كاسىپكەر, مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ القا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ ءبىر سۇحباتىندا ۆەنگرياداعى مالدى سويۋ ادىسىنە قاتىستى كوزىمەن كورگەن وقيعانى بايانداپ بەرگەن ەدى.
– سيىردى باۋىزداعان كەزدە ءبىر تامشى قانىن جەرگە تامىزبادى. تامشىلاعان قاندى ارنايى ىدىسقا توسىپ الدى, بالىقتارعا جەم رەتىندە پايدالانادى ەكەن. تەرىسىن مۇقيات وڭدەپ, جوعارى ساپالىسىن يتالياعا جىبەرەدى, ورتاشالارىن تۇركياعا ەكسپورتتايدى. بۇل جاقتا ەتتى سۇيەكسىز ساتادى ەكەن, سۇيەگىن تۇگەل مايدالاپ, ۇنتاعىن دارۋمەن رەتىندە قۇندىزداردىڭ تاماعىنا قوسىپ بەرەدى, – دەدى ول. بۇل «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققاننىڭ» ۇلگىسى ەمەي نەمەنە؟! وسىنداي ۇنەمشىلدىك, تاپقىرلىقتىڭ قاي جەرى جامان؟!
ال بىزدە شە؟ اتاكاسىبىمىز, بابالارىمىز مىڭعىرتىپ مال ايداعان دەپ ماقتاناتىن ەل وسى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ونىمىمەن مۇرتىن مايلاعانى شامالى. مال سوڭىندا تاڭ اتىرىپ, كۇن باتىرىپ جۇرگەن اۋىلداعى اعايىننىڭ ءبارى بىردەي بايىپ كەتپەگەنى جانە راس. سەبەبى مال باسى جىل ساناپ كوبەيسە دە, ءونىمىن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ جاعى ءالى اقساپ تۇر. قازاقستاندا جىل سايىن 6 ميلليونعا تارتا ءىرى قارانىڭ كەم دەگەندە 1 ميلليونعا جۋىعى, 16 ميلليون ۇساق مالدىڭ 5 ميلليوندايى سويىلادى ەكەن. قانى مەن سۇيەگىن قويا تۇرايىق, تەرىسىنىڭ ءوزىن كادەگە جاراتساق ساپالى بىلعارىمەن رەسپۋبليكانى تۇگەل قامتۋعا, ەكسپورتقا شىعارىپ تابىستىڭ استىندا قالۋعا بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, قالدىقسىز تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ەلدەردىڭ كوزىنە ەن بايلىق بولىپ ەلەستەيتىن شيكىزاتتىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 7,5 ميلليون تونناعا جۋىق تەرى وڭدەلمەگەن كۇيى شەتەل اسادى. وبلىستارداعى 12 تەرى وڭدەيتىن زاۋىتتىڭ ەشقايسىسى تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. تەرى قابىلداۋ ءىسى جولعا قويىلماعان, ءونىمنىڭ باسىم كوپشىلىگى اركىمنىڭ قوراسىندا تۋلاق بولىپ تاپتالىپ جاتادى.
تەرى دەمەكشى, تۇركياداعى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا تەرى وڭدەۋ, بىلعارى ءونىم شىعارۋ ىسىمەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلەر كوپ ەكەن. ونىڭ سەبەبى مىنادا كورىنەدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا تاعدىر جەلى ايداپ تۇركياعا كوشىپ بارعان قانداستارىمىز كۇن كورۋ ءۇشىن اتاكاسىبىن دامىتىپ, تەرى وڭدەپ, اۋعان جەرىندە ۇيرەنگەن ادىستەرى بويىنشا ەتىك جانە باسقا دا بىلعارى بۇيىمدار تىگۋمەن اينالىسىپتى. سولاردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە كاسىپتى جەتىلدىرىپ, بىلعارى كيىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعاراتىن فابريكالار, ونى ساتاتىن دۇكەندەر اشقان. ونداي دۇكەندەر جەلىسى قازىر قازاقستاندا دا اشىلىپ جاتىر.
تەرى وڭدەۋ ءىسىن جاي عانا مىسال رەتىندە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىز. ەت پەن ءسۇتتىڭ دە باعاسى قالادا قىمباتتاعانىمەن, اۋىلدا ءالى ارزان. ونى ساتۋ, ءتۇرلى ونىمدەر شىعارۋ ءىسى تولىققاندى جولعا قويىلعان جوق. دامىعان ەلدەر مەڭگەرىپ جاتقان قالدىقسىز تەحنولوگيا, شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى وزىمىزگە تانىس دۇنيە بولعان سوڭ ايتىپ وتىرمىز.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك. وتاندىق مۇناي-گاز وندىرىسىندە «Shell», «Chevron», «Agip» سىندى الەمگە ايگىلى كومپانيالاردىڭ كومىرسۋتەگىن شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتاپ, كەيىن شەتەلدەردە تەرەڭ وڭدەپ, دايىن ونىمگە اينالدىرىپ ەلىمىزگە قايتا اكەلگەندە قولدانبايتىن قازاق كەمدە-كەم. كولىكتىڭ تەجەگىش مايى, موتور مايى سياقتى ماشينا مايلارى, ونىڭ سىرتىندا ءدارى-دارمەك, تىڭايتقىش, كاۋچۋك, بوياۋ دەيسىز بە, ونداعان تاۋار ءتۇرىن شەتەلدەردەن الدىرامىز.
ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, ءبىر عاسىر بۇرىن ماعجان اقىن جىرلاعان «اسپان كوككە اسىپ جاتقان, ونەر-ءبىلىم كىلتىن اشىپ جاتقان» جۇرتتار جوقتان بار جاساۋدى, باردان نار جاساۋدى مەڭگەرىپ الىپتى. مۇنى ساراڭدىق, ۇساق-تۇيەكتى مالدانۋ ەمەس, ۇنەمشىلدىك دەپ تۇسىنگەن ابزال. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ, شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ دەگەن ترەندكە اينالعان تىركەستى ءىس جۇزىندە قولدانىسقا ەنگىزبەيىنشە, دامۋدىڭ دوڭگەلەگىن شىر اينالدىرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ەكپىنىنە ىلەسە الماسىمىز انىق.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
