رەجيسسەر س.تاۋەكەلدىڭ "جەرۇيىق" فيلمىنەن كورىنىس
ءبىر كەزدە اسپان دا, جەر دە كورىنبەيتىن ۋىلدەگەن اپپاق الەمدە ۇلىعان بوران مەن قاسقىردىڭ داۋىسى قوسارلانا شىعادى. سوڭىنان ەرگەن ەكى-ءۇش قاسقىردى بايقاعان بالا الدىنان شىعا كەلگەن مايا ءشوپتىڭ اراسىنا ويلانباستان كۇمپ بەرەدى دە كەتەدى. قاسقىردىڭ ازۋىنا ىلىنبەۋدىڭ امالىن جاساماق بولعان بالا جاڭاعى مايا ءشوپتىڭ ىشىنە قاراي تەرەڭىرەك بارىپ تىعىلادى. ءسويتىپ مايا ءشوپتىڭ ماڭايىن تورۋىلداعان قاسقىردىڭ, ىشىندەگى جان-جاعىن قاۋمالاپ, ءۇستى-باسىن جىبىرلاتىپ, «ويناق سالعان» اق تىشقاننىڭ قورشاۋىندا جاڭا جىلدى قارسى الىپ, ءتۇنى بويى سول جەردە وتىرادى. وسىلايشا قيىن كەزدە ەش ساسقالاقتاماي, تىعىرىقتان شىعا بىلگەن ءجاسوسپىرىم – بۇگىندەرى قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالعان بەلگىلى كينورەجيسسەر, پروديۋسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سلامبەك تاۋەكەل ەدى.
جالپى, ادام بولمىسىن, تۇلعالىق قاسيەتىن تانۋدا بالالىق شاعىنا نازار اۋدارۋ وتە ماڭىزدى عوي. «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2009 جىلعى قاڭتار ايىندا جاريالانعان «ۆ كومپاني ۆولكوۆ» اتتى ەستەلىك ماقالادا باياندالعان جاڭاعى وقيعا بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاق كينوسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن سلامبەك تاۋەكەلدىڭ تۇلعالىق قاسيەتىنىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدى كىلتى ىسپەتتى.
ۇزاق جىلدار كينو سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان سلامبەك تىلەۋعابىل ۇلىنىڭ بويىندا ءارى ۇيىمداستىرۋشىلىق, ءارى رەجيسسەرلىك, پروديۋسەرلىك قاسيەتتەردىڭ بىردەي توعىسۋى دا كەزدەيسوق ەمەس.
ىزدەنىمپازدىق پەن ەڭبەكقورلىق كەيىپكەرىمىز ءۇشىن, شىنىندا دا, بالا كەزىنەن-اق جات بولماپتى.
پاۆلودار وبلىسىنىڭ ميحايلوۆ اۋدانى جاڭابەت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن سلامبەك اكەسىنەن ەرتە ايىرىلادى. اعاسى ەسكەن ەكەۋى كەزىندە قاۋگول دەپ اتالعان جەلەزينكا اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس ءوڭىرىنىڭ بولىسى بولعان, شەشەندىگىمەن, ادىلەت سۇيگىشتىگىمەن ەلگە كەڭىنەن تانىلعان ناعاشى اتاسى مۇقامەتجان ەدىگە ۇلى جانە اجەسى ىرىسالدىنىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. اناسى ماعىپيرا سىرماق سىرىپ, الاشا, كەستە توقۋ, كيىم تىگۋ سياقتى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قولونەرشى بولعان ەكەن. اناسىنىڭ وسى قاسيەتى دارىعان بولۋى كەرەك, مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە سۋرەت سالۋعا دەگەن قۇمارلىق پايدا بولادى. وعان قوسا, اۋداندىق گازەتكە ءتىلشى رەتىندە ماقالالار جازىپ تۇرادى. ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن العاشقى جىلدارى-اق «كۇناينا» ءمۋلتفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازۋى (1975, رەج. امەن قايداروۆ), 1990 جىلداردىڭ باسىندا كوركەمسۋرەتتى جانە دەرەكتى فيلمدەردى تۇسىرۋگە بەت بۇرۋىنىڭ ءوزى كەزدەيسوق ەمەس ەكەنى وسىدان-اق بەلگىلى بولسا كەرەك.
23 جاستاعى جاس جىگىتكە ينستيتۋت ءبىتىرىپ كەلە سالىسىمەن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى مۋلتيپليكاتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ديرەكتورى دەگەن جاۋاپتى قىزمەت جۇكتەلەدى (1971). بۇل – قازاق مۋلتيپليكاتسيالىق كينوسىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە ءۇش-ءتورت-اق جىل عانا بولعان كەز ەدى. دۇنيەگە جاڭا كەلگەن ونەردىڭ اياققا نىق تۇرۋى جولىندا اتقارىلار جۇمىستىڭ شاش ەتەكتەن بولارى بەلگىلى. وسىناۋ قيىن دا كۇردەلى ءارى قىزىقتى ىسكە ۇلكەن قۇلشىنىسپەن بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتكەن جاس مامان ءا دەگەننەن ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-شىعارماشىلىق الەۋەتىن دالەلدەپ ۇلگەرەدى.
ارادا ەكى جىل وتكەندە (1973) قازاق كسر-ءىنىڭ كينەماتوگرافيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ كينووندىرىسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. كينو ءوندىرىسى مەن شىعارماشىلىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدا ءبىراز تاجىريبە جيناپ ۇلگەرگەن جاس مامان 1975-1980 جىلدارى ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى بولادى. 1980-1990 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – كينوستۋديانىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. وسى جىلدارى كينو ونەرى بويىنشا كوركەمدىك كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتى دە بىرگە اتقارىلادى.
قازاق كينوسىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋدا, كۇندىز-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتۋدە ول جالعىز بولعان جوق. ابدوللا قارساقباەۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, امەن قايدار, ءماجيت بەگالين, وراز ابىشەۆ, ءازىربايجان مامبەتوۆ, ت.ب. سياقتى سۋرەتكەرلەر مەن وزبەكالى جانىبەكوۆ, ميحايل ەسەناليەۆتەي قوعام قايراتكەرلەرى, كامال سمايىلوۆ, لەيلا عالىمجانوۆا, ولجاس سۇلەيمەنوۆ سياقتى كينوكوميتەت توراعالارى – مينيسترلەر, قالتاي مۇقامەتجانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, اكىم تارازي, تولەن ابدىك, مۇرات اۋەزوۆ سىندى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتقارىلعان ىستەر كينو ونەرىنىڭ سان قىرلى قۇپياسىن مەيلىنشە جەتىك مەڭگەرۋگە, ونىڭ دامۋ باعىتتارىن بولجاپ, جۇزەگە اسىرۋعا كوپ اسەر ەتتى ءارى تاجىريبە سالماعى باسىم بولا تۇسەدى.
جالپى, قازاق كينوسى ءۇشىن ماماندار تاپشىلىعى ىلعي دا سەزىلگەن ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلە بولعانى بەلگىلى. باۋىرجان نوگەربەك, وراز رىمجانوۆ, سەرىك رايباەۆ, بولات وماروۆ, ماكسيم سماعۇلوۆتارمەن بىرگە ينستيتۋت ءبىتىرىپ, كينوستۋديا جۇمىسىنا ارالاسا باستاعان 1970 جىلداردىڭ باسىندا دا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن ەدى. شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆتار بىرىنەن كەيىن ءبىرى ومىردەن وتكەن جىلدارى, قازاق كينوسى ءبىراز ۋاقىت توقىراۋ كەزەڭىن باسىنان كەشتى. قازاق كينوسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءوز ماماندارىن دايارلاۋ كەرەكتىگى ونى مازالاۋمەن بولادى. وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ سول كەزدەگى كينو باسشىلىعىنا ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنا قازاق جاستارىن وقۋعا جىبەرۋگە ۇسىنىس جاسايدى. كينوستۋديا جانىنان ارنايى كۋرستىڭ اشىلىپ, وعان كەلگەن تالاپكەرلەر اراسىنان تالانتتى جاستاردىڭ ىرىكتەلىپ, وقۋعا اتتانۋىنا ىقپال ەتەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق بۇل جاستاردىڭ فيلمدەرى «جاڭا تولقىن» دەگەن اتاۋمەن قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنا ەندى. وسىلايشا ل.عالىمجانوۆا, و.سۇلەيمەنوۆ, م.اۋەزوۆتەرمەن بىرگە «جاڭا تولقىن» كينونىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولدى.
سلامبەك تاۋەكەلدىڭ قازاق كينوسىن ناسيحاتتاۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى جوباسى – 1996 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەس جىلدىعىنا ءارى كينو ونەرىنىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي «سينەما-100» حالىقارالىق كينومارافونىن ۇيىمداستىردى. الەمنىڭ 23 مەملەكەتىن ارالاپ وتكەن كينومارافون, شىنىندا دا, ورتالىق ازيا, تمد, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە وقيعا رەتىندە ورىن العانى ەسىمىزدە. سونداي-اق, 1998 جىلى تۇڭعىش رەت وتكەن, بۇگىندەرى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, الەمدىك كينو ونەرىنىڭ كەڭىستىگىندە ماڭىزدى شارالاردىڭ بىرىنە اينالعان «ەۋرازيا» حالىقارالىق كينوفەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى.
جالپى, سلامبەك تاۋەكەلگە سۋرەتكەر رەتىندە تۇلعا جانە حالىق, تۇلعا جانە قوعام تاقىرىپتارى اسا جاقىن. ۋاقىتتىڭ, كەيىپكەردىڭ بەينەسى تۇتاستىقتان جەكە-جەكە بولشەكتەرگە ءبولىنىپ بارىپ, سول تۇتاستىققا قايتا ورالادى. ماسەلەن, «ساتباەۆ: عاسىر ادامىنىڭ تولعاۋى» (2000) اتتى دەرەكتى ءفيلمىن الايىق. سلامبەك تاۋەكەل ۇلى عالىمنىڭ بەينەسىن كورسەتۋدە شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرگە تولى قىزىقتى جولدى تاڭدايدى. شىنىندا دا بۇل ءفيلمنىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ ومىرىنە ارنالعان ءبىراز ەڭبەكتەرمەن سالىستىرعاندا ەرەكشەلىگى كوپ. ارحيۆ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرۋ, كينەماتوگرافيالىق فورماسى جاعىنان وتە قىزىقتى شىققان بۇل فيلمدە تەك كەيىپكەردىڭ عانا ەمەس, ول ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتىڭ, حالىقتىڭ بەينەسى كەزەكتەسە وتىرىپ, الدىڭعى قاتارعا بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعادى. وسىلايشا ولار ءبىر كەزدە تۇتاس بەينەگە اينالادى. ناتيجەسىندە ۋاقىت, حالىق, ساتباەۆ ءبىرتۇتاس بەينە بولىپ شىعا كەلەدى.
سلامبەك تاۋەكەلدىڭ فيلمدەرىندە كەيىپكەرلەرىنە دەگەن عاجاپ ءبىر سۇيىسپەنشىلىك, سىي-قۇرمەت, ءىلتيپات بار. ول ءۇشىن ءاربىر كەيىپكەر – قايتالانباس, اياۋلى دا نازىك الەم. كينەماتوگرافيالىق قالىپقا سالاردا وعان ءوزى ءۇشىن باعا جەتپەس اسا ءبىر قۇندى الەمدەي نازار اۋدارادى. اسىرەسە بەلگىلى تەاتر جانە كينو ارتىستەرى تامارا قوسىباەۆا, ساعي ءاشىموۆ, كەنەنباي قوجابەكوۆتەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «اكتريسا اپا» (2008), «ساعىنىش» (2011) جانە ء«توزىم» (2013) دەرەكتى فيلمدەرىن وسىنداي شىعارمالارىنىڭ قاتارىنان ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
تۇلعا جانە قوعام, ۋاقىت جانە حالىق – سلامبەك تاۋەكەلدىڭ «باتىر بايان» (1993), «ماحامبەت» (2008), «جەرۇيىق» (2010) اتتى كوركەمسۋرەتتى فيلمدەرىنە دە ءتان تاقىرىپتار. بەلگىلى كينوتانۋشى باۋىرجان نوگەربەك ء«ىستىڭ ادامى» دەگەن ماقالاسىندا «سلامبەك تاۋەكەل رەجيسسەر رەتىندە حالىقتىق كينونىڭ داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ كەلەدى» دەپ جازدى («كينومان» جۋرنالى, №4, 2008, 13-بەت). شىنىندا دا سلامبەك تاۋەكەل – تەك دەرەكتى شىعارمالارىمەن عانا ەمەس, كوركەمسۋرەتتى فيلمدەرىمەن دە حالىقتىق كينو ءتۇسىرىپ كەلە جاتقان رەجيسسەر.
«بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەيدى قازاق. بۇگىندەرى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە بولاشاق رەجيسسەرلەر مەن پروديۋسەرلەردى تاربيەلەپ جۇرگەن سلامبەك تاۋەكەل جاس كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارماشىلىعىن ۇنەمى قولداۋدان, اقىل-كەڭەسىن بەرۋدەن جالىققان ەمەس. ولار تۇسىرگەن ءبىر جاقسى ءفيلمدى كورە قالسا, شىنايى قۋانعان ساتتەرىنە تالاي كۋا بولدىق. «ۇستازى جاقسىنىڭ – ۇستانىمى مىقتى» دەيدى. ەرتەڭ قازاق كينوسىنا ءدال وزىندەي ادال قىزمەت ەتەتىن جالىندى, دارىندى جاستاردىڭ كەلىپ قوسىلاتىنىنا, ارينە, بەك سەنىمدىمىز.
ءنازيرا راحمانقىزى,
كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى
