لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسىن ەلباسى ءوز جولداۋلارىندا جاريا ەتىپ, قوعامدىق ويدىڭ تالقىسىنا سالدى. مىنە, وسىلاي جاھاندىق ۇدەرىستەردى سارالاي كەلىپ, ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كۇدىك ويدىڭ بۇلتىن سەيىلتتى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. لاتىن قارپىنە كوشۋ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن قاتار مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى سارالاندى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قاڭتار ايىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى جاريالاندى. مىنە, ومىرشەڭ جولداۋدا لاتىن گرافيكاسىنا پرەزيدەنت تاعى دا ەرەكشە ءمان بەردى. ءمان بەرىپ قانا قويماي ماقساتىن شەگەلەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەن جاعدايدا قازاقستان جاستارى ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرۋى, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن يگەرۋدىڭ وزىق ادىستەمەسى جاسالادى. جاڭا تەرمينولوگيانى جەتىلدىرە وتىرىپ, قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
مىنە, وسىنداي اسقارالى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتىك عانا ەمەس, ۇلتتىق ماسەلە بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىمەن بەكىتىلىپ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى جاريالاندى. لاتىن قارپىنە كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونى ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ باسقارىپ وتىر.
وسىلاي 9 اپوستروفتان تۇراتىن 32 ءارىپ بەكىتىلگەن بولاتىن. پرەزيدەنت وسى ءالىپبيدى نەگىزگە الا وتىرىپ, قوعام تەزىنە سالىپ, ونى وڭتايلى نەگىزدە جەتىلدىرۋدى تاپسىرعان-دى. ەلباسى ايتقانداي, «الەمدە ەشبىر ەل ءوزىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن بۇكىل حالىق بولىپ وسىلايشا تالقىلاعان ەمەس». 300-دەن استام ۇسىنىس ەكشەلگەن بولاتىن.
لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قوعامدا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. تىلشىلەر عانا ەمەس, ماتەماتيكا, اقپاراتتاندىرۋ, ءبىلىم سالاسىنىڭ ءىرى ماماندارى ءوز پىكىرلەرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جاريالاپ جاتتى.
پىكىرتالاس نەگىزىنەن اپوستروفتار توڭىرەگىندە ءوربىدى. مىسالى: «اجە, شاي ىشۋگە كەلىڭىز» سويلەمىن العاشقى قابىلدانعان الىپبيدەگى ارىپتەرمەن بەرەتىن بولساق, «A’je, s’a’i’ is’y’ge kelin’iz» بولادى. بىرىنشىدەن, قاتار كەلگەن بىرنەشە اپوستروفتى ارىپتەردەن قۇرالعان سوزدەردە, ونداعى دايەكشەلەردىڭ قاي ارىپكە قاتىستىلىعىن انىقتاۋ قيىن. سونىڭ اسەرىنەن ءسوزدى ءبىر قاراپ تانۋدا قيىنشىلىقتار تۋادى. ەكىنشىدەن, سوزدەردى جازۋ بارىسىندا ەكى ەسە ۋاقىتتىڭ جۇمسالۋى دا ءتيىمسىز. اتالعان سويلەمدەگى 3 ارىپتەن تۇراتىن «اجە» ءسوزىن لاتىن گرافيكاسىندا جازۋ ءۇشىن پەرنەتاقتادان 4 پەرنەنى, ء«شاي» ءسوزى ءۇشىن 6 پەرنەنى باسۋعا تۋرا كەلەدى.
مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
پرەزيدەنت قوعامدىق وي-سانانىڭ وڭتايلى تۇستارىن جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزە ءبىلدى. وسىلاي «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى №569 جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى.
لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى قوعامدا قالىپتاسقان ەكىۇشتى پىكىردىڭ نۇكتەسىن قويدى. ەندى اپوستروف توعىزدان التىعا ءتۇستى. ەسكى نۇسقاداعىداي اپوستروف ءارىپتىڭ وڭ شەكەسىنە ەمەس, توبەسىنە قويىلدى. بۇل كوز سۇرىندىرەتىن ۇتىرلەردى ازايتىپ قانا قويماي, ونىڭ جازىلۋ سۇلۋلىعىن قامتاماسىز ەتتى. وقۋعا جەڭىل ەتىپ جاسالعان.
مۇندا العاشقى الىپبيدەگى اپوستروفپەن بەرىلگەن 9 ارىپكە قۇرىلىمدىق وزگەرىس ەنگىزىلگەن. نەگىزگى ءتول ارىپتەر ءا, ع, ڭ, ءو, ءۇ دىبىستارى جانە ۋ دىبىسى توبەسىنە نوقات قويۋ ارقىلى, ال ش مەن چ دىبىستارى ديگراف (ەكى ءارىپتىڭ قوسارلانۋى) نەگىزىندە بەرىلگەن. سونداي-اق العاشقى نۇسقاداعى سوزىڭقى ي مەن قىسقا ي بەرۋدەگى دايەكشە الىنىپ تاستالعان.
جاڭا نۇسقانىڭ تيىمدىرەك ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, اپوستروف ءۇشىن بولەك پەرنە باسىلمايدى. نوقات قويىلاتىن ءتول ارىپتەر ءا, ع, ڭ, ءو, ءۇ دىبىستارى جانە ۋ دىبىسى پەرنەتاقتاعا جاڭا پەرنە رەتىندە ەنگىزىلەتىن بولادى. دەمەك, ءبىر ءارىپ ءبىر پەرنەنى باسۋمەن عانا بەرىلىپ, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, وقۋ بارىسىندا ءسوزدى قۇراپ تۇرعان ارىپتەردى انىق اجىراتۋعا جانە ءبىر قاراپ تانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءتول دىبىستاردى قوسىمشا پەرنە ەتىپ ەنگىزۋ ءۇردىسى لاتىن گرافيكاسىن قولداناتىن ەلدەردىڭ بارلىعىنا دەرلىك ءتان دەپ ايتۋعا بولادى (يسپانيا, فرانتسيا, تۇركيا, ۆەتنام, ت.ب.). سول سەبەپتەن, ءتول 6 ءارىپتى پەرنەتاقتاعا سىيعىزۋعا ابدەن بولادى دەپ ويلايمىن. وسى تۇستا, بۇگىنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن كيريللەر گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق پەرنەتاقتاسىنداعى قوسىمشا پەرنە سانى – 9 ەكەندىگىن ەسكە الايىق.
ۇشىنشىدەن, ش مەن چ دىبىستارىنىڭ ديگرافپەن بەرۋ وتە ورىندى شەشىم دەپ بىلەمىن. سەبەبى, بۇل تەحنيكا ەلىمىزدە ءۇشىنشى ءتىل بولىپ, مەكتەپ كەزىنەن ۇيرەتىلىپ كەلە جاتقان اعىلشىن ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنان جەتە تانىس.
ەندىگى ماسەلە ءبىر تاڭبامەن بەرىلەتىن ۇزىن جانە قىسقا ي جانە ءى دىبىسى جونىندە بولماق. مۇندا دا اتالعان ارىپتەردىڭ ءسوز ىشىندە قولدانىلۋى, سەمانتيكاسى ارقىلى قانداي دىبىس بولىپ تۇرعانىن اجىراتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇنى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, حالىققا ناسيحاتتاۋ, تۇسىندىرۋدە تىلشىلەرگە, فونەتيكا, سينتاكسيس سالالارى عالىمدارىنا سالماق تۇسپەك.
قورىتا كەلە, قابىلدانعان جاڭا لاتىن گرافيكاسى بۇگىنگى قوعام تالابىنا جاۋاپ بەرە الادى, قازاق ءتىلىنىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرادى, ونى مەڭگەرۋشى وزگە ءتىل يەلەرىنە ىڭعايلى بولا تۇسەدى دەگەن پىكىر بىلدىرگىم كەلەدى.
ەندىگى مىندەت پىكىرتالاستى قويىپ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قازاق ءالىپبيىن باتىل تۇردە كۇندەلىكتى ومىرگە ەنگىزۋدى باستاۋ كەرەك. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭدەرىن دە ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن. مىنە, ۇلتتىق سانانى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ ايقىن جولى – لاتىن گرافيكاسى ەكەنىن زەردەدە ۇستاپ قانا قويماي, ءبىر كىسىدەي جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. سوندا عانا «قازاقستاندىقتار بىرىڭعاي ۇلتقا اينالادى». مىنە, باستى باعىت, مىنە ۇلتتىق بىرلىك وسىندا.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك
