسىپ جاتقاندا سەندەر بۇعىپ قالىڭدار. بۇل كەلىمسەك اعايىندار كۇشىكتەرىن ءوسىرىپ ءبىر كوبەيىپ السا, دەس بەرمەي كەتەدى. «توبەت» دەگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ سۇيەگى جاتقان مىنا اۋىل دا جەر بەتىنەن جويىلادى, – دەپ بار كۇشىن سالا ىرىلداعان داۋىس شىعارىپ ءسوزىن اياقتادى.
ءبىر كەزدە توپ ءيتتىڭ ىشىنەن شىڭك-شىڭك ەتىپ ۇرگەن داۋىس شىقتى. ءبارى داۋىس شىققان جاققا مويىن بۇرىپ ەدى, ساققۇلاق اتانىپ كەتكەن اق قاندەن ەكەن.
– تۋىستار, سابالاق اتام دا, باربوز اعام دا دۇرىس ايتتى. ءبىز قۇرىپ بارا جاتىرمىز. مەن سياقتىلاردى بويىما قاراپ حابارشى اتاپ ءجۇر عوي. بۇنىڭ دا پايداسى ءتيىپ ءجۇر. ەلەۋسىز بولعاندىقتان بىزدەر ءۇيدىڭ ءدالىزى ەمەس, تورگە دە شىعىپ كەتەتىن جاعدايلارىمىز بولىپ قالىپ جاتادى. ءبىر ەستىگەنىم, وسى جىلى اۋىلدا ءبىزدىڭ تۇقىمدى كوبەيىپ كەتتى دەپ جويماقشى بولىپ جاتقان اڭگىمەنى ەستىدىم. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جول بەرەدى ەكەنبىز. ال ايتىڭدارشى, اۋانى دا, جەردى دە ءبۇلدىرىپ جاتقان كىمدەر؟ ءتىپتى ءبىز جەمەيتىن قالدىقتاردى شاشىپ جاتقاندار كىمدەر؟.. بۇعان دا ءبىز كىنالى بولىپ جاتىرمىز. سوندىقتان سابالاق اتا, ءسىز باستاپ, ءبىز قوستاپ ءوزىمىزدى قورعاپ قالاتىنداي ءبىر شەشىمگە كەلۋىمىز كەرەك, – دەپ شىڭك-شىڭك ءۇرىپ جىبەردى.
جينالعان يتتەر قاۋىمى قاندەن ساققۇلاقتىڭ شىڭكىلدەپ ايتقان شەشىمىنە توقتادى. ول شەشىم – «يت – جەتى قازىنانىڭ ءبىرى» دەگەن.
شەشىمدى قابىلداعان يتتەر ءۇرىپ قويا بەردى. ىرىلداعان, ابالاعان, قىڭسىلاعان داۋىستان «توبەت» اۋىلىنىڭ تۇنگى اسپانى ازان-قازان شۋعا تولدى.
سەرىك جۇماعاليەۆ
باتىس قازاقستان وبلىسى
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر
