پرەزيدەنتتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى
تۇيمەباي اشىمباەۆ سوعىس جىلدارىندا لەنينگراد مايدانىندا «نا ستراجە رودينى» («وتاندى قورعاۋدا») اتتى مايدان گازەتىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن شىعارعان. 1942-1945 جىلدارى گازەتتىڭ حاتشىسى, اۋدارماشىسى جانە رەداكتورى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
– شەشەمنىڭ تۋعان باۋىرلارى تۇيمەباي مەن تۇتقابايدىڭ ەرلىككە تولى ءومىر جولدارى جونىندە ايتقىم كەلەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اعامىز. تۇيمەباي 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا كەڭەس ارمياسىنا قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە الىنىپ, سونان سوڭ مايدانداعى ساياسي باسقارمانىڭ قىزمەتكەرى بولادى. «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ العاشقى سانى 1942 جىلدىڭ 6 قازانىندا شىعادى. قازاق جاۋىنگەرلەرى گازەتتىڭ ءار سانىن اسىعا كۇتىپ وتىراتىن. ويتكەنى انا تىلىندە جارىق كورگەن مايدان باسىلىمى قازاقستاندىقتار اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, ءوزارا ءۇن قاتىسۋىنا, جاقىندارىن جوعالتپاۋىنا سەپتەسىپ ەرەكشە جاۋىنگەرلىك رۋح دارىتتى. تۇيمەبايمەن بىرگە قازاق رەداكتسياسىندا كارىم وسمانوۆ, اقمۇقان سىزدىبەكوۆ, بەيسەن جۇماعاليەۆ, اسىلحان تۇرعانوۆ ەڭبەك ەتتى. وفيتسەرلەر قورشاۋدا قالعان لەنينگراد مايدانىنىڭ بولىمدەرىن ارالاپ ماتەريالدار جيناقتادى, كۇللى رەداكتسيالىق شارۋانى اتقاردى. ولار قازاقستاندىق اسكەري جۋرناليستيكانىڭ العاشقى قارلىعاشتارى بولدى. ءتۇرلى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالاردى, ستراتەگيالىق تەرميندەردى اۋدارىپ, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن كوبەيتتى. ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, مايدان باسشىلىعى تۇيمەباي اشىمباەۆتى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى. 1945 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە لەنينگراد قارجى-ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى سوعىس باستالعاندا ءۇزىلىپ قالعان وقۋىن جالعاستىردى. الايدا سول جىلى قازان ايىندا جالعان ايىپتاۋمەن رەداكتسيانىڭ ءۇش قىزمەتكەرى 58 باپ بويىنشا سوتتالدى. ىشىندە 4 كۋرستا وقىپ جاتقان كوكەم دە بار ەدى. ارينە جاۋىنگەر-جۋرناليستەر جاۋلىق ۇگىت-ناسيحات يدەيالارىنان, وپاسىزدىقتان ادا بولاتىن, ولاردى قازاق ۇلتشىلدىعى بويىنشا ايىپتادى. ويتكەنى باسىلىمنىڭ بارلىق سانى قازاق تىلىندە شىقتى. ادىلەتسىز رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان اسىلحان تۇرعانوۆ پەن كارىم وسمانوۆ لاگەردە قايتىس بولدى. ال تۇيمەباي اعا ايداۋدان امان-ەسەن شىعىپ, كەيىن اقتالدى, دەدى.
ۇسەن سۇلەيمەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تۇتقىنداۋ كەزىندە گازەت نومىرلەرى قۇتقارىلىپ قالعان. اسكەريلەر اشىمباەۆتىڭ ءۇيىن تىنتۋگە كەلگەندە ايەلى الەكساندرا گولۋبەۆا ءىستىڭ ناسىرعا شاپقانىن سەزىپ, ومىراۋداعى بالاسىن قولىنا الىپ ديۆانعا وتىرا كەتەدى. ديۆاننىڭ استىندا بوراعان وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ شىعارعان گازەتتىڭ بارلىق ءنومىرى جاتقان ەدى. اسكەريلەر ايەلدى قوزعامايدى. تۇيمەبايدىڭ تۋعاندارى سول گازەتتەن ارنايى البوم جاساپتى. قالىڭدىعى ءبىر قارىس گازەتتىڭ ۇقىپتى تىگىندىسىندە ءتىپتى, بۇگىنگى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ سوعىستا قازا بولعان, ەرلىك كورسەتكەن اكەلەرى مەن اتالارى تۋرالى دا ماعلۇمات مول. بۇل – بارلىعى 1500 جاۋىنگەر قامتىلعان دەرەكتەر مەن سۋرەتتەمەلەر, ەرلىك باياندارى جازىلعان وتە قۇندى باسىلىم. ماسەلەن, سۇلتان بايماعامبەتوۆتىڭ الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن ەكى اي بۇرىن جاساعانىن وسى گازەتتەگى ماقالادان بىلۋگە بولادى.
– 1952 جىلى اباقتىدان شىققان تۇيمەبايعا ۇلكەن قالادا تۇرۋعا قۇقى جوق بولعاندىقتان لەنينگرادتاعى وتباسىنا ورالۋىنا رۇقسات بەرىلمەدى. 7 جىلداي تۇرمەدە وتىرعان ونىڭ تاعى 5 جىلعا بوستاندىعى شەكتەۋلى ەدى. سوندىقتان الماتىداعى باۋىرى تۇتقابايعا كەلىپ, تالعاردا تۇردى.
لەنينگرادتا ۇزدىك وقىعان قۇجاتتارىن قايتارىپ بەرمەگەندىكتەن, س.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-گە 1-كۋرستان قايتا ءتۇسىپ, قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى. 1957 جىلى عانا تولىعىمەن اقتالدى. سودان كەيىن عىلىمعا بەت بۇرىپ, كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن باستاپ ديرەكتورعا دەيىنگى عىلىم مەن قىزمەتتىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتى, قازكسر عىلىم اكادەمياسى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قۇرمەتتى ديرەكتورى بولدى. تۇيمەباي اعامىزدىڭ ورتامىزدان كەتكەنىنە 15 جىلدان اسسا دا قارۋلاس دوستارى, جازۋشى ميحايل دۋدين, اقىن تاتيانا گنەديچ (بايروننىڭ «دون-جۋان» پوەماسىن اۋدارعان) جانە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كسرو مەملەكەتتىك بانكى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولعان ۆلاديمير الحيموۆ ءالى حابارلاسىپ تۇرادى, دەدى ۇسەن اعا الىمبەتوۆ.
تۇيمەباي اشىمباەۆ ەكونوميكا ينستيتۋتىنا جەتەكشىلىك ەتكەن جىلدارى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىنا عىلىمي جەتەكشى بولعان ەكەن. بۇل جونىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىر ونەركاسىپ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان يۋري شنەيدەر ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «1980 جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعاندا, تاكە ەكەۋمىز بولجامىمىزدىڭ ورىندالعانىنا قاتتى قۋاندىق. ءبىز نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بۇدان بۇرىن, ول تەمىرتاۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ءسال كەيىن قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ پارتيا كوميتەتى حاتشىسى بولعان كەزىندە تانىسقان ەدىك. سول كەزدە-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عىلىممەن, ونىڭ ىشىندە ناقتى ەكونوميكامەن شۇعىلدانعىسى كەلەتىنىن ايتقان بولاتىن. مەن ول جونىندە تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنا ۇسىنىس ايتىپ, بۇل ىسكە جەتەكشى بولۋىن جەتكىزدىم. سوندا ونىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن, كەلەشەكتە رەسپۋبليكا جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىنى جونىندە قورىتىندىعا كەلگەنبىز. وعان سول ساتتەگى بىلىمپازدىعى, ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى تاباندىلىعى, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, كەڭ اۋقىمدى ويلايتىنى كوزىمىزدى جەتكىزىپ تۇرعان-دى. قازىر سول ۋاقىتتىڭ وزىندە, ياعني جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا-اق ت.اشىمباەۆتىڭ كەلەشەكتەگى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان كورنەكتى قايراتكەردى ءجىتى تانىعانىن ماقتان تۇتامىن». ءيا, يۋري لەونوۆيچ جازعانداي, تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى قازاقستاندىق ەكونوميكا مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, كەيىن مەملەكەت مەرەيىنە اينالعان كورنەكتى عالىمدار مەن قايراتكەرلەردى تاربيەلەپ شىعاردى. رەسەي مەن ۋكراينادا دايارلاناتىن بىلىكتى ەكونوميكا كادرلارى قازاقستاننىڭ وزىنەن ءوسىپ-ونە باستادى. تۇيمەباي اشىمباەۆ قايتىس بولعاندا عالىمنىڭ سۇيەگىن كەڭسايعا دەيىن كوتەرىپ بارعانداردىڭ ورتاسىندا ەلباسى دا بولدى. مىنە, شاكىرتتىڭ ۇستازعا دەگەن ۇلى قۇرمەتى!
ەستەن كەتپەس كەزدەسۋ
اڭگىمە ۇستىندە اعامىز ەلباسىمەن كەزدەسۋى جونىندە دە ايتتى.
– بىردە پرەزيدەنت شىعىس قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا ورتالىق مادەنيەت ۇيىندەگى جيىندا ماعان بۇرىلىپ, امان-ساۋلىق سۇراستى. اكەم سۇلەيمەن الىمبەت ۇلىنىڭ وتانشىلدىعى مەن زور ەڭبەگى ءۇشىن راحمەت ايتتى. جانىندا كومەكشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن سول كەزدەگى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, كونستيتۋتسيا قابىلدانعانعا دەيىنگى پرەزيدەنتتىڭ وبلىستاعى وكىلى بولعان الەكساندر شيرشوۆ جانە كورنەكتى مەتاللۋرگ احات كۇلەنوۆ تۇردى. سول كەزدەسۋدە ەلباسىنىڭ جادىنا تاڭعالدىم. مەن ول كەزدە س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ پرورەكتورى بولاتىنمىن. بالالىق شاعىم ەسىمە ورالدى. تۇيمەباي مەن تۇتقاباي – شەشەمنىڭ تۋعان ىنىلەرى ەكەنىن ايتتىم عوي. مەن تۇيمەبايدىڭ قولىندا ءوستىم. اكەم ماسكەۋگە جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا كەتكەن كەزدە, تۇيمەباي اعا – اباقتىدا, تۇتقاباي اعا بالتىق جاعالاۋىندا شەكارالىق وتريادتا ەدى. ول كەزدە بالالار ۇيىنەن شىققانداردى وقىتاتىن. اكەم دە بالالار ۇيىندە وسكەن, تۋعاندارىنىڭ ءبارى رەپرەسسياعا ۇشىراعاندىقتان ءبىز, مايدان, اسان, مەن, مەلس جانە مايرا ءبارىمىز بەس جىل بويى شۋداعى ناعاشىلار قولىندا تۇردىق. اكەم وقۋدان كەلگەن سوڭ قاسكەلەڭدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى. بۇرىن كەگەن, شونجى, باقاناس وڭىرلەرىندە ىستەگەن, شامالعاندا پوبەدا كەڭشارىنىڭ توراعاسى بولعان ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اكەمىزدى سول كەزدەن تانيدى ەكەن.
ءبىراز جىل بۇرىن الماتىدا اكەمنىڭ دوسىمەن كەزدەستىم. قاسكەلەڭ اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان ب.تاستانبەكوۆتەن وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى اكەمنىڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى رەتىندە تەمىرتاۋ قالاسىنداعى ونەركاسىپ قۇرىلىسىنا ەڭبەككەرلەر اراسىنان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۇسىنعانىن ەستىدىم. جاس مامان كۇللى وداقتاس ەلدەر مەن قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قۇرىلىسشىلاردىڭ اراسىندا ءوزىن تاماشا ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورسەتكەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى بۇرىن بىلمەگەن ەدىم. اكەمىز بىزگە جۇمىسى تۋرالى ايتقان ەمەس. بىراق سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوزدەگەن ماقساتقا جەتەتىن تاباندى, حالىقتى ەرتە الاتىن ەرەكشە قابىلەتكە يە, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ويلايتىن رەفورماتور تۇلعا ەكەنىن بىلگەن ەكەن.
پرەزيدەنت سول ساپارىندا وسكەمەندەگى اۋىر ونەركاسىپتەردىڭ تىعىرىققا تىرەلگەنىن كورىپ, رەنجۋلى بولاتىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قيىن كەز عوي. سونداي كوڭىل-كۇيدە كەلە جاتسا دا مەنى كورىپ كىدىرىپ: «اينالايىن, ۇسەنسىڭ بە؟ سۇلەيمەن الىمبەتوۆتىڭ بالاسىسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. اكەمنىڭ قاسكەلەڭگە كوپ ەڭبەگى سىڭگەنىن ايتتى.
مەن م.گوركي اتىنداعى مەكتەپتە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اباي مەكتەبىندە وقىدى. ەكى مەكتەپتىڭ اراسىندا ءبىر كوشە عانا بار ەدى. ءبىز ۇزىلىستە بۇرىنعى ورىس شىركەۋى, سول كەزدەگى اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىنداعى شاعىن سكۆەردە بىرگە وينايتىنبىز. ارينە ول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەلەشەكتە پرەزيدەنت بولاتىنىن بىلگەن جوقپىز. ەلباسىنىڭ جانىندا تۇرعان وسكەمەن مىرىش كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى, «حالىق قاھارمانى», ايگىلى مەتاللۋرگ احات كۇلەنوۆ تە قاسكەلەڭدەگى بالالار ۇيىندە وسكەن. قاسكەلەڭنىڭ جوعارى جاعىنداعى تاۋدا ورىك قالىڭ بولۋشى ەدى. وسى ورىكتى تەرۋگە احات سالەمحات ۇلى باستاعان بالالار دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن ونىڭ دوستارى دا, كەيىنىرەك ءبىز دە باراتىنبىز. كوردىڭىز بە, ءۇش بۋىن ۇزدىكسىز ۇشقوڭىر ەتەگىندەگى ورىككە «شابۋىل» جاسايتىن ەدىك. ەلباسى سول بالالىق شاق تۋرالى, اجەلەرىمىزدىڭ جەيدەمىزدى ورىككە بىلعاعانىمىزعا كەيىپ ۇرساتىنىن ەسكە الىپ كۇلدى.
سول جيىندا جەرگىلىكتى مەتاللۋرگتەر ەلباسىعا ۇزدىكسىز شاعىم ايتىپ, سۇراق قويىپ جاتتى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «سىزدەردە كۇلەنوۆ بار عوي. مەنەن نەگە سۇرايسىزدار؟!» دەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىنەن-اق احات سالەمحات ۇلىنىڭ قانشالىقتى ابىرويلى ادام بولعانىن كورۋگە بولادى, دەيدى ول سول ءبىر كەزدەسۋ تۋرالى مەيىرلەنە اڭگىمەلەپ.
ەلتسيننىڭ كومەگى ءتيدى
تۇيمەبايدىڭ ءىنىسى تۇتقاباي دا جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول دا ۇلى وتان سوعىسىندا باسىنان اياعىنا دەيىن 1-بالتىق مايدانىندا شايقاستى. باشەنكوۆيچ قالاسى اۋماعىندا شەكاراشىلار ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراپ, پۋلەمەتتىڭ وقتاۋشىسى وققا ۇشقاندا تۇتقاباي قارۋدى قولىنا الىپ, كوپتەگەن ءفاشيستىڭ كوزىن جويادى. وسى ۇرىس ءۇشىن ەرجۇرەك جاۋىنگەردى قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتايدى. سونداي-اق كەنيگسبەرگ قالاسىن الۋعا قاتىسادى. ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, قىزىل جۇلدىز مەدالدارىمەن ماراپاتتالىپ, ەكى مارتە كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ماڭعىستاۋ وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كەزىندە لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. قازاق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنە كانديدات, ورتالىق كوميتەت مۇشەسى بولدى. تەكەلى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اۋىر ونەركاسىپ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى.
– دوكتورلىق قورعايتىن كەزدە ديسسەرتاتسيامدى ەشكىم قاراماي قويدى. 1981 جىلى 23 اقپاندا ماسكەۋدە سەزد ءوتتى. سەزگە وبكوم باسشىلارى دا باردى. تۇتقاباي اعامنىڭ «ماسكەۋ» قوناقۇيىندە ەكەنىن ءبىلدىم دە, ارنايى بارىپ ديسسەرتاتسياعا بايلانىستى ينستيتۋتتاعىلاردىڭ سويلەسكىسى كەلمەيتىنىن, ەش ەسكەرتۋ دە ايتپايتىنىن جەتكىزدىم. ول «مەنىمەن بىرگە ءجۇر» دەدى دە, باسقا بولمەگە الىپ باردى. ەسىكتى ەلتسين اشتى. بوريس نيكولاەۆيچ سول كەزدە سۆەردلوۆسكى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى. ولار ءوزارا دوس ەكەن. تۇتقاباي اعامىز كەلىسىم بويىنشا سۆەردلوۆسكىگە سۇيەك ۇنىن جىبەرەدى. بۇل سيىردىڭ ءسۇتىن كوبەيتەتىن كورىنەدى. ال سۆەردلوۆسكىدەن ماڭعىستاۋعا مۇناي قۇبىرلارى كەلەدى. ەلتسين دەرەۋ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ باسشىسى نيكولاي بايباكوۆقا قوڭىراۋ شالىپ, دوسىنىڭ ىنىسىنە نەگە كومەكتەسپەسكە, ەگەر ول ءبىزدىڭ بالالارىمىزدى وقىتقىسى كەلسە دەپ ءوتىنىشىن ايتتى. وسىلايشا, ينستيتۋتقا ورالعانىمدا بۇكىل رەكتورات زىر جۇگىرىپ, وسىعان دەيىن نازار سالماعان ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋىما مۇمكىندىك بەرگەن ەدى, دەيدى ۇسەن اعا. تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلى ەكى جىلعا جۋىق شىعىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى جانە ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشى قىزمەتتەرىن قاتار اتقاردى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى الەكساندر پروتوزانوۆتىڭ وداقتاعى بەدەلىنە قاراماستان كوپتەگەن ماڭىزدى شەشىمدى تۇتقاباي قابىلدايتىن. كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسىن توعىز جىل باسقاردى. مۇنايلى ولكە قۇرىلىپ جاتقاندا دىنمۇحامەد قوناەۆ: «ماڭعىستاۋدىڭ استىندا – مۇناي, ۇستىندە – اداي, كوگىندە – قۇداي, وبلىستى باسقاراتىن تۇتقاباي!» دەپ ازىلدەگەن ەكەن. ماڭعىستاۋلىقتار تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىن ءالى كۇنگە دەيىن قۇرمەتپەن ەسكە الادى.
مىنە, قوس تۇلعانىڭ عيبراتتى ءومىر جولى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن وزگەشە ۇلگى ىسپەتتى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
