لەوناردو ءوز ءداۋىرىنىڭ تۇتاس تاريحىنا, وزەگىنە, بۇكىل بولمىسىنا اينالىپ كەتكەن عاجايىپ شەبەر, وزىنە دەيىنگى, وزىنەن كەيىنگى ورىن العان ۋاقىت شىندىعىن قىلقالامىندا قاپىسىز قالىپتاعان كورىكپەل كەسكىنشى. ەسكى جازبالاردا اللا تاعالا ءوزىنىڭ سۇيىكتى جاراتىلىسىن كەمەلدەندىرۋ كەزەڭدەرىندە قاسيەتتى پايعامبارلاردان كەيىن جەر بەتىنە اقىنداردى كەلتىردى دەگەن ءسوز شىندىق دەسەك, لەوناردو دا ۆينچي ەسىمى ەڭ ءبىرىنشى ساناتتا وسى ءتىزىمدى تولىقتىرار ەدى. ماسەلە, ول قاي پايعامبارلىق؟ ولار شەشكەن جۇمباقتار مەن بولاشاققا قالدىرعان تىلسىم سۇراقتاردىڭ تۇپكى ءمانى قايدا بارىپ تىرەلەدى؟ قۇدايلىق ءىلىم قىلقالام قيالىندا قالاي كورىنىس تاپقان؟ ماسەلەن, سول لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ اتاقتى «مونا ليزا» نەمەسە «دجوكوندا» تۋىندىسىنىڭ استارىنداعى اقيقاتتى كىم تاپتى؟ ول قاراپايىم دا قيلى بەينەنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ ءمانى نەدە بولۋى مۇمكىن؟ بۇل – ادامزاتتى ءالى مازالاپ كەلە جاتقان ەسكى سۇراق. جاۋھاردى جاڭعىرتۋ ءھام جاھانداندىرۋ شەگىندە جاڭا كوزقاراسىمىزدى دجوكوندانىڭ جانارىمەن تاعى ءتۇيىستىرىپ كورەلىك.
ەڭ الدىمەن لەوناردو دا ۆينچي شەبەرلىگىنىڭ شىرقاۋى دا, شىڭىراۋى دا ونىڭ تابيعات سۇلۋلىعى مەن ادامنىڭ ىشكى الەمىنىڭ سۇلۋلىعىن كوركەم ۇيلەستىرە الۋىندا دەر ەدىك. ءتىپتى ونىڭ ءبىز بۇگىن اڭگىمە ەتپەكشى بولىپ وتىرعان «دجوكونداسى» قانشا عاسىر وتسە دە ءتىرى ادام كەيپىندە عۇمىر كەشىپ, مۇڭايىپ قاراعان ادامعا مۇڭايىپ, ك ۇلىپ تۇرعان ادامعا ك ۇلىپ جاۋاپ بەرەتىنىنىڭ ءوزى سۋرەتشىنىڭ قۇدىرەتى ەمەس پە؟ كەيبىر ويشىلداردىڭ تاپسىرىنە سۇيەنسەك, سۋرەتشى ءوزى كورەتىن ەمەس, وزگەلەر كورە الاتىن شىندىقتى بەينەلەۋشى. شىن سۋرەت سوندا, قابىرعادا ەمەس, قيالدا ماڭگىلىك قوزعالىستا بولۋى كەرەك قوي. بۇل ويلاردى «مىقتى سۋرەتشى تۇلپاردى اياقسىز سالا الادى» دەگەن پايىم دا تولىقتىرارى انىق. سونىمەن مونا ليزا جۇمباعىنىڭ استارىنان اقيقات ءسوزدى ىزدەپ كورەيىك. الدىمەن ونىڭ ءسىز بەن ءبىز كەلىسەتىن تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەك, ول ءبىر راكۋرستا ك ۇلىپ, ءبىر راكۋرستا جىلاپ تۇراتىن قۇبىلىس. فرانتسۋز جازۋشىسى ستەندالدى سول قۇپيا ەموتسيا ۇرەيگە سالعانى تۋرالى دا جازىلعان. ەڭ نەگىزگى دايەكتە كارتينادا فرانچەسكو دە دجوكوندو ەسىمدى فلورەنتيلىك جىبەك ساتۋشى ساۋداگەردىڭ ايەلى مونا ليزانىڭ بەينەسى سومدالعان.
ەكىنشى تاريح اتاقتى شەدەۆردەگى كەيىپكەردى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ كاتەرينا ەسىمدى اناسى دەگەندى راستايدى. بۇل جەردە ءبىز لەوناردونىڭ اناسىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا بارلىق سانالى عۇمىرىن ارناعانىن جوققا شىعارا المايمىز. ءبىر زەرتتەۋلەردە, ءتىپتى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «مادوننا ليتتا» كارتيناسىنداعى نارەستەنىڭ ءوزى سۋرەت اۆتورىنىڭ اۆتوپورترەتى, ونداعى مۇنار مۇڭ مەن قالىڭ قايعى سۋرەتشىنىڭ اناسىنا دەگەن ماڭگىلىك ساعىنىشى دەگەن جورامال بار.
ەندى ءبىر فاكتى كارتيناداعى مونا ليزانىڭ كەسكىنى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ ءوز اۆتوپورترەتى دەگەندى ايعاقتايدى. ءوزىنىڭ بەينەسىن وزگە بولمىستا كەيىپتەۋ سۋرەتشىنىڭ سۇيرىك ساۋساقتارىندا وتە شەبەر جىمداسىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ىشكى الەم سىرتقى ساۋلەت ماڭگىلىك ءبىر-ءبىرىن ساتپاي كەلە جاتىر. سەنۋگە تۇرالىق سەلكەۋسىز دايەك. ايقىن زەرتتەۋ. انىق پايىم. بىراق ولاي بولماۋى دا مۇمكىن ەدى...
زامانىندا اتاقتى سكۋلپتور ميكەلاندجەلو بۋونارروتي لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ تولىق قاراما-قايشىلىعى بولعان. فلورەنتسياداعى شىعارماشىلىق ورتادا وقىستان پايدا بولعان جاڭا بۋىن جۇلدىزى اتاقتى اڭىز لەوناردونى بىردە سىناسا كەرەك. ەكەۋىنىڭ العاشقى كەلىسپەۋشىلىگى سانتا ماريا دەل فورە سوبورىنىڭ الدىندا جاتقان الىپ مارمارعا تالاسۋشىلىقتان باستالىپتى. جاس ميكەل ەگدە تارتىپ قالعان لەونىڭ قارتتىعىن سىناپ: «بۇل تاستى قايتپەكسىز؟ سۋرەتشىگە اقىل, مۇسىنشىگە بۇلشىق ەت كەرەك دەگەن ءوزىڭىز ەمەس پە ەدىڭىز؟» دەپتى. سوندا ءالى بويىنان كۇش-قايراتى قايتپاعاندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن لەوناردو قاسىندا تۇرعان شاكىرتى ءسالايدىڭ قولىنداعى جۋان تەمىر ارماتۋرانى ج ۇلىپ الىپ, ونى جالاڭ قولىمەن مايىستىرىپ, دوعا بوپ قالعان تەمىردى مىقتى بولساڭ قايتا تۇزەت دەگەن يشارامەن ميكەلاندجەلونىڭ الدىنا لاقتىرا سالىپتى. سويتسە, ءور كوكىرەك ميكەلاندجەلو دا سوزدەن جەڭىلمەي: ء«سىزدىڭ قاتەلىكتەرىڭىزدى مەنىڭ تۇزەتىپ جۇرۋگە ۋاقىتىم جوق» دەپ كەتىپ قالسا كەرەك. ونىسى لەوناردونىڭ ميلانداعى اتتىلى سفورتسانى شالا بىتىرمەي كەتىپ قالعاندىعىن ايتىپ تۇرعانى ەدى. بىراق ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە, سول ەكى الىپتى ايقاستىرعان الىپ ءمارمار كەيىن ميكيلاندجەلوعا تيەسىلى شىعىپ, بولاشاق «داۆيد ءمۇسىنى» بولىپ تاريحتا قالعاندىعى ەدى.
سوندا, جوعارىداعى وقيعادان لەوناردونىڭ تەك قانا سۋرەتشى ەمەس, ءمۇسىنشى, عالىم, اقىن, ويشىل, مۋزىكانت, دارىگەر بولعانىن ەسكەرسەك, ول ءوز بەينەسىن وزگە ايەلدىڭ كەلبەتىندە كەيىپتەۋىنەن ءبىز ءبىرشاما جايتتى ۇعىنعاندايمىز. ونداعى شەكسىز قيال سۋرەتشىلىك شەڭبەرىنەن دە تىسقارى بولىپ تۇر. ول كەزدە لەوناردونىڭ مۇسىنشىلىك مىنبەردەن دە بيىك تانىمى ءوز سيپاتىن وزگە سۇلۋدىڭ جانارىنا جاسىرا سالۋى ابدەن ىقتيمال ەكەنى شىندىق. مونا ليزا شىن مانىندە لەوناردو بولىپ, تاعدىرعا ك ۇلىپ, مۇمكىن جىلاپ تۇرۋى زور كادىك. بىراق تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەيىك دەسەك, ول جازعان 7000 بەتكە جۋىق كۇندەلىگىندە اتالمىش پورترەت تۋرالى بىردە-ءبىر اقپارات جوق.
كوز سەنگەنمەن كوڭىل سەنبەيتىندەي. ءبىزدى الاڭداتاتىن نە قۇپيا سوندا؟ ءبىز اۋەلدە پايعامبارلىق جايىن نەگە ايتتىق؟ مۇمكىن ءبىزدى ول ويعا جەتەلەيتىن لەوناردونىڭ ءدىن تاقىرىبىنداعى جاريالاعان ۇلى ەڭبەكتەرى شىعار؟ ونىڭ ۇستازىمەن بىرىگىپ بەينەلەگەن «شوقىندىرۋ» دەگەن كارتيناسىنداعى پەرىشتە بەينەسىن كەسكىندەۋدەن باستالعان پايعامبار وبرازىنا دەگەن ماحاببات كەيىن ۇستازى ۆەرروككو قىلقالامىن نەگە جەرگە اتىپ ۇرعىزىپ, قايتا پولوتنوعا جاقىنداتپادى دەپ ويلايسىز؟ بالكىم ونىڭ بويىنداعى پايعامبارلىق پايىم, عاجايىپ تالانت جاي جازۋشىلارعا جان تىنىمىن تاپتىرماۋى مۇمكىن عوي؟
ءبىز بۇل جەردە لەوناردونى پايعامبار دارەجەسىنە كوتەرۋدەن اۋلاقپىز, ارينە. الايدا مونا ليزا پورترەتىنە قاراپ وتىرىپ, سۋرەتشى ول اتاقتى كارتينانى نە ءۇشىن ميلاندا دا, ريمدە دە, ءتىپتى ولە-ولگەنشە جانىنان تاستاماۋىنان ءبىز الەمدىك جاۋھاردى يكونا-بەينە, ماڭگىلىك كecكiن, حريستيان دiنi ايتاتىن قۇدايلىق ءۇش بىرلىك, قۇداي انانىڭ, ماڭگىلىك رۋحتىڭ, اۋليە يسا پايعامباردىڭ جيىنتىق وبرازى بەينەلەنگەن قاسيەتتى بوياۋ دەگەن اقىندىق كوزقاراس ايتقىمىز كەلەتىندەي. كاتوليكتەردە دە, پراۆوسلاۆيەدە دە يكوناعا تابىنۋ بار. سول دەڭگەيدە «دجوكوندا» يكونا دارەجەسىندەگى قاسيەتكە يە تۋىندى بولماق دەگەن بولجامدى العا تارتامىز.
تۋرا وسى جەردە جازۋشى ىرىسبەك دابەيدىڭ «عاسىردىڭ تاڭداۋلى اڭگىمەلەرى» جيناعىنان اۋدارعان «يۋدانىڭ كەسكىنى» اتتى عالامات تۋىندىنى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. اڭگىمەنى قىسقاشا باياندايتىن بولساق, ءبىر شەبەر سۋرەتشى شىركەۋ قابىرعاسىنا عايسا پايعامباردىڭ عۇمىرناماسىن سالادى. يسا مەن يۋدانىڭ بەينەسىنە كەيىپكەر ىزدەپ جۇرگەن سۋرەتشى ءبىر كۇنى ويناپ جاتقان بىرنەشە بالانىڭ ىشىنەن ءبىر بالاعا كوزى تۇسەدى. ول بالا بەتىنەن نۇرى توگىلىپ تۇرعان ناعىز پەرىشتە بولمىستى بولادى. سۋرەتشى الگى بالانى ۇيىنە الىپ كەلەدى. كۇن ارتىنان كۇندەر ءوتىپ, سۋرەتشى قاسيەتتى نارەستەنىڭ بەينەسىن سالىپ بىتەدى. بىراق سۋرەتشى ءالى دە يۋداعا ۇلگى بولاتىن جان تاپپاي قينالادى. قانشاما جىل وتسە دە يۋدا بەينەسى تاپتىرماي قويادى. الايدا قارتايعان سۋرەتشى ۇلى وقيعانى, يۋدانى كۇتۋدە ەدى. سۋرەتشى ءتىپتى شاراپحانالاردا جۇرەتىن بولادى. ءبىر كۇنى ول وتىرعان شاراپحاناعا «شاراپ, شاراپ» دەپ ءبىر ماسكۇنەم كىرە قۇلايدى. ونى سۇيەي بەرگەن شەبەردىڭ ماسكۇنەمگە قاراعان بەتتە جۇرەگى سۋ ەتە تۇسەدى. سەبەبى الگى ماسكۇنەمنىڭ بەتىندە ادام توزگىسىز وپاسىزدىق, ساتقىندىق, قاستاندىق مەنمۇندالاپ تۇرادى. ونى دەرەۋ ۇيىنە الىپ كەتىپ اتاقتى فرەسكانى اياقتاۋعا كىرىسەدى. ءبىر-ەكى كۇن بويى شاراپقا ماس كەيىپكەر ەشتەڭەگە ءمان بەرمەيدى. بىراق ول ايىعا كەلە سيقى قاشا ساسقالاقتاپ, ءوڭ-ءتۇسى وزگەرە باستايدى. قاتتى ابىرجىپ, الاق-جۇلاق ەتە باستاعان كەيىپكەرىنەن سۋرەتشى ءمان-جايدى سۇراپ, كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن ايتادى. سوندا الگى ماسكۇنەم كەيىپكەر بەتىن باسىپ قىستىعىپ جىلاپ جىبەرەدى. ءۇنسىز عانا ء«سىز شىنىمەن-اق مەنى تانىمادىڭىز با؟ وسىدان قانشاما جىل بۇرىن ءسىز مەنى وسى جەرگە قاسيەتتى نارەستەنىڭ, پايعامباردىڭ كەسكىنىن سالعاندا دا الىپ كەلىپ ەدىڭىز عوي», دەيدى...
بۇل اڭگىمەگە ۇقساس لەوناردونىڭ دا باسىنان وتكەن وقيعاسى بار. ميلاندا لەوناردو ماڭگىلىك قولتاڭبالاردىڭ ءبىرى سانتا ماريا گراتسيا موناستىرى اسحاناسىنىڭ قابىرعاسىنا «قۇپيا باس قوسۋ» فرەسكاسىن بەينەلەيدى. اتالمىش كلاسسيكانى كەسكىندەۋ كەزىندە لەوناردو يسانىڭ ەلەسىن ەلدىڭ ىشىنەن الدى دەگەن بولجام بار. يۋدانى سومداۋ ءۇشىن دە ءبىر قىلمىسكەردى كەيىپكەر قىلىپ العان. الايدا ول عيباداتحانا يەسىنە ۇناماسا كەرەك. ىزا بوپ كەتكەن سۋرەتشى سوندا «وندا يۋدانىڭ ورنىنا شىركەۋ قىزمەتكەرىنىڭ ءوزى تۇرسىن!» دەپ ايعاي سالىپتى...
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, توزاق تا, جۇماق تا ادامنىڭ ءوز جۇرەگىندە دەگەن ءتامسىل. جوعارىداعى كەلتىرىلگەن بىرنەشە مىسالداردان ءبىز, سۋرەتشى لەوناردونىڭ قىلقالامىندا پايعامبار كەسكىنى ءومىر بويى قالىپتالىپ كەلگەنىن اڭعارامىز. اتاقتى مونا ليزا دا سونداي قۇدايلىق ءمىناجاتتان تۋعان ۇلى شىعارما دەر ەدىك.
ءسوزىمىزدى اباي حاكىمنىڭ «سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن, جاننا د اركتى وتقا ورتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟» دەگەن سوزىمەن تۇيىندەپ, كوكىرەك كوزى كومەسكى قوعام سول زاماندا پايعامبارلارىن كومۋگە اسىققان بولسا, بۇگىندە كورۋگە اسىق كۇيدە لۋۆر بوساعاسىن توزدىرىپ كەلەدى!..
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
