ەلباسىمىز 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسىلاي دەدى. كۇنى بۇگىن دە وزەكتى پروبلەما.
وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە ازەربايجان ساپارىنان كەلە جاتىپ اقتاۋعا سوققان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ماڭىزدى ترانزيت تورابى رەتىندە ماڭعىستاۋ ءوڭىرى وركەندەيدى. مۇناي مەن گاز سالاسى دامي بەرەدى, دەگەنمەن وڭدەۋ جاعىنا قاراي كوشۋىمىز قاجەت» دەگەن ەدى. ەلباسى بۇل جەردە «وڭدەۋ جاعىنا قاراي كوشۋىمىز قاجەت» ءسوزىن تەگىن ايتپاعانى تۇسىنىكتى. ول ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ء(موز) يدەياسىنىڭ العاش وسى وڭىردەن شىققانىن جانە قۇرىلىسىنىڭ دا وسى وڭىردە باستالعانىن, ءوزىنىڭ كەزىندە سول جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىن جيىنعا قاتىسقاندارعا مەڭزەگەنىن ماڭعىستاۋلىقتار اينا-قاتەسىز تۇسىنگەن ەدى.
ال ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ جانار-جاعارماي داۋى وزىنە ءتيىپ, ەلباسىنان سوگىس العان كەزدە عانا ءتورتىنشى زاۋىت سالۋ كەرەكتىگىن اڭگىمەلەي باستادى. جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى وسى ماسەلەگە كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەندەردىڭ اتتارىن اتاماسا دا, سىن تەزىنە الىپ كەتتى. مينيستر ەندى بەل شەشىپ كىرىسكەن ءتارىزدى. ىسكە ءسات!
دەمەك ءومىردىڭ ءوزى جاڭا ءموز-ءدىڭ اۋاداي قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ىڭىرشاعى كورىنىپ تۇرعان ارىق ماستەكتەي ءۇش ءموز قانشا جاڭعىرتساڭىز دا قازاقشا ايتقاندا «مال بولمايتىنى» ناقتى دالەلدەندى. ويتكەنى ولارعا كەتكەن شىعىنعا باياعىدا زاماناۋي ۇلگىدەگى جاڭا زاۋىت تۇرعىزىپ الۋعا ابدەن بولاتىنىن ساراپشىلار ايتىپ تا ءجۇر, ونى حالىق تا ۇعىنىپ بولدى.
ءبىر ايتا كەتەر نارسە, بۇدان 34 جىل بۇرىن, ياعني, 1984 جىلى بوزاشى تۇبەگىنە ەلباسىمىز (ول كەزدە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى) ىشىندە كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.بايباكوۆ بار ءبىر توپ وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق مينيسترلەردى باستاپ كەلدى دە, بوزاشى مۇنايىن يگەرۋدىڭ بولاشاعىن تالقىلادى. مىنە, وسى جيىندا قازاقستاندىقتار تاراپىنان گەولوگيالىق قورى ميلليارد تونناعا پارا-پار بوزاشى تۇبەگىندە ۆانادي مەتالى بار مۇنايدى وڭدەيتىن دەربەس زاۋىت تۇرعىزىلا قالعاندا ماڭعىستاۋدىڭ وزگە كەن ورىندارىنداعى وندىرىلگەن مۇنايدى باسقا جاققا تاسىپ شىعىندانباي, ءوز جەرىندە وڭدەۋدىڭ تيىمدىلىگى دە ايتىلعان بولاتىن.
ەلباسىمىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, ودان ءارى نىعايتا تۇسۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوساتىن بۇل باستامانى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭى كەزىندە-اق جۇزەگە اسىرماق بولىپ, ماڭعىستاۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاتقانى بەلگىلى.
1991 جىلدىڭ 14 اقپانىندا قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتى مەن كسرو مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى مينيسترلىگى اتالمىش زاۋىت جونىندە بىرلەسكەن №101 قاۋلى قابىلدادى. قۇجات قابىلدانباي تۇرىپ بوزاشى مۇنايىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جانە وڭدەۋدىڭ, ءسويتىپ ەلىمىزدى ساپالى مۇناي ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءارتۇرلى جولدارى تەرەڭ زەردەلەنگەن-ءدى. جوبا بويىنشا بوزاشى مۇنايىن تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىتتىڭ قۋاتى جىلىنا 6 ميلليون توننا ءونىم بولدى. ءونىمىنىڭ قۇرامىنا وتە جوعارى ساپالى بەنزين, رەاكتيۆتى جانە ديزەل وتىنى, جول جانە قۇرىلىس بيتۋمدارى, سونىمەن بىرگە وتە باعالى كومپونەنتتەر – ۆانادي مەن نيكەل كىردى.
