تىڭ جاڭالىقتار جاھان جىلدامدىعىن ودان ءارى كۇشەيتىپ, اسا كۇردەلى قۇرالدار مەن جابدىقتار دامىپ كەلەدى, الەۋمەتتىك-ساياسي جۇيە وزگەرۋدە. وسى وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى ەڭبەك نارىعىنا اسەر ەتىپ, وعان جاعداي جاسايدى. دەمەك مۇنداي وزگەرىستەردەن كەيىن جۇمىسقا قويىلاتىن جانە ادام فاكتورىنا قاتىستى تالاپتار دا وزگەرەدى. الەمنىڭ ءالدى مەملەكەتتەرىمەن يىق تىرەسۋىمىز كەرەك-اق, الايدا وعان ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز بەن ادەپكى دايىندىعىمىز قانداي؟
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا عانا «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋىن جاريا ەتتى. ونداعى بەس باستامانىڭ بىرەۋى جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ بولاتىن. ۇندەۋدە ايتىلعانداي, قازىر ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 530 مىڭنان استام جاس وقىپ جاتىر. ولاردىڭ 30 پروتسەنتكە جۋىعى مەملەكەت بولگەن گرانتپەن ءبىلىم الۋدا. ەلباسى اتالعان ۇندەۋدە جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە شارا ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, قازىر جىل سايىن بولىنەتىن 54 مىڭ گرانتقا قوسىمشا 2018-2019 وقۋ جىلىندا تاعى 20 مىڭ گرانت ءبولۋ كەرەك. «ونىڭ 11 مىڭى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا باكالاۆرلىق ءبىلىم بەرۋگە تيەسىلى بولادى», دەدى ەلباسى.
وسى 11 مىڭ ءبىلىم گرانتى قانداي ماماندىقتارعا جول اشپاق؟ نەگىزىنەن ءبىز قانداي ماماندىقتارعا ءزارۋمىز؟ بۇل تاجىريبەدە الەمدىك ءۇردىس نەنى وزىق, نەنى توزىق دەپ تانيدى؟
جالپى, ەڭبەك نارىعى ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىنى بەلگىلى. ءار 5 جىل سايىن بۇگىنگى جاڭامىز ەرتەڭ جاعاعا شىعىپ, قايراڭداپ جاتادى. بۇگىن سۇرانىسقا يە ماماندىقتار ەرتەڭ قاجەتسىز جانە اقىسىز بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. جانە ونداي وزگەرىستەردى بولجاۋ وڭاي ەمەس. مىسالى, 2005 جىلى الەمدىك تالداۋشى ساراپشىلار 2015 جىلعا قاراي نانوتەحنولوگيالار, ماركەتولوگتەر, عارىش قىزمەتكەرلەرى مەن باعدارلاماشىلار سالاسىنىڭ ءوزى ەڭ ۇزدىك 10 ماماندىق بويىنشا قۇلدىرايتىنىن بولجاعان. ال ءتىپتى 2020 جىلعا قاراي تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى الەمدە 5 ميلليون جۇمىس ورنى قىسقارماق. 2030 جىلعا قاراي روبوتتار 800 ميلليون جۇمىس ورنىن اۋىستىرا الادى. بۇرىن جاڭا ماماندىق 20-30 جىلدا پايدا بولسا, ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بۇگىندە ءار 3-5 جىلدا پايدا بولادى.
بىراق وعان قاراماستان ماماندىق ەسكى بولعانمەن, ماڭىزى كۇشىن جويمايتىن سالالاردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, كانادانىڭ «Canadian Business Magazine» جۋرنالىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وسى ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى مەنەدجەرلەرگە سۇرانىس وسە تۇسكەن. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, مۇناي وندىرىسىندە تاجىريبە ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەدى. سونداي-اق گەولوگتەر مەن وكەانوگرافتار كانادانىڭ پايدالى قازبالارىن قورشاعان ورتاعا ەلەۋلى زيان كەلتىرمەستەن پايدالانۋ جولدارىن تابۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ماماندىقتار رەتىندە قۇندى. ولاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا كومىر ونەركاسىبىندە دە سۇرانىسىنىڭ ءوسۋى جالعاسۋدا ەكەن. بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلدە دە ءبىراز ۋاقىت بەدەلىن ساقتاپ, بيىگىن الاسارتپاس دەيمىز. الايدا بۇرىنعى «كاسسير» دەگەن ماماندىقتى بانكوماتتار الماستىرعانداي, كەلمەسكە كەتكەن كەيبىر ماماندىقتار جايى جالپى جۇرتشىلىقتى الاڭداتپاي قويماسى انىق.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان بۇل ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى جاڭا ەكونوميكادا زور سۇرانىسقا يە بولاتىن سان مىڭ جاڭا مامان, سوعان سايكەس جاڭا ماماندىقتار اشىلاتىنى بەلگىلى. مۇنداي كەزەڭدە كوپتەگەن جۇمىسشىلار بارلىق تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ الدىندا وزدەرىن بىردەن قاۋقارسىز سەزىنەدى. دەگەنمەن قوسالقى ەڭبەك جاعدايىنا بەيىمدەلۋدى قاجەت ەتەتىن جاڭا بۋىننىڭ ەڭبەك نارىعىنا شىعۋىمەن بايلانىستى ۇدەرىستەردىڭ بار ەكەنىن ەستە ۇستاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ورتا بۋىنعا بۇرىنعى «بۇكىل ومىرىمە ءبىر كاسىپ جەتەدى» دەگەن قاساڭ قاعيدادان ارىلىپ, بۇل جاھاندىق ءتورتىنشى رەۆوليۋتسيالىق جاڭعىرۋىنا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بولۋدى دا ەسكەرگەن ءجون. موبيلدىلىك كەزەڭىندە بىرنەشە ماماندىقتى يگەرە وتىرىپ, ءوز ورتاڭدا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىڭ كەرەكتىگى ءسوزسىز مويىندايتىن شىندىق.
ال ەندى جاڭا ماماندىقتار جايىنا كەلەر بولساق, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدە 57 ماماندىق تۇبەگەيلى جويىلىپ, ونىڭ ورنىن 180 ماماندىق باسپاق. وعان بايلانىستى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرجان امىربەك ۇلى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «قازىردە قازاقستاندا بىلىكتىلىكتىڭ ۇلتتىق شەڭبەرى بەكىتىلگەن. ول ەۋروپالىق ستاندارتتاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان. بۇدان بىلاي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, ماماندىق دەگەن اتاۋدان ءوتىپ, ونىڭ ورنىن باعدارلاما دەگەن سوزبەن اۋىستىرۋعا كوشىپ جاتىرمىز. مىسالى, كەز كەلگەن ماماندىقتى الاتىن بولساق, ايتالىق, باسقارۋ ماماندىعى دەلىك, ول قاي باسقارۋ ماماندىعى؟ مەديتسينانى باسقارۋ ما, جوق الدە ءوندىرىستى باسقارۋ ما؟ جوعارىداعى ايتىلعان 180 ماماندىق دەپ وتىرعانىمىز, ماماندىق ەمەس, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى دەگەن دۇرىس. ءتىپتى ءبىر ماماندىق شەڭبەرىندە نەمەسە ءبىر باعىت شەڭبەرىندە 40-50 باعدارلاما بولا بەرۋى مۇمكىن», دەيدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2009 جىلدان باستاپ قازاقستاندا 89 ماماندىق جاڭادان اشىلعان. ونىڭ ىشىندە باكالاۆرياتتا – 15, ماگيستراتۋرادا – 13, رەزيدەنتۋرادا – 50, دوكتورانتۋرادا 11 ماماندىق پايدا بولعان. «جالپى, 2017 جىلى العاش رەت سوڭعى 5 جىل ىشىندە جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ كولەمى 10 مىڭعا دەيىن وسكەن. باكالاۆريات بويىنشا 28 902 گرانتتان 35 023 گرانتقا دەيىن, ماگيستراتۋرادا 7429-دان 10 046-عا دەيىن, دوكتورانتۋرادا 628-دەن 1 279-عا دەيىن ءوسۋ بايقالادى», دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى.
سونداي-اق 2017 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ گرانتتاردى ءبولۋى بويىنشا نورماسى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن. العاش رەت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن كادرلاردىڭ وڭىرلەردەگى ءوندىرىس ورىندارىندا ودان ءارى جۇمىسقا تۇرۋ قاجەتتىلىگى ەسەبىمەن جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 600-گە جۋىق ءبىلىم بەرۋ گرانتى بولىنگەن.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىدا ايتقان تاپسىرماسىنا سايكەس, اعىمداعى جىلدان باستاپ ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانى 20 مىڭعا وسكەن بولسا, ونىڭ ىشىندە 11 مىڭ گرانت – تەحنيكالىق ماماندىقتارعا, 5 مىڭ گرانت – ەڭبەك نارىعىنا قاجەت باسقا ماماندىقتارعا, 3 مىڭ گرانت – ماگيسترلەردى دايارلاۋعا جانە 1 مىڭ گرانت PhD دوكتورلارىن دايارلاۋعا باعىتتالماق. بۇل رەتتە تەحنيكالىق جانە اۋىلشارۋاشىلىق ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى ءبىلىمى بار ءبىر ماماندى دايارلاۋ ءۇشىن شىعىس 346,6 مىڭنان 635,8 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسپەك.
ەرجان امىربەك ۇلى بولىنەتىن گرانتتارعا, ايتالىق ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى بيىلدان باستاپ قارجى, بۋحگالتەرلىك ەسەپ, ەكونوميكا, مەنەدجمەنت بويىنشا ەكى-ءۇش تراەكتوريا ۇسىنعانىن. وندا وندىرىستىك سالانىڭ ەكونوميكاسى جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ەكونوميكاسى, سونداي-اق جاڭادان قۇرىلىس ەكونوميكاسى دەگەن باعىتقا قوسىمشا ستۋدەنتتەردى تارتۋ جوسپارلانىپ جاتقانىن ايتادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاساعان ستراتەگيالىق جوسپارى مەن ساراپتاماسىنا سايكەس, وڭىرلەردەگى كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ماماندىقتارىن قايتالاۋ كوپ ەكەنى بايقالادى. قازىرگى كەزدە مينيسترلىك ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتارعا سايكەس, ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى ءبىلىم باعىتىن ءوزى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس يكەمدەۋى كەرەك. ماسەلەن, باتىس وبلىستارداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر مۇناي, گاز سالاسىنا يكەمدەلەتىن بولسا, وڭتۇستىك وڭىرلەر تۋريزم, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ساي باعىتتى باسىم ۇستانعان دۇرىس.
جالپى, قازىرگى ۇردىسكە قاراساق, مامان بولۋ, ول ءتىپتى بەسىنشى, التىنشى ورىنداعى دۇنيە. ونىڭ الدىندا ورتاعا بەيىمدەلۋ, الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى ساۋاتتى ساراپتاپ, وعان بولجالدى باعا بەرۋ سياقتى داعدىلارعا كوڭىل بولگەن ابزال. وسى باسپالداقتار ارقىلى عانا دۇرىس مامان قالىپتاسسا كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان جايتتاردىڭ بارلىعى جاڭا مامان دايارلاۋدا ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
