سونىمەن... ەكەۋارا شۇيىركەلەسىپ وتىرىپ, اڭگىمە ءوربىسىن دەگەن نيەتپەن تىكەڭە «مۇسىنشىلىك ونەرگە دەگەن قۇمارلىق قالاي پايدا بولدى» دەيمىن عوي. – مەنى ءمۇسىنشى قىلعان تۋعان اۋىلىم بايىرقۇمنىڭ ىرگەسىن جاناي اعىپ جاتقان سىردىڭ توپىراعى مەن ساز-بالشىعى, – دەدى اعامىز.
تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى جاستايىنان تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتى مەن تاريحىنا قانىعىپ وسكەن. قازاقى جىر-داستانداردى جاستايىنان تىڭداپ, اتالارى ايتقان اڭىز-اڭگىمە كەيىپكەرلەرىن بالاڭ ساناسىنا ۇيالاتىپ, ولاردىڭ قيالداعى عاجايىپ بەينەسىن ساز-بالشىقپەن سومداپ ويناپتى. باسقا بالالار قىزىق قۋىپ, قىر اسىپ كەتسە تىكەڭ داريانىڭ جاعاسىنا جالعىز بارىپ, ءوزى جاساعان الۋان ءمۇسىندى قۇمعا ءتىزىپ قويىپ, ۇزاق ويعا شومىپ, تەرەڭ قيالعا بەرىلەتىن كورىنەدى... قىسقاسى, بوزالا تاڭدا بويىنا دارىعان كەيىپكەرلەرىن قالايدا ءتىرىلتۋدى ارماندايتىن.
ارينە كوڭىلدەگى ۇلكەن ارمان, ۇلى ماقساتتى ۇشتاۋ ءۇشىن ءبىر تالانتتىڭ ازدىق ەتەرىن ول كەزدە تىكەڭ ءبىلدى مە, جوق پا بەيمالىم, بىراق ەشقاشان ەڭبەك ەتۋدەن جالىقپاپتى. اعامىزدى اتاقتى مۇسىنشىگە اينالدىرىپ وتىرعان دا وسى تىنىمسىز ەڭبەگى مەن ونەرگە دەگەن تايعاقسىز قۇشتارلىعى.
ايتالىق, تالاپتى جاس ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ الىسقا ۇزاپ كەتە قويماعان. اۋىلدى اينالسوقتاپ جۇرگەن بالاعا تۇركىستان قالاسىندا تۇراتىن تۋىسقان اپايى «بوسقا جۇرگەنشە مۇندا كەلىپ, بالا قاراپ بەرشى» دەپ ءوتىنىپتى. ءسويتىپ تۇركىستانعا بارعان. بالا قاراعان. بىراق انا ءبىر مۇسىنشىلىككە قۇشتارلىق جانىن جاي تاپتىرار ەمەس. ءبىر كۇنى قالانى ارالاپ كەلە جاتىپ, مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى مەكتەپتى كورىپ قالادى. اۋلاسى كەڭ ەكەن, اتشاپتىرىم. «مىنا الاڭقايدى شاڭىن بۇرقىراتىپ بوس قويعانشا, ءدال ورتاسىنا باتىر قىزدىڭ ءمۇسىنىن ورناتىپ, اينالاسىن گۇلمەن كومكەرىپ قويسا عوي!». بۇل جاس جىگىتتىڭ كوكەيىنە تۇسكەن ويدىڭ ۇشقىنى. ازدان كەيىن تاعى ءبىر وي ۇشقىنى جىلت ەتتى. «وسىنى مەن نەگە ىستەمەيمىن».
تىكەڭ ۇيگە بارىپ قولىنا قالام-قاعاز الادى. مانشۇكتىڭ كەۋدە ءمۇسىنىنىڭ جوباسىن جاساپ, الاڭنىڭ اينالاسىن كوركەمدەپ سىزىپ, سىزبانى الىپ مەكتەپ ديرەكتورىنا بارادى. كورسەتەدى. باستىق بالانىڭ رياسىز جۇزىنە باجايلاپ ۇزاق قارايدى. تىكەڭ تىرپ ەتپەيدى, نىق وتىر. مەكتەپ ديرەكتورى: «مەن سەنى مۇعالىمدىك شتاتقا جۇمىسقا قابىلدايىن, سەن ونىڭ اقىسىنا مىنا ۇسىنىسىڭدى ويداعىداي اتقار!». «قۇپ». وسىمەن ءسوز ءبىتتى, تىكەڭ ىسكە كىرىستى.
ول زاماندا ءبارى بار, بىراق كاسىبي دۇنيەلەر تاپشى. اسىرەسە ءمۇسىن جاسايتىن ءارتۇرلى مەتالل بۇيىمدار جوق. قىسقاسى, جيىرما شاقتى كۇندە مانشۇكتىڭ بەينەسىن جاساپ, ونى گيپستەپ, بوياپ-جاسقاپ ديرەكتورعا الىپ بارادى. ول بولسا بەت-اۋزى توتىعىپ, ءجۇزىن شاڭ باسىپ, الدىندا تۇرعان جىگىتكە ءبىر قارايدى, كوزىنەن وت شاشىپ, سوم تۇلعاسى ءتىرى جاننان اينىماي قالعان «مانشۇككە» ءبىر قارايدى. اڭ-تاڭ. «راسىمەن ءوزىڭ جاسادىڭ با؟». تىكەڭ بىلق ەتپەي, ماقتانىشپەن باسىن يزەيدى. ورنىنان اۋىر كوتەرىلگەن باستىق قۇشاعىن كەڭ جايىپ جىبەرىپ «ويپىرىم-اي, بۇلا تاريحتى باۋىرىنا باسىپ جاتقان ەجەلگى مەكەننەن قالعان جۇرناق بايىرقۇمنان دا ءبىر ۇل تۋعان ەكەن» دەپ ەمىرەنە قۇشاقتاپتى. «تالانت تاس جارادى» دەگەن وسى بولار.
ساباقتى ينە ساتىمەن دەگەندەي, مەكتەپ باسشىلىعى ءمۇسىندى ورناتۋ ءىسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرادى. شاراعا سول كەزدەگى وبلىستىق گازەت ءتىلشىسى, قازىر ۇلكەن قالامگەر مارحابات بايعۇت كەلىپ قاتىسىپ, جاپ-جاقسى ماقالا جازادى. وندا بايىرقۇمنان ءمۇسىنشى-تالانت تۋعانى ايتىلادى. ءسويتىپ 18-19 جاستاعى جىگىتتىڭ ەسىمى وڭىرگە ەستىلەدى.
* * *
جوعارىداعى وقيعادان كەيىن ت.بيناشەۆتىڭ باعى جۇرە باستايدى. ءبىر كۇنى بوگەن اۋدانىنىڭ (قازىرگى ورداباسى) باسشىسى راشيد نۇعىمانوۆ حابارلاسادى. ء«مۇسىنشى باۋىرىم, اۋدانىمىزدىڭ ارىسى قاجىمۇقان بالۋاننىڭ بەينەسىن جاساپ بەرۋگە قالاي قارايسىڭ؟». «جاسايمىز». ءسوز ءبىتتى. ءىس باستالدى. اسا اۋىر ەڭبەكپەن قاجىمۇقان بالۋاننىڭ سوم تۇلعاسى جاسالدى. ول اۋدان ورتالىعىنداعى مۇڭايتپاسوۆ مۋزەيىنىڭ الدىنا قويىلدى. اكەسىنىڭ ء«ولى» بەينەسىنە كوز سالعان ۇلى ايدارحان ء«وزىن كورگەندەي بولدىم» دەپ ەڭىرەگەن ەكەن. سول سياقتى, دالانىڭ بۇلشىق ەتىندەي (ق.مىرزا ءالى) بىلەۋلەنگەن ءمۇسىندى كورگەن اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, مىناداي كەرەمەت ءمۇسىندى جيىرما جاستاعى جىگىتتىڭ جاساعانى مەنى ەرىكسىز ءتانتى ەتتى دەسە, كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ «بۇل بالا دا مەن سياقتى وقىماعان ناعىز سامورودوك تالانت قوي» دەپ تامسانىپتى.
وسى ەكى ارادا تىكەڭ الماتى قالاسىنداعى قازىرگى ورال تاڭسىقباەۆ اتىنداعى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجىنە ءتۇسىپ ۇلگەرەدى. جاس جىگىتتىڭ نيەتى مەن تابيعي تالانتىن تاپ باسىپ تانىعان ۇستازى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ «شىراعىم, سەن دە ءوزىم سياقتى بويىنا دالانىڭ دارحاندىعى دارىعان جان ەكەنسىڭ» دەپ ۇلت ونەرىنىڭ وزەگىن بۇزىپ, ءوڭىن اينالدىرىپ, بەت-بەينەسىن بۇزىپ بارا جاتقان ەۋروپالىق ستيلگە ەلىكتەمەي, جولىمدى قۋاتىن جان تابىلدى دەپ, اقتارىلا قۋانىپتى.
وسىلاي ايگىلى ناۋرىزباەۆتان ءدارىس العان تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى وقۋىن اياقتار تۇستا, ديپلوم جۇمىسىنا «كلوۋن» دەيتىن تاقىرىپتا ءمۇسىن جاساۋدى ۇيعارىپتى. ونىسىن سيۋررەاليزم ستيلىندە اتقارىپ شىققان. «مۇنداي تاقىرىپتى تاڭداپ الۋىڭىزعا نە سەبەپ؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ءمۇسىنشى: – ۇلكەن قالا الماتىعا كەلىپ, ادامداردىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن بىلمەي كوپ وپىق جەدىم. ادامداردىڭ ءىس جۇزىندە جالعان كلوۋنعا اينالىپ كەتكەنىن كەيىن ءبىلدىم دە, وسى وبرازدى مۇسىندەگىم كەلدى, – دەدى. ءمۇسىندى كورگەن ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان مويىنداپ, توراعا ناۋرىزباەۆقا پىكىر ايتۋىن وتىنگەندە اتاقتى ءمۇسىنشى: «اتتەڭ «التى» دەگەن باعا بولسا عوي, مىناۋ جۇمىس «بەس» دەگەن باعانىڭ اياسىنا سىيماي تۇر» دەگەن ەكەن.
* * *
كوللەجدى اياقتاعان سوڭ تىكەڭ قازاقتىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بار شارۋا – پاتەر جالداۋدىڭ قيىندىعىن 13 جىل كورگەن ەكەن. ءوزى ايتادى: «وسى ءبىر اۋىر جىلداردا, «ايەلىم باسپانالى بولساق دەپ ارماندايدى, مەن شەبەرحانام بولسا ەكەن دەپ ارماندايمىن». قازىر ءمۇسىنشىنىڭ ارمانى ورىندالعان. ۇلكەن باسپاناسى جانە اۋلاسىندا اشىپ قويعان «ونەر ورداسى» اتتى مۋزەي-شەبەرحاناسى بار. مۇندا ستيلدىك جاعىنان سوناۋ ءحىىى عاسىرعا ءتان كونە تۇركىلىك مۇرالاردان باستاپ, مىڭداعان جادىگەر ورنالاسقان. كەزىندە حالىق مۇراسىنىڭ جاناشىرى وزبەكالى جانىبەكوۆ مارقۇم وسىنداعى مۇسىندەردى كورىپ, تىكەڭدى «سەن ناعىز دالا اكادەميگى ەكەنسىڭ» دەپ باعالاعان دەيدى.
ءسوز سوڭىندا بويىنا ۇلتتىق مۇراتتى تولىق سىڭىرگەن تالانتتى اعامىزعا «قازىرگى قازاق ءمۇسىن ونەرى جايلى پىكىرىڭىز قانداي؟» دەگەن سۇراقتى قويىپ ەدىك, وسى ساۋالدى كۇتىپ وتىرعانداي تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى كۇڭىرەنىپ جۇرە بەردى. – قازىرگى قازاق ءمۇسىن ونەرىنىڭ سورى – قالتالىلاردىڭ ءوز اتا-باباسىنا ارناپ, ءمۇسىن ورناتۋى ەتەك الىپ بارادى, بۇل تالعامدى جوياتىن بولدى. ونەر ادامدارى اقشا ءۇشىن وسىلاي حالتۋرا جاساۋدا.
ەكىنشىدەن, ەلباسى ن.نازارباەۆ ايتقان تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق كودتى وياتۋدا ءمۇسىن يدەياسىنىڭ ماڭىزى زور. بىراق وسىنىڭ قۇنىن تۇسىردىك. كەڭەس كەزىندە بارلىق اۋىلدا, بارلىق قالادا لەنين ەسكەرتكىشى تۇراتىن, ءدال سول سياقتى بارلىق اۋىلدا ءبىر-ءبىر باتىر بار جانە بىرىنەن-ءبىرى اۋمايدى. اركىم ويىنا كەلگەندى ىستەپ جاتىر. ەگەردە ۇلتتىق كودتى وياتقىمىز كەلسە, قازاق فولكلورىنداعى ولمەس كەيىپكەرلەر: تازشا بالا, قوجاناسىر, الدار كوسە, تاعى سول سياقتى ەرتەگى كەيىپكەرلەرى – تاۋسوعار, كولتاۋىسار, جەلاياقتاردى نەگە سومداماسقا, – دەيدى. بۇل پىكىر ءبىزدىڭ دە كوكەيگە قوندى. راسىندا, قازاقتىڭ بايىرعى تانىمى فولكلور ەمەس پە؟! ونى كەيىپكەرلەر ارقىلى جاڭعىرتۋدىڭ ءجونى بار ەكەنى دە شىندىق.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