زاۋىتتىڭ جىلىنا 3 ميلليون توننا مۇناي ونىمدەرىن شىعارا الاتىن ءبىرىنشى كەزەگىن 1995 جىلى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلاندى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1991 جىلعى 14 قازانداعى №605 قاۋلىسىمەن زاۋىت قۇرىلىسىنا قوسىمشا شارالار بەلگىلەندى. ەكسپورتقا شىعارۋ كۆوتاسى جاسالدى. جىل سايىن بوزاشىنىڭ 1 ميلليون توننا مۇنايىنان تۇسكەن قارجىنى زاۋىت قۇرىلىسىنا ماقساتتى جۇمساۋ ءۇشىن الەمبانكتەن مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن قارجىنى جينايتىن ارنايى ۆاليۋتالىق ەسەپشوت اشىلدى.
زاۋىت قۇرىلىسىنا تاپسىرىس بەرۋشى دە, باس مەردىگەر دە, باس جوبالاۋشى دا بەلگىلى بولدى. زاۋىت قۇرىلىسىن سالۋ كونكۋرسىنا اقش-تان دا, گەرمانيادان دا, جاپونيادان دا الەمنىڭ بەلگىلى فيرمالارى مەن كونسورتسيۋمدارى قاتىستى. كونكۋرستا جاپونيالىق «ميتسۋي-ميتسۋبيسي-تويو» فيرماسى جەڭىمپاز اتانىپ, قىسقا مەرزىمدە زاۋىتتىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن (تەن) جاساقتاپ بەردى. جاپونيالىق جوبادا بوزاشى مۇنايىن عىلىم مەن تەحنيكانىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن قولدانا وتىرىپ, الەمدىك ستاندارتقا ساي جانە الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە 92,5% تەرەڭ وڭدەۋ, سونىمەن بىرگە سيرەك مەتالدار ۆانادي مەن نيكەلدى بولەكتەۋ كوزدەلگەن ەدى...
زاۋىتتىڭ ورنىن بەلگىلەۋ دە وڭاي بولعان جوق. مۇقيات زەرتتەلىپ, اقتاۋ قالاسىنان 43 كم جەردەن ورىن تاڭدالدى. 1992 جىلى ەكولوگيالىق قىزمەت ورگاندارىمەن بىرگە قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرى انىقتالدى, ماقۇلداندى جانە بەكىتىلدى.
ءسويتىپ 1992 جىلدىڭ 12 مامىرىندا ءوڭىر تاريحىندا ەستە قالار وقيعا بولدى. زاۋىتتىڭ العاشقى قاداسى قاعىلىپ, الىپ ەكسكاۆاتور وجاۋىمەن بولاشاق زاۋىتتىڭ ورنىنىڭ توپىراعى قوپارىلدى. 1992-1994 جىلدارى جۇمىس ءبىرشاما قارقىندى ءجۇردى. زاۋىتقا ونداعان كيلومەترلىك اسفالت جول, تەڭىز سۋىن اكەلەتىن 20 كم تەحنولوگيالىق قۇبىر (ديامەترى 1220 مم), 15 كم اۋىز سۋ قۇبىرى, تاماق تەمىر جول ستانساسىنان 47 كم تەمىر جول توسەلدى, ۆل-6 كۆ ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. 1994 جىلدىڭ مامىرىنان باستاپ جۇمىس قارجى جوقتىقتان باياۋلاي باستادى دا, كەيىنگى جىلدارى توقتادى.
1994-1997 جىلدار جاس تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن شىندىعىندا اسا قيىن جىلدار بولدى. اسا ۇلكەن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدى رەسپۋبليكا بيۋدجەتى كوتەرە بەرمەيتىنىن, سوندىقتان دا جاپونيالىق ينۆەستورعا ۇكىمەت ءوز تاراپىنان كەپىلدىك بەرە الماعانىن مۇنايشىلار ءتۇسىندى.
سودان بەرى دە جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. «جوبا ەسكىرىپ قالعان جوق پا؟» دەگەن ساۋالدىڭ الدان شىعارى ءسوزسىز. ايماقتاعى وسى ءىستىڭ ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە ول جوبا ءالى ەسكىرگەن جوق, ەسكىرمەيدى دە. وندا الەمدىك مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قاتىستى مول تاجىريبەنىڭ تاڭداۋلى جيىنتىعى بار ەكەن. زاۋىت جوباسىنىڭ وڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسىن انگليانىڭ اتاقتى تاۋەلسىز فيرمالارى (الەن ەند وۆەري, كەم سيستەمز, باركلايز بانك) جاساعان.
قازاقستان ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ سەنىمدى ءارى ەڭ ءتيىمدى ايماق بولىپ تابىلادى. بۇدان جيىرما جىل بۇرىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدا ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس ەدى. مۇنايدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ ءبىر وڭىردە بولۋ تيىمدىلىگى ەسكەرىلگەن-ءدى.
ءمموز قۇرىلىسىن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ تيىمدىلىگى ەرەن. بوزاشى مۇنايىنىڭ جوعارى تۇتقىرلىعى الەمدىك نارىقتا شيكىلەي ساتقاندا تومەن باعالانادى, بۇل دا ۇكىمەت تاراپىنان ەسكەرىلگەن. ولكەنىڭ تابيعي بايلىعىن ءوز جەرىندە وڭدەپ ساتۋدىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى بولماق. كەن ورىندارىنداعى («قالامقاس», «قاراجانباس», «سولتۇستىك بوزاشى», «جالعىزتوبە», «قالامقاس-تەڭىز», «قاراجانباس-تەڭىز», «وزەن», «جەتىباي», وزگە دە تەڭىزدەگى كەن ورىندارى ) مۇنايدىڭ ۇلكەن قورى ءمموز-ءدىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, ۇزاق مەرزىمگە پايدالانۋعا قول جەتكىزەدى. شيكى مۇنايدى تاسىمالداعاننان گورى, تۇتىنۋشىلارعا دايىن مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداعان وتە ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇناي الەمدىك ستاندارتقا جانە الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە بولارلىقتاي 92,5% تەرەڭ وڭدەلەدى, سونىمەن بىرگە سيرەك مەتالدار ۆانادي مەن نيكەل الىنادى.
«التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەيدى قازاق. زاۋىتتى ماڭعىستاۋدان سالۋ جونىندەگى ءوڭىردىڭ ءبىر توپ مۇناي ارداگەرلەرىنىڭ, وبلىستان سايلانعان پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ۇكىمەتكە جولداعان ۇسىنىستارى سوناۋ 2014 جىلدان بەرى جاتىر, وعان ءتيىستى ورىندار تۇسىنىستىكپەن قاراسا دەيمىز.
دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە, شيكىزات وڭدەيتىن الىپ كاسىپورىندى ماڭىندا مۇناي كەن ورىندارى جوق, تاسىمالداۋعا مول شىعىن كەتەتىن (تەحنولوگيالىق بازاسى جوق) سۇر دالاعا اپارىپ قوندىرا سالۋعا بولمايدى. پاۆلودار مەن شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى سولاي, ياعني الىستان تاسىمالداناتىن باتىس سىبىردەگى رەسەيدىڭ مۇنايىنا نەگىزدەلىپ سالىنعان. سوندىقتان وزگەگە تاۋەلدى. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا». ونىڭ بەلگىلى دارەجەدەگى وزىندىك قيىندىقتارىن قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورىپ جۇرگەندەر عانا بىلەدى. قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ءبارىن شيكىزاتى الىس كەن ورىندارىنان تاسىمالداۋعا نەگىزدەلگەن نۇسقاعا بايلاپ قويۋعا بولمايدى. قازىر بىزگە وڭدەلگەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ 35%-ى رەسەيدەن كەلەدى.
ءوز شيكىزاتىمەن جۇمىس ىستەپ, مۇنايدى 92,5% تەرەڭ وڭدەيتىن, ءسويتىپ «ەۋرو-4», «ەۋرو-5» ماركالى جوعارى ساپالى بەنزين شىعارا الاتىن, سيرەك كەن بولىپ تابىلاتىن ۆانادي مەن نيكەلدى دە وڭدەي الاتىن, ءسويتىپ سىرتقا ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان تاۋەلسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن ءوز ورنىندا قايتا جاڭعىرتۋدى سۇراۋعا ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ مورالدىق قۇقى بار دەپ بىلەمىز.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»,
ايتۋار وتەگەنوۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى
