تىرناقتىلار مەن تىستىلەردى, جالپى تابيعاتتاعى جىرتقىشتاردى ۇيىنە اكەپ اسىرايتىندار بۇل كىسىنىڭ اتا جاۋى, قولىنا بيلىك بەرسە, وسىندايلاردىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي جازالاۋعا بار. ال ءوزى قاناتتىلار دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قويادى, ولار تۋرالى تاپجىلماي وتىرىپ, تامىلجىتا اڭگىمەلەيدى. ناعىز اۋىلدىڭ دجەيمس بوندى دەپ دوسان اعانى ايتۋعا بولادى. سارىجاز اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبىندە بيولوگيادان ساباق بەرەتىن دوسان تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن ەكزوتيكالىق قۇستاردى اسىراۋمەن جاس كۇنىنەن اۋەستەنەدى.
ءبىزدىڭ دىتتەپ بارعانىمىز دوسان اعانىڭ ءۇيى بولعانىمەن, بۇل «رايىمبەك اۋداندىق جاس ناتۋراليستەر ستانساسى» دەپ اتالادى ەكەن. نە جوق دەيسىز مۇندا: قۇس بىتكەننىڭ تورەسى ءوزىممىن دەگەندەي, قىزىلدى-جاسىل قاۋىرسىنىن جايىپ جىبەرىپ, قۇيرىعىن سۇيرەتىپ, قازداڭداي باسقان تاۋىستىڭ نەشە ءتۇرى, بالاق ءجۇنى جەر سىزىپ باشپايىن جاپقان, بوربايى ءبىر تۇتام ءۇندى تاۋىعى, تاۋىس تۇقىمداس سۇيكىمدى اق كوگەرشىندەر, تامىلجىتا سايراعان اۋستراليالىق كانارەيكالار, افريكالىق سويلەيتىن توتىقۇس, ءۇندىستاننىڭ سويلەمەيتىن توتىقۇسى, جاپون امەديناسى, زەبرا امەديناسى, بۇل از بولسا, «كورول» جىلانى, اعاش شىرىگىنىڭ تاساسىندا تۇرقىن تۇگەل ماي باسىپ كەتكەندەي ارەڭ قوزعالىپ جۇرگەن ماداگاسكار تاراقاندارى, اتجالمان اق تىشقاندار, تاعى باسقا باۋىرىمەن جورعالاۋشى, سۇتقورەكتى تابيعات جاراتىلىستارى بيولوگ مۇعالىمنىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن «بايلىعى» ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. مىناۋ ءۇي ەمەس, قۇددى ءبىر قۇس بازارى سياقتى. قۇس اتاۋلى ادامنان ۇركىپ تۇرۋشى ەدى, دوساننىڭ قۇستارى بولسا, ادام كەلگەنىن ءبىلىپ, جان-جاقتان امانداسىپ جاتىر. وقۋشىلارعا ساباق تۇسىندىرگەندەي, قولىنا تاياقشاسىن الىپ قۇستارىمەن تانىستىرا باستاعانى سول ەدى, ولار دا مۇنداي ماقتانشاق بولار ما, بار ونەرىن قوناق كەلگەندە كورسەتەتىن ەركە بالاداي, كومەكەيىنە جاسىرىلعان سيقىردى جارىسا تامىلجىتادى-اي كەلىپ. وڭەشتەرىن سوزا, جان-جاقتان شىقىلىقتاپ قويا بەرگەن قاناتتىلار الاقانداي بولمەنى ازان-قازان جاساعان سوڭ اعامىز ارقايسىسىنىڭ اتىن اتاپ, كەزەك-كەزەك تىنىشتاندىرۋعا كوشتى.
«مىناۋ شەتتە وتىرعاندار – وڭتۇستىك امەريكانىڭ قۇستارى. «امازون توتىقۇسى» دەپ اتالادى. ەپتەپ سويلەيدى, بىراق مىنالار سياقتى ءتىلى انىق ەمەس. ال مىناۋ شوكىمدەي عانا ساپ-سارى قۇس – كانارەيكا. مىسالى, قازاققا تانىس ءانشى بۇلبۇل قۇرت-قۇمىرسقامەن قورەكتەنەتىن جاندىك تۇقىمداس قۇس. بىراق ول توردا ۇزاق ۋاقىت ءومىر سۇرە المايدى. ءبىز بىلەتىن سول بۇلبۇلدان قالىسپاي سايرايتىن جالعىز وسى كانارەيكا عانا, بىراق مۇنىڭ ايىرماشىلىعى, قۇرت-قۇمىرسقا جەمەيدى» دەيدى ءوزى ماقتاندى اسا ۇناتپاسا دا, قۇستارىنىڭ قادىر-قاسيەتىن اسىرا تۇسكىسى كەلىپ. «ال بۇل – اۋستراليا امەدينالارى. بۇل زەبرا تەكتەس امەدينالار تەك ساندىك ءۇشىن عانا جارالعان, تورعايدان دا كىشكەنتاي, وزىمەن-ءوزى ءومىر سۇرەتىن قۇس» دەپ قويدى كەنجە بولعانى ءۇشىن عانا ەرەكشە مەيىرباندىق تانىتاتىن اكەگە ۇقساپ.
«حايۋاناتتار باعى» بولىپ وتىرعان بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشى – كىتاپحانا. وندا يمپەريالىق رەسەيدىڭ باسپاحاناسىنان 1894 جىلى شىققان جانۋارلار تۋرالى جازىلعان كىتاپتان باستاپ, 1936-1938 جىلدارى نەشە قايتارا سۇزگىدەن ءوتىپ بارىپ جارىق كورگەن ماسكەۋلىك, لەنينگرادتىق عالىمداردىڭ اڭ-قۇس, وسىمدىك الەمى, تابيعاتتاعى تىرشىلىك تۋرالى كىتاپتارى سىرەسىپ تۇر. «مىسالى, تيميريازەۆتىڭ مىنا كىتابىن قولىما الىپ وقىعاندا, مەن سول زاماندى كورىپ وتىرعانداي بولامىن. ال وسىنىڭ ءبارىن قالاي ينتەرنەتكە سالىپ قويۋعا بولادى, ايتشى؟» دەيدى مۇعالىم كۇيىنىپ. دوسان الىباي ۇلى وسىنىڭ ءبارى اينالىسىپ وتىرعان ىسىنە كەرەك بولعان سوڭ الماتىداعى «بۋكينيسكە» ەرىنبەي بارىپ ساتىپ اكەلگەن.
ال وسىنىڭ ءبارى قالاي باستالدى؟ بىردە ون جاستاعى دوسان 3 سىنىپ وقىپ جۇرگەندە, ورىس تىلىنەن ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداپ وتىرادى. تاپسىرما «ناش جيۆوي ۋگولوك» دەپ اتالادى. «ۋ ناس ۆ شكولە ەست جيۆوي ۋگولوك. تام جيۆۋت كروليكي, بەلىە مىشي, ەجيكي» دەپ باستالاتىن سۋرەتتى ءماتىننىڭ كىشكەنتاي مەكتەپ وقۋشىسىنا اسەر ەتكەنى سونداي, ءتۇنى بويى قوياندار مەن تىشقانداردى ويلاپ, «مەندە نەگە سونداي تابيعات بۇرىشى جوق» دەپ تاڭعا دەيىن ۇيىقتاي المايدى. ەرتەڭىندە تۇرا سالىپ, ءۇي تورعايىن ۇستاپ الىپ, تورعا قامايدى... 7-سىنىپتا كىرپى, 8-سىنىپتا جىلان اسىرايدى, سودان بەرى ءتىرى تابيعاتقا دەگەن قۇشتارلىعىن ەشكىم دە تۇنشىقتىرا العان ەمەس. ءسويتىپ ءبىر تۇندەگى بالالىق قيال ومىرلىك ماقساتىن بەلگىلەدى. 1967 جىلى 6 سىنىپ وقىپ جۇرگەنىندە وسى باعىتتا ىستەپ جۇرگەن ءىسىن اۋىلدان شىققان پروفەسسور ءالىپ مۇساقۇلوۆ كورىپ, ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارى» اتتى كىتابىن «دوسان بالاما! عالىم بولۋىڭ ءۇشىن» دەگەن قولتاڭباسىمەن سىيعا تارتقانى سول مۇراتتى ءبىرجولا بەكىتىپ بەرگەندەي ەدى.
«سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردى ۇستاپ وتىرسىز, سەلەكتسياسىمەن اينالىساسىز با؟» دەپ سۇرادىق. «اينالىسىپ كوردىم, اينالىسا بەرەر ەدىم. بىراق سوڭىرا قولعا ۇيرەتىلىپ, قولدان كوبەيتكەن اڭ مەن قۇستى تارپاڭ, جابايى تابيعات قابىلداي الا ما؟ جوق. اڭ بولسىن, قۇس بولسىن, ادامنىڭ ءيىسى سىڭگەننەن كەيىن ول قايتادان تابيعاتقا سىڭبەيدى. كوزقاراسىنان, قيمىلىنان, يىسىنەن «بوتەن» ەكەنى ءبارىبىر بايقالىپ تۇرادى. قاسقىر تيمەسە دە, ادام اتپاسا دا, ءوز ورتاسى-اق ونى قابىلداماي, جوق قىلىپ جىبەرەدى. ءتىپتى تابيعاتقا ەمەس, تانىسىما-اق ۇسىنىپ كورەيىنشى. قالانىڭ ادامى قاجەتسىنەدى-اق, بىراق اسىراعان قۇسى باقىرىپ-شاقىرىپ جاتسا, كورشىسى ءتيىستى ورىنعا ارىز جازىپ, شاعىمدانادى ەمەس پە؟ اۋىلداعى كوز كورگەن زامانداستارىمنىڭ بىرىنە سىيلايىن-اق. بىراق سەنىڭ ماپەلەگەن تاۋىسىڭ مەن توتىقۇسىڭدى ول قايتسىن؟ توتىقۇستان گورى ءبىر قوي ساتىپ الىپ, بالا-شاعاسىمەن ءبولىپ جەسە, وعان سول پايدالى ەمەس پە؟ ەشكىم كەرەك قىلماسا, كوبەيتۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار ما؟» دەپ قۇستارىنا قامىعا كوز تاستادى.
اۋىلدا وتىرىپ-اق جارتى عاسىردان استام ءومىرىن قۇستارعا ارناپ كەلە جاتقان دوسان الىباي ۇلىنىڭ تاڭسىق ءىسىن جانكەشتىلىككە عانا بالايسىڭ. ماماندىعى مەن سۇيىكتى كاسىبىن تابيعي جاراتىلىسى مەن بەيىمدىلىگىنە قاراي تاڭداپ, دالانىڭ ەركە قۇستارىن باۋىرىنا باسىپ, ءومىرىن تابيعات تىنىسىن سەزىنۋگە ارناعان ءوزى شەشەن, ءبىلىمدار دوسان دۋانقۇلوۆ تالاي جىلعى كورگەنى مەن كوڭىلدەگىسىن بۇگىن حاتقا تۇسىرسە, ەرتەڭ تاڭەرتەڭ قازاقتىڭ ءپريشيۆينى نەمەسە پەسكوۆى بولىپ وياناتىنىنا ءباس تىگەر ەدىك. اتتەڭ دەيسىڭ. ۇلكەن ىستەر تەك قالادا عانا اتقارىلۋى كەرەك سياقتى, تۋعان جەرىن تاستاي الماعاندىقتان تاسادا كورىنبەي قالعان تەك دوسان مۇعالىم ەمەس-اۋ بىراق...
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
