قازاقستان كومىر وندىرۋدەن الەم بويىنشا ونىنشى, ال تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنەدى. ەلىمىزدە جىلىنا 100 ميلليون توننا كومىر وندىرىلەدى. ناتيجەسىندە, كوپ كولەمدە حالىق تۇرمىسىندا قولدانىلمايتىن جوعارى كۇلدى كومىر تۇزىلەدى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى مەتاللۋرگيا وندىرىسىندە قولدانىلسا, ال قالعان بولىگى ۇيىندىلەردە ساقتالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكولوگيالىق اپاتقا الىپ كەلەدى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەربول كومىر قالدىقتارىن بالقىتۋ ارقىلى ونىڭ كولەمىن ازايتىپ, كومىر وندىرىسىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا تالپىندى. ناتيجەسىندە قارا مەتاللۋرگياعا قاجەت مەتالدى قوقىستان قورىتىپ الۋ تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپتى. ەربول قازىرگى تاڭدا قاراعاندى قالاسىنداعى ج.ابىشەۆ اتىنداعى حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىندا «فەرروقورىتپالار جانە توتىقسىزداندىرۋ ۇردىستەرى» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «نانوتەحنولوگيالار جانە مەتاللۋرگيا» كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى قىزمەتىن اتقارادى. ول كومىر قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسىن زەرتتەۋ ءۇشىن سەگىز جىلدام استام ۋاقىت جۇمسادى. وسى جوباسى ءۇشىن كوپتەگەن حالىقارالىق جانە ەلىمىزدەگى جارىستاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى.
ول ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن تولىعىمەن كەشەندى اليۋموسيليكوحروم قورىتپاسىن الۋ تەحنولوگياسىنا ارنادى. بۇل تەحنولوگيانى جاساۋ بارىسىندا ءتۇرلى تەوريالىق ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, زەرتحانالىق جانە جارتىلاي وندىرىستىك جاعدايدا مەتاللۋرگيالىق پەشتە اليۋموسيليكوحرومدى الۋ تەحنولوگياسى سىناقتان ءوتتى. اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىن رەيتينگى جوعارى شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاپ, وسى تەحنولوگياعا ەلىمىزدىڭ پاتەنتىن الدى.
كومىر قالدىعى – جاڭا مەتالل
ەربول حالىق تۇرمىسىندا قولدانىلمايتىن ك ۇلى كوپ كومىردى مەتاللۋرگيالىق پەشتەردە بالقىتۋ ارقىلى كەشەندى اليۋموسيليكوحروم قورىتپاسىن الدى. كەشەندى دەيتىنىمىز, بۇل قورىتپانىڭ قۇرامىندا ءارتۇرلى مولشەردە اليۋميني, كرەمني, تەمىر جانە حروم ەلەمەنتتەرى بار. بۇل تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگىن نەگىزگى ەكى باعىتتا قاراستىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قارا مەتاللۋرگيانىڭ اليۋميني وندىرىسىنە تيگىزەر قىسىمىن ازايتادى. ەكىنشىدەن, كومىر وندىرىسىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى.
قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىندە 1,6 ملرد توننا بولات بالقىتىلادى. بولاتتىڭ ءاربىر تونناسىن بالقىتۋ ءۇشىن 3-تەن 6 كەلىگە دەيىن تازا اليۋميني قولدانۋ قاجەت. بۇل دەگەنىڭىز, الەمدىك اليۋميني ءوندىرىسى قازىر 47 ملن توننانى قۇراسا, ونىڭ شيرەك بولىگىن قارا مەتاللۋرگيا, ياعني بولات ءوندىرىسى تۇتىنادى دەگەن ءسوز. ەگەر ءاليۋمينيدىڭ وسى كولەمىن بولات وندىرىسىنە اليۋموسيليكوحروم سياقتى قۇرامىندا ءاليۋمينيى بار قورىتپالارمەن الماستىرساق, بۇل قارا مەتاللۋرگيا ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك بولعالى تۇر.
كۇلدىلىگى جوعارى كومىردىڭ قۇرامىندا ءاليۋمينيدىڭ كوپ مولشەرى بار. بۇل كومىردىڭ 1 تونناسىندا 120-دان 240 كەلىگە دەيىن اليۋميني توتىعى (گلينوزەم) كەزدەسەدى. بىراق, جوعارى كۇلدى كومىرلەردىڭ قۇرامىندا باسقا دا قوسپالاردىڭ كوپ بولعاندىعىنان ودان اليۋميني توتىعىن ءبولىپ الۋ وتە قيىن. سونىمەن بىرگە وسى ۋاقىتقا دەيىن جاسالعان تەحنولوگيالىق سىزبانى قولدانۋ اليۋميني وندىرىسىندە ۇلكەن شىعىندارعا الىپ كەلدى. ء«بىز بۇل پروبلەمانى اينالىپ ءوتىپ, وسى كومىردەن مەتاللۋرگيالىق جولمەن قۇرامىندا ءاليۋمينيى بار كەشەندى اليۋموسيليكوحروم فەرروقورىتپاسىن بالقىتتىق. سونىمەن بىرگە بۇل قورىتپانى بولات وندىرىسىندە قولدانۋ ارقىلى قارا مەتاللۋرگيانىڭ اليۋميني وندىرىسىنە تيگىزەر ىقپالىن ازايتۋعا بولادى», دەيدى جاس عالىم.
تازارتىلعان فەرروحروم وندىرىسىندە ءداستۇرلى تەحنولوگيا بويىنشا توتىقسىزداندىرعىش رەتىندە فەرروسيليكوحروم قورىتپاسىن قولدانادى. بىرىنشىدەن, بۇل مەتالدى بالقىتىپ الۋ كۇردەلى جانە كوپ ساتىلى ادىسپەن جۇرگىزىلەدى. ەكىنشىدەن, ونى تازارتىلعان فەرروحروم وندىرىسىندە قولدانعان كەزدە وزدىگىنەن ۇنتاقتالىپ كەتەتىندىكتەن سونىمەن ەكولوگيالىق اپاتقا اكەلىپ سوقتىراتىن قوقىس تۇزىلەدى. ال ەربول ۇسىنىپ وتىرعان اليۋموسيليكوحروم قورىتپاسى ءبىر عانا ادىسپەن باعاسى ارزان كومىر جانە مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارىنان بالقىتىلادى. سونىمەن قاتار, ونى تازارتىلعان فەرروحروم وندىرىسىندە قولدانعان كەزدە تاس ءتارىزدى قاتتى زات تۇزىلەدى, بۇل زاتتى شەبىن ماتەريالى رەتىندە قۇرىلىس سالاسىندا قولدانۋعا بولادى. اليۋموسيليكوحرومدى بولات وندىرىسىندە قولدانعان كەزدە دە بىرنەشە وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
«ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل مەنىڭ عانا جەتىستىگىم ەمەس, ماعان باعىت-باعدار بەرگەن عىلىمي جەتەكشىم تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سايلاۋباي بايسانوۆ جانە ينستيتۋت ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى», دەپ ءوز ۇستازىنىڭ دا ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى.
الەم عالىمدارى بۇل جوبا تۋرالى قانداي پىكىردە؟
ەربول دۇنيەجۇزىلىك INFACON كونگرەسىنە ەكى رەت قاتىسىپ, اليۋموسيليكوحرومدى الۋ تەحنولوگياسى بويىنشا بايانداما جاسادى. ەكەۋىندە دە قىزۋ پىكىرتالاس تۋىنداپ, بۇل تەحنولوگياعا الەم عالىمدارى وڭ باعا بەردى. «الداعى ۋاقىتتا باسشىلىقتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا كونگرەسكە قاتىسامىز جانە ينستيتۋت قابىرعاسىندا جاسالعان قازاقستاندىق ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى الەم نازارىنا ۇسىنامىز» دەيدى جاس عالىم.
دۇنيەجۇزىلىك INFACON كونگرەسى 1974 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. بۇل كونگرەسس ءۇش جىلدا ءبىر رەت ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردە وتكىزىلەدى جانە فەرروقورىتپا ءوندىرىسى ماماندارى جينالاتىن ەڭ بەدەلدى فورۋم. كونگرەستە فەرروقورىتپا سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار تۋرالى تولىق جانە وزەكتى مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا بولادى. «قازىرگى ۋاقىتتا اليۋموسيليكوحروم جوباسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا بيزنەس-جوسپار دايىنداپ جاتىرمىن. بۇل جوبانى رەتى كەلسە جەكە ينۆەستيتسيالار كومەگىمەن نەمەسە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسامىن» دەدى.
سونىمەن قاتار, ەربول ينستيتۋت قابىرعاسىندا اليۋموسيليكوحرومدى الۋ تەحنولوگياسىنان باسقا دا ەلىمىزدىڭ مينەرالدى شيكىزاتتارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, نارىقتا سۇرانىسقا يە ءونىم شىعارۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن تەحنولوگيا جاسالىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ول الداعى ۋاقىتتا اتالعان تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرىپ, ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋعا ات سالىسپاق نيەتتە.
ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
