اقىرتاستى كىم سالعانى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا ونى بارىنەن بۇرىن اراب قولباسشىسى ءابۋ ءمۋسليمنىڭ ءVىىى عاسىردىڭ ورتاسىنداعى تۇرگەشتەرگە يسلامدى كۇشتەپ ەنگىزۋدى كوزدەگەن جاۋلاۋ جورىقتارىمەن بايلانىستىراتىن شىعىستانۋشىلار مەن ءدىن تانۋشىلار بار.
اقيقاتقا جۇگىنسەك, دەرەكتەردەن كورىپ وتىرمىز, اراب قولباسشىسى ءابۋ مۋسليم تاراز تۇبىندە قىتايلىقتار مەن ارابتار اراسىندا 751 جىلى بولعان اتلاح شايقاسىنا ءوزى قاتىسپاعان, ياعني تاراز ولكەسىنە ول ەشقاشان اياق باسپاعان. اراب ءال-ماكديسي ايتقانداي, شەكتەن تىس كىسى ولتىرۋگە قۇنىعىپ كەتكەن ول سامارقاندتا دا كوپ تۇراقتاماي, اراب حاليفى ءال-مانسۋردىڭ شۇعىل شاقىرۋىمەن 752 جىلدىڭ باسىندا, اۋەلى مەرۆكە, ونان سوڭ, ياعني اتلاح شايقاسىنان كەيىن ءبىر جىلعا دا جەتپەس ۋاقىتتان سوڭ مىسىرعا قايتىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. اراب حاليفى ونىڭ ءولى دەنەسىن جەرلەمەي, تيگر وزەنىنە اعىزىپ جىبەردى. ياعني, اقىرتاستى قايداعى ءبىر نەگىزگى تىرلىگى ادامداردى جازىقسىز قىرعىنعا ۇشىراتۋ بولعان اراب قولباسشىسى ابۋ مۋسليم سالماق بولعان دەگەن پىكىر قيسىنسىز ءارى تاريحي شىندىقتان مۇلدە اۋلاق جاتىر.
اقىرتاستى قارلۇقتار سالدى دەپ ويلايتىندار دا بار. كەزىندە التىنتاۋدىڭ (التايدىڭ) وڭتۇستىك ايماعىندا توعىز وعىزدارعا قۇل بولعان ءۇش تايپادان تۇراتىن كوشپەلى قارلۇقتار باتىسقا جىلجىپ, 766 جىلى جەتىسۋ ايماعىن تۇگەلدەي باسىپ الىپ, بالاساعۇندى باعىندىرىپ, شۋ اڭعارىن جاعالاپ, باتىس ءتاڭىرتاۋىنا, ياعني تالاس الاتاۋىنا دەيىن باردى. ح عاسىرداعى اۆتورى بەلگىسىز «حۋدۋد ءال-الەم» اتتى دەرەكتە ولاردىڭ بالاساعۇندى, تارازدى, يسپيدجابتى, سۋيابتى باسىپ العانى ايتىلادى. ح عاسىردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن كۋداما يبن دجافار قارلۇقتار مەكەنى اقىرتاستىڭ سولتۇستىگىندەگى مويىنقۇم ايماعىنان باستالاتىنىن ناقتى كورسەتكەن. ال ءال-يديريسي بولسا: «...تۇرىك-قارلۇقتار تارازدان ءارى سولتۇستىكتى مەكەندەيدى», – دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ جازىپ كەتكەن بولاتىن. وسى ايتىلعانداردى ح عاسىرداعى (977جىل) اراب ساياحاتشىسى يبن حاۋكالدىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان مىنا سوزدەرى ناقتىلاي تۇسەدى: «تاراز – مەستو تورگوۆلي مۋسۋلمان س تيۋركامي, نا پۋتي ك نيم (تيۋركام), ۆوكرۋگ نەگو كرەپوستي, وتنوسياششيەسيا ك نەمۋ (تارازۋ), دالشە ەگو نە يدەت ني ودين مۋسۋلمانين, پوتومۋ چتو توت, كتو ۆىحوديت زا ەگو پرەدەلى, پوپاداەت ۆ شاترى (ت.ە. كوچەۆيا) كارلۋكوۆ» بۇل دەرەكتەن بايقايتىنىمىز, ح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى تارازدىڭ اينالاسىنداعى قامالدار وسى ماڭعا جاقىن ايماقتاردا كوشىپ جۇرگەن قارلۇقتاردان تارازدا تۇراتىن قاراحاندىق مۇسىلمانداردى قورعاۋ ءۇشىن سالىنعان.
تاراز قاشاننان بەرى مۇسىلماندار مەكەنىنە اينالدى؟ دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, تارازدىڭ جاپپاي مۇسىلماندانۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى – ونى قاراحان اۋلەتى بيلەگەن ءداۋىر. ياعني اقىرتاس كەشەنىندەگى مەشىتتىڭ ورنى ءبىزدى وسى تاريحي كەزەڭگە جەتەلەيدى. قارلۇقتارمەن جانە ءوزىنىڭ تاققا تالاسقان باۋىرلارىمەن كۇرەستە قاراحاندار اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ساتۇق بوعرا حان (915-955 جج.) سامانيدتەردىڭ قولداۋىمەن جەڭىسكە جەتىپ, تاراز بەن قاشعاردى باعىندىرىپ, 942 جىلى بالاساعۇندا ءوزىن حان جاريالادى. ەندى سولتۇستىكتە ىلە بويىنداعى قويلىق قالاسىن استاناعا اينالدىرعان كوشپەلى, ءتاڭىرشىل قارلۇقتاردان تاراز جانە بالاساعۇن ايماقتارىن قورعاۋ اسا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى.
وسى, ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان اقىرتاس ومىرگە كەلگەن قاراحاندار بيلىگى ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە كوشپەلى قارلۇقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شاماندىقتى, تاڭىرشىلدىكتى ۇستانىپ, مۇسىلماندىقتى مويىنداماي, جەرگىلىكتى قاراحاندىق مۇسىلمان رۋ-تايپالارىنا قارسى جانتالاسا, اياۋسىز كۇرەسۋمەن بولدى. ەگەر كەيىنىرەكتە, ءحىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ءال-يدريسيگە جۇگىنەر بولساق, ودان ايتىلعاندارعا قوسىمشا مىناداي مالىمەتتەر الامىز: «گورود تاراز – مەستو تورگوۆلي مەجدۋ مۋسۋلمانامي ي تيۋركامي. زدەس پومەششەنى تسيتادەلي, وتنوسياششيەسيا ك مۋسۋلمانام, ي ك تيۋركام. زا تارازوم نا سەۆەرە وبيتايۋت تيۋركي-كارلۋكي. مەجدۋ نيمي چاستو پرويسحوديات ستىچكي ي سراجەنيا, ا كوگدا ناستۋپاەت پەرەميريە, وني وسۋششەستۆليايۋت مەجدۋ سوبوي تورگوۆليۋ, وبمەنيۆايۋتسيا [رازنىمي] توۆارامي, سكوتوم, پۋشنينوي ي در». بۇل ايتىلعانداردى اتالمىش ايماق تۋرالى جازبالار قالدىرعان ارابتار ءال-مارۆازي مەن ابۋ-ل-فيدانىڭ دەرەكتەرى تولىقتىرا تۇسەدى.
تارازدان سولتۇستىككە قاراي مەكەندەگەن قارلۇقتاردىڭ مۇسىلماندىقتى ەمەس, شاماندىقتى ۇستانعاندارىن ءحىى عاسىردىڭ سوڭىندا جانە ءحىىى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ءومىر سۇرگەن سيريالىق ياكۋت ءال-حاماۆي جازىپ قالدىرعان. شىعىس دەرەكتەرىنەن بايقايتىنىمىز, قارلۇقتار تارازعا وقتىن-وقتىن توناۋشىلىق جورىقتار جاساعانىمەن, وندا تۇراقتاماعان جانە قالاعا ەشقاشاندا بيلىك جاساي الماعان. تاراز وڭىرىندەگى قاراحان بيلەۋشى اۋلەتى 955 جىلى يسلام ءدىنىن قابىلدادى, ارادا بەس جىل وتكەن سوڭ وسى ءوڭىر حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگى (200 000 كيىز ءۇي) جاپپاي مۇسىلمان بولدى. مۇنىڭ ءوزى وسى ءدىندى شىن مانىندە مەملەكەتتىك رەسمي دىنگە اينالدىردى.
ال ەندى شىعىستاعى قارلۇقتار يەلىگى قۇلان قالاسىنا دەيىن كەلدى. سوندىقتان دا اقىرتاس قۇلان مەن وعان كورشى قاسريباستىڭ باتىسىندا شەكارالىق قامال رەتىندە بوي كوتەرۋى ءتيىس بولدى. بىراق بۇل قامال ايگىلى ارحەولوگ ك.بايپاقوۆ تۇسپالداپ ايتقانداي, قارلۇق قاعانىنىڭ ەمەس, كەرىسىنشە, كوشپەلى شامان قارلۇقتارعا قارسى مۇسىلماندىقتى ۇستانعان قاراحاندىق بيلەۋشىنىڭ بەكىنىس-رەزيدەنتسياسى رەتىندە بوي كوتەردى. مۇنى وندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مەشىتتىڭ بولۋى دا جانە قاراحان داۋىرىندە قولدانىلعان سۋ قۇبىرىنىڭ سالىنۋى دا دالەلدەيدى. ايتا كەتكەن ءجون, اقىرتاستىڭ اسكەري قامال بولىپ تابىلاتىنىن ەڭ العاش قازاقستان ارحيتەكتورلارىنىڭ «اتاسى» ت.باسەنوۆ ايتىپ كەتكەن ەدى. ياعني اقىرتاس قامالى جىبەك جولىن جاعالاپ, ول كەزدە ارناسى كەڭ, اعىسى قاتتى تالاس وزەنىنەن تاراز قالاسىنا وتەتىن اتاقتى تاس كوپىرگە جەتەتىن قارلۇقتاردىڭ جولىن توساتىن بەرىك تاسقورعان توسقاۋىل ەدى.
ال ەندى اقىرتاس قۇرىلىسشىلارى كىمدەر ەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەلىك. اقىرتاستا رۋلىق تاڭبا بار. ول ءبىر ەمەس, بىرنەشە تاس بلوكتاردا كەزدەسەدى. ونى ءبىز سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز. اقىرتاستاعى تاسقا باسىلعان وسى تاڭبا نەنى اڭعارتادى؟ بۇل رۋلىق تاڭبانى كەزىندە ءوزىمىز زەرتتەگەن, قازاقتى قۇراعان 200-گە تارتا رۋلاردىڭ رۋلىق تاڭبالارى اراسىنان ىزدەستىرەر بولساق, اقىرتاستاعى تاڭبانىڭ بارىنەن بۇرىن كەيىنىرەكتەگى, تۇرگەش ء(سارىۇيسىن) زامانىنان باستاپ بەلگىلى بولا باستاعان دۋلۋلاردىڭ ەجەلگى ۇيسىندەردەن باستاۋ الاتىن العاشقى تاڭباسىنا, ياعني ءتورتبۇرىشتى اباق تاڭباسىنا ۇقساستىعى نازار اۋدارتادى. بۇرىن دۋلۋ اتانعان دۋلاتتاردىڭ العاشقى اباق تاڭباسى كەزىندە رۋلار تاڭباسىن جيناستىرعان اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ەڭبەگىندە دە ناقتى كورسەتىلگەن ەدى. ال كەيىنگى دۋلاتتاردىڭ كەڭ تارالعان رۋلىق تاڭباسىنىڭ دا وسىعان ۇقساس, كۇن تۇرىندە بولىپ كەلەتىنى ەلدىڭ بارىنە بەلگىلى.
تاعى ءبىر ايتارىمىز, اقىرتاستى ارعى داۋىرگە ەجەلگى ۇيسىندەر نەمەسە كەيىنىرەكتەگى تۇرگەشتەر زامانىنا اپارۋ دا ورىنسىز. تۇرگەش قاعاناتى تۇسىندا تاراز استانالىق قالاعا اينالا قويماعاندىقتان (ول مۇنداي دارەجەگە قاراحاندار تۇسىندا عانا يە بولدى), ونىڭ شىعىسىنا, ياعني قازىرگى اقىرتاستىڭ ورنىندا, زەرتتەۋشى ن. اريستوۆ ايتقانداي, تۇرگەش قاعانىنىڭ تاس ساراي-قامال تۇرعىزۋى دا اقىلعا سىيماس ءىس.
اقىرتاستىڭ قۇرىلىسى نەگە اياقسىز قالدى جانە اۋليە قاراحاننىڭ بۇعان قاتىسى بار ما؟ وسى زاماندا قاراحان اۋلەتىنىڭ ءوزارا بيلىككە تالاسىنىڭ توقتاماۋى دا اقىرتاستىڭ تاعدىرىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. شىعىس قاراحان مەملەكەتىن بۇرىن ءبىرتۇتاس قاراحان مەملەكەتىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى بولعان ءجۇسىپ قادىرحاننىڭ ۇلى سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حان باسقاردى(1032-1056 جج.). يبن ال-اسير ونى ابۋ شۋدجا ارسلان حان دەپ تە اتايدى. وسى ابۋ شۋدجا ارسلان حان شىن مانىندە مەملەكەت استاناسى بالاساعۇننىڭ جانە قاراحاندارعا قارايتىن تۇرىك ەلىنىڭ بيلەۋشىسى جانە سوڭعى, بەسىنشى ۇلى حانى بولدى. قاشعار, حوتان جانە بالاساعۇن ءتارىزدى مەملەكەتتىڭ ءىرى قالالارىندا وعان باعىشتالىپ حۇتبالار وقىلاتىن. ونى قوسىمشا مۇسىلماندىق ەسىممەن شاراف اد-داۋل دەپ تە اتايتىن.
ءوزى دە وتە ءدىندار, اۋليە ادام بولعاندىقتان ونىڭ تۇسىندا تاراز ايماعىندا يسلام سالتانات قۇردى. «...ەشقاشان اۋزىنا شاراپ الماعان جانە قۇدايعا قاتتى سەنگەن ول, عالىمداردى جانە ءدىندار ادامداردى قۇرمەتتەدى. وعان ولار جان-جاقتان اعىلىپ كەلەتىن ەدى, ول دا كەلۋشىلەردى كوتەرمەلەۋمەن بولدى, ءارى ولارعا جاقسى قارادى». ول ءوزىنىڭ يناباتتىلىعىمەن ءوزىنىڭ باۋىرلارىن دا, سونداي-اق تۋىستارىن دا رازى ەتتى. ولارعا ءوزارا مەملەكەتتەگى قالالاردى ءبولىپ بەردى, مىسالى, ء«وزىنىڭ باۋىرى ارسلان-تەگىنگە تۇرىكتەردىڭ كوپتەگەن قالالارىن بەردى, ءوزىنىڭ باۋىرى بوگرا-حانعا تارازدى جانە يسپيدجابتى بەردى,... ال ءوزى بالاساعۇنمەن جانە قاشعارمەن قاناعاتتاندى». مۇنداي, شىعىس قاراحاندارى بيلەيتىن ايماقتى بولىسكە سالۋ 1043-44 جىلدارى ورىن الدى.
بۇل ايتىلعانداردان بايقايتىنىمىز, قازىر اۋليە قاراحان دەپ جۇرگەنىمىز سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حان(قوسىمشا مۇسىلماندىق ەسىمى – شاراف اد-داۋل) دەپ ايتۋعا قۇجاتتىق نەگىز بار. تاراز قالاسىندا ونىڭ باسىنا كەيىنىرەك يسلامعا ادال ۇرپاقتارى ءزاۋلىم مازار ورناتتى. ويتكەنى ونىڭ اۋليەلىگى, دىندارلىعى جانە عالىمدارعا قامقورلىعى جوعارىداعى دەرەكتە ناقتى ايتىلعان. ءارى رۋحاني جاعىنان ونىمەن تالاسا الاتىن باسقا قاراحاندىق بيلەۋشىنى تاريحتان كورىپ وتىرعان جوقپىز. سوندىقتان تاراز قالاسىنداعى قاراحان اۋليەنىڭ مازارىنا وسى ەسىمدى جازىپ قويساق قاتەلەسە قويماسپىز دەگەن ويدامىز. ول ون التى جىل حان بولدى. الايدا, كەيىنىرەكتە سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حان مەن ونىڭ باۋىرى بوگرا-حاننىڭ ارالارى شيەلەنىسىپ, العاشقىسى تاراز ايماعىنا جورىق جاسادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇعان باستى سەبەپ سۇلەيمەن ءجۇسىپ بوعرا حاننىڭ ەشكىمگە, تىپتەن باۋىرىنا دا باعىنباۋدى كوزدەپ, دەربەس ساياسات جۇرگىزۋگە ۇمتىلۋى بولسا كەرەك. ارينە, بۇل مەملەكەتتى بولشەكتەۋگە اپاراتىن قاۋىپتى باعىت ەدى. ەكى باۋىردىڭ قانتوگىس شايقاسىندا ارىسلان حان جەڭىلىپ, تارازدى بيلەۋشى باۋىرىنا تۇتقىن بولدى. ەندى بۇكىل پاتشالىقتى ءوزىنىڭ قولىنا العان بوعرا حان تاراز بەن يسپيدجابتى عانا ەمەس, بالاساعۇن مەن قاشعاردى دا بيلەي باستادى. بىراق ونىڭ بيلىگى ۇزاققا سوزىلمادى (1056-1058 جىلدار). ونىڭ ورنىنا بيلىككە كەلگەن ءجۇسىپ قادىرحاننىڭ باسقا ءبىر ۇلى توعرۇل شامامەن 16 جىلداي بيلىكتە بولدى.
وسىلايشا, اقىرتاستى سالۋ وسىنداي قايشىلىقتى دا كۇردەلى زاماندا قولعا الىندى. ونى, جوعارىدا اتاپ كەتكەنىمىزدەي, تارازدىڭ مۇسىلماندار ايماعىنا توقتاۋسىز جورىقتار ۇيىمداستىرعان, شاماندىقتى ۇستانعان ءدىنسىز تۇرىكتەرگە – كوشپەلى قارلۇقتارعا قارسى بەرىك قامال-بەكىنىس رەتىندە تۇرعىزۋدى يسلامدىق ۇستانىمعا بەرىلگەن سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حان (اۋليە قاراحان) بيلىككە كەلگەن سوڭ, جەدەلدەتە, شامامەن 1031-1032 جىلداردان باستاپ قولعا العان دەپ شامالايمىز. ونىڭ جەرگىلىكتى حالىقتان قۇرالعان تاس قاشاۋشى قۇرىلىسشىلارى, سۋ قۇبىرلارىن تارتۋشىلارى بۇرىن, ءVىىى عاسىرعا دەيىن تۇرگەش اتانىپ كەلگەن سارىۇيسىندەردەن, كەزىندە دۋلۋ اتانعان دۋلاتتاردان جانە ت.ب. قاراۇيسىن جانە قىزىلۇيسىن ء(الۇيسىن) رۋلارىنان, قاڭلىلاردان جينالعان تاس قاشاۋشى شەبەرلەر بولدى.
قۇرىلىس ارحيتەكتۋراسىنىڭ كەيبىر ورتاازيالىق قامالدارعا ۇقساس بولۋىنا قاراعاندا ونى جوسپارلاۋعا تارازدىق سوعدى ارحيتەكتورلارىنىڭ دا قاتىسقاندارى بايقالادى. بىراق بۇل ەرەكشە اسكەري قۇرىلىس ارادا ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ, ناقتىلاي تۇسسەك, 1043-1044 جىلداردان سوڭ, ياعني سولتۇستىكتەگى شامان قارلۇقتار جاپپاي مۇسىلمان دىنىنە كىرىپ, ولارمەن رۋحاني جاقىندىق ورناعان سوڭ, قورعانىستىق ماڭىزىن جوعالتىپ, بىرتىندەپ ونىڭ قۇرىلىسى توقتاپ قالدى. وسىعان سەبەپ بولعان تاريحي وقيعانى يبن ءال-اسير بىلاي سۋرەتتەيدى (اۋدارمانى جاساعان ك.ب.ستاركوۆا): «...ۆ ەتوم گودۋ, [ۆ مەسياتسە] سافارە (سەنتيابر – ناچالو وكتيابريا)1043 گ. پرينيالي يسلام 10 تىسياچ كيبيتوك يز نەۆەرنىح تيۋروك, كوتورىە, بىۆالو, دەلالي نوچنىە نابەگي نا مۋسۋلمانسكيە گورودا ۆ كراياح بالاساگۋنا ي كاشگارا, گرابيلي يح ي ۋچينيالي بەسپوريادكي. ي پرينەسلي ۆ جەرتۆۋ ۆ دەن پرازدنيكا جەرتۆى 20 تىسياچ گولوۆ وۆەتس, ي اللاح [تاكيم وبرازوم] يزباۆيل مۋسۋلمان وت يح ۆراجدى. وني پروۆوديلي لەتو ۆ كراياح بۋلگارا, ا زيموۆالي ۆ كراياح بالاساگۋنا, نو كوگدا پرينيالي يسلام, تو راسسەياليس پو سترانە; ۆ كاجدوم كراە پو تىسياچە كيبيتوك, مەنشە يلي بولشە [ۆ زاۆيسيموستي] وت يح بەزوپاسنوستي, ۆەد وني وبەدينياليس تولكو دليا توگو, چتوبى زاششيششات درۋگ درۋگا وت مۋسۋلمان».
ءيا, وسىلايشا تاراز ىرگەسىندەگى مويىنقۇمدى جايلاپ جاتقان ءتاڭىرشىل قارلۇقتاردىڭ باسشىلارى مۇسىلماندانعان سوڭ ولاردىڭ تارازعا باعىتتالعان تىنىمسىز جورتۋىلدارى تولاستاپ, قارلۇقتار رۋحاني تۇرعىدان ىشتەي ىدىراپ, جانە وسىعان سايكەس قاراحاندىق بيلەۋشىلەر قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى حالىقتى جاپپاي جۇمىلدىرعان اقىرتاس قامالى مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان قاجەتسىز بولىپ قالدى. وسىلايشا كەزىندە قاراحاندىق بيلەۋشىلەر استانالارىنىڭ ءبىرى مۇسىلماندانعان تارازدى كوشپەلى ءتاڭىرشىل تۇرىكتەر – قارلۇقتاردان قورعاۋ ءۇشىن سالىنعان اقىرتاس تا جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى تالاس وزەنى جاعالاۋىنداعى باسقا قامالدار دا وزدەرىنىڭ جاۋ شاپقاندا ەلدى پانالاتاتىن قورعانىستىق ماڭىزدارىن جويىپ, بىرتىندەپ ەلسىز قونىستارعا اينالا باستادى.
ارينە, اقىرتاس قۇرىلىسىنىڭ اياقتالماي قالۋىنىڭ باسقا دا سەبەپتەرى دە بار. ول – جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, قاراحاندىق بيلەۋشىلەردىڭ بيلىككە تالاسقان 1043-1056 جىلدار اراسىنداعى ءوزارا قىرقىسۋلارى. بۇل قارلۇقتار مۇسىلماندانىپ, ولارمەن جاۋلاسۋ توقتاعان كەزەڭگە سايكەس كەلەدى. وسىلايشا ەندى, اقىرتاستىڭ شاشىلىپ قالعان ورنىنا ونىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتكەن جولاۋشىلار تاڭداي قاعىپ تاڭداناتىن جاڭا زامان تۋدى.
باتىسقا شىڭعىس حاندى ەمدەۋگە بارا جاتقان داويستەر كوسەمى چانچۋن يەسىز قالعان اقىرتاستىڭ ەكى عاسىرداي ۋاقىتتان كەيىنگى وسىنداي كەيپىن تومەندەگىشە سيپاتتادى: «...قازاننىڭ 8-ءشى جۇلدىزىندا ءبىز تاۋدى بوكتەرلەپ باتىسقا قاراي ساپارىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. ساپاردىڭ 7-8-ءشى كۇندەرى شاماسىندا تاۋ وڭتۇستىك جاققا تامان مۇيىستەلىپ كەتتى. وسى ماڭدا ءبىز ءبىر تاس قالانىڭ ۇستىنەن تۇستىك. قالا تۇگەلىمەن قىزىل تاستان سوعىلىپتى. بۇل قالادا ءبىر كەزدەرى قالىڭ قول تۇرعانى بايقالادى. قالانىڭ باتىس جاعىندا سامالاداي تىزىلگەن قالىڭ مازار تۇر. سول جەردە ءبىز تاس كوپىردەن ءوتىپ, وڭتۇستىك باتىس جاققا قاراي سوزىلىپ جاتقان تاۋدى بوكتەرلەپ جالعاستى جول تارتتىق».
بۇل دەرەكتەن بايقايتىنىمىز, اقىرتاس قۇرىلىسى سول تۇستا وتكەل بەرمەس اساۋ تالاس وزەنىنەن تارازعا وتەتىن جالعىز جول – تاس كوپىردىڭ «اۋزىنا», ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنا (ول كەزدە بۇل جول «ۇلكەن تاراز جولى» دەپ اتالدى) سالىنۋى ءتيىس ەدى. بىراق ونىڭ قۇرىلىسى جوعارىداعىداي سەبەپپەن شىڭعىس حاننىڭ جورىعىنان الدەقايدا بۇرىن توقتاپ قالعان ەدى. سالىنىپ بىتپەگەن قالانىڭ باتىس جاعىندا «سامالاداي مازارلاردىڭ بولۋى» بۇل قالا قۇرىلىسىنا كوپ ادام قاتىسقانىن جانە ونىڭ قۇرىلىسىنىڭ ءبىراز جىلدارعا سوزىلعانىن, ونى سالۋ بارىسىندا كوپتەگەن ادامداردىڭ, ياعني قۇرىلىسشىلاردىڭ قازا بولىپ كەتكەندەرىن اڭعارتادى. ولاردىڭ ءبىرازى, ارينە كوشپەلى قارلۇقتاردىڭ وسى قامالدى سالدىرتپاۋدى كوزدەگەن شابۋىلدارىنىڭ قۇرباندىقتارى بولسا كەرەك.
سونىمەن ايتىلعانداردى قورىتار بولساق:
1) اقىرتاس ءحى عاسىر ەسكەرتكىشى, ناقتىلاي تۇسسەك, 1031-1055 جىلدار ارالىعىندا تۇرعىزىلدى, ول تاراز مۇسىلماندارىنا جاۋلىق ارەكەتتەرىن جانە اسكەري جورىقتارىن توقتاتپاي قويعان, مويىنقۇم ايماعىن مەكەندەگەن, كوشپەلى شامان قارلۇقتاردان قورعانۋ ءۇشىن قاراحان اۋلەتىنىڭ سوڭعى « ۇلى حانى» سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حاننىڭ (اۋليە قاراحاننىڭ) زامانىندا (1031-1055 جىلدار) سالىنعان تاس قامال بولىپ تابىلادى;
2) وندا ءبىز كەزدەستىرىپ وتىرعان دۋلاتتاردىڭ رۋلىق تاڭباسىنا سايكەس كەلەتىن تاسقا سالىنعان تاڭبانىڭ كەزدەسۋى بۇل ۇلى قۇرىلىستى سالۋدى سوعدىلار, سامانيدتەر نەمەسە ارابتار ءتارىزدى كەلىمسەكتەر ەمەس, قاراحاندىق بيلەۋشىلەردىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ قولعا العانىن ايعاقتايدى.
3) الايدا, ءحى عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىنا قاراي قارلۇقتاردىڭ جاپپاي مۇسىلماندىقتى قابىلداپ, قاراحاندىق بيلەۋشىلەردى رۋحاني تۇرعىدان مويىنداۋلارى جانە وسىدان سوڭ بۇرىن مۇسىلماندىققا قارسى كۇرەستە توپتاسقان ولاردىڭ ەندى بۇل ايماقتان ىدىراي كوشۋلەرى قورعانىس ماقساتىمەن تۇرعىزىلعان اقىرتاس قامالىن اسكەري تۇرعىدان قاجەتسىز ەتىپ, قۇرىلىس اياقتالماي, توقتاپ قالعان;
4) قۇرىلىستىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولعان اۋليە قاراحان اتانعان سۇلەيمەن يبن ءجۇسىپ ارىسلان حان جانە ونىڭ باۋىرى, تاراز بيلەۋشىسى بوعرا حان يبن قادىرحاننىڭ بيلىكتەن كەتىپ, و دۇنيەلىك بولۋلارى دا اقىرتاستىڭ اياقتالماعان قۇرىلىسىن مۇلدە يەسىز قالدىردى.
تالاس وماربەكوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى
