«اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى جاڭا سپەكتاكل اتاۋى ويىمىزدى بىردەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ بەلگىلى پوەماسىنا قاراي جەتەلەپ كەتتى. بىراق اتاۋى سولاي بولعانىمەن, پەسانىڭ اۆتورى, بەلگىلى جازۋشى نۇرعالي وراز. جىلداعى ءداستۇر بويىنشا اقىننىڭ تۋعان كۇنى تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورىپ ۇيرەنىپ قالعان قالالىقتارعا جازۋشى اقىن پوەماسىنىڭ جەلىسىمەن پەسا جازىپ شىققان بولدى عوي دەپ جورامالداپ جاتىرمىز ساناعا سىڭگەن ولەڭ جولدارىن جادىدا جاڭعىرتۋعا تىرىسىپ. جوق, بۇل مۇلدە جاڭا پەسا. «مۇمكىن, مۇقاعالي تۋرالى بولار؟» دەدىك ەڭ اقىرىندا كەشكىلىك تاماشالاعان سپەكتاكلدەن اقىننىڭ سۇلباسىن ىزدەپ وتىرىپ. جوق. مۇندا دا مۇقاعالي جوق, بىراق اقىننىڭ رۋحى مىناۋ الەۋمەتتىك درامانىڭ ءون بويىنا تۇتاس لەيتموتيۆ بولىپ تارتىلعان.
«مۇقاعاليدىڭ بىرنەشە ساحنالىق بەينەسى بار ەمەس پە, تاعى دا كەيىپكەر ەتىپ الۋدىڭ قاجەتى بار ما ەدى؟» دەگەن ساۋال بۇل ارادا ارتىق. سەبەبى مۇقاعاليدىڭ ءوزىن جەكە-دارا الىپ قاراعاندا, اقىن تاعدىرىنداعى دراماتيزم دراماتۋرگتەردىڭ دە, رەجيسسەرلەردىڭ دە كوڭىلىن اۋدارماي قويمايدى. قارا ولەڭىندە قايعىسىن جاسىرماي جايىپ سالعانىمەن, ءوزى جىلداردىڭ قاتپارىندا جاسىرىنعان سايىن ءبىر ۇرپاقتى عانا ەمەس, ءالى بىرنەشە ۇرپاقتى تولعاندىراتىن جۇمباق تۇلعاعا اينالىپ بارا جاتىر. بالكىم, سودان كەيىن بولار, ازاماتتىق بولمىسى, اقىندىق تۇلعاسى دراماعا سۇرانىپ تۇرادى. ەگەر ادام ومىرىندە ءبىر رەت, ءتىپتى ىلكى ءسات ماحاببات پەن جەككورۋشىلىك, ادالدىق پەن ساتقىندىق تۋرالى ويلانعان بولسا, وندا ول ادامدى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ۇسىنعان «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» سپەكتاكلى بەي-جاي قالدىرمايدى.
اقىن تۋرالى وزگە سپەكتاكلدەردەن باستى ايىرماشىلىعى – دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر اقىندى ءتىرى كەيىپكەر جاساپ, ساحنادا ارى-بەرى جۇرگىزبەيدى. ارى-بەرى جۇرەتىندەر – ەكى كەشتىڭ اراسىندا پاتەردەن قۋىلىپ, قايدا بارىپ پانالارىن بىلمەگەن پاقىرلار مەن تىرشىلىك تاۋقىمەتىن تارتىپ, الا دوربا ارقالاعاندار. مۇقاعاليدىڭ ءوزى ەمەس, رۋحىنىڭ كوشەدەگى ءۇي ساتاتىن جارناما تاقتايشاسىنىڭ ىشىنەن شىعۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ءتىرى بولسا, وسى باسپاناسىزداردى ءبىر-ءبىر ۇيمەن جارىلقاي سالار ما ەدى؟ مۇقاعاليدىڭ ەلەسىن ارالاستىرۋ ارقىلى ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسى سەكىلدى ۋاقىت كەڭىستىگىندە وتەتىن پەسادا قىز بارلىق وقيعانى ورىستەتۋشى تەمىرقازىق. شىمىلدىق اشىلعاندا, تال-تەرەگى قالىڭ ادەمى ساياباق كورىندى. ساياباق ىشىندە قول ۇستاسىپ ءبىر-بىرىنە ىنتىزار قىز بەن جىگىت كەلە جاتىر. ەكەۋىنەن اسقان باقىتتى جان جوق. اناۋ ارقالىعى ۇزىن ورىندىقتا شوقيىپ وي ۇستىندە وتىرعان كەيۋانا, مىنا ءبىر بۇرىشتا گازەت وقىپ, دەمالىپ وتىرعان ەگدە كىسى, باقتىڭ شاڭىن شىعارىپ سىپىرىپ جۇرگەن مىلقاۋ جىگىت, ءبارى-ءبارى ساياباقتىڭ كۇندەلىكتى تىنىسىن سەزدىرىپ تۇر. ەركەلەي باسىپ كەلە جاتقان قىز كەنەت عاشىعىنا اياعىنىڭ اۋىر ەكەنىن جەتكىزەدى. وسى اسەرلى كورىنىس «ابورت!» دەگەن سۋىق ءسوز ەستىلگەندە, ساتىر-سۇتىر نايزاعايمەن بىرگە تاس-تالقان بولادى. قالايشا؟ كولىك جۋىپ كۇنىن زورعا كورىپ جۇرگەن جىگىت بالانى قايتپەك؟
«اققۋلار ۇيىقتاعاندا» سپەكتاكلىندە كەيىنگى ۇرپاق قولىمەن جاسالىپ, تالاي جاستاردى جارعا جىعىپ, دەندەپ بارا جاتقان قوعام دەرتى جاساندى تۇسىك جاساتۋ, باسپاناسىزدىق, قارتايعان اتا-انانى جالعىز قالدىرۋ, ۇرلىق سەكىلدى الەۋمەتتىك قاسىرەتتىڭ مازمۇنى اشىلادى. جاس رەجيسسەر ەرجان قاۋلانوۆ وسى اتالعان اۋىرتپالىقتاردى شەكتەۋلى كەيىپكەرلەرمەن قىز بەن جىگىتتىڭ باسىنداعى قيىندىققا نەگىزدەگەن. قىز – اجداھاداي جالماپ بارا جاتقان نەكەسىز قاتىناستىڭ مىڭ-سان قۇربانىنىڭ ءبىرى, جىگىت – كەدەيلىكتەن, جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقان بوسبەلبەۋ جىگىتتەردىڭ جيىنتىق بەينەسى. ويناپ ءجۇرىپ, وت باسقان قىزدىڭ رولىندە تىسقاققان, ساقا سۇلۋلاردىڭ ءبىرى ويناعاندا اسەرى مۇنداي بولماس پا ەدى, الايدا وسى وبرازعا تەاترعا جاڭا كەلگەن, تىم جاس اكتريسا نۇرجامال ابىلقياسقىزى وتە ءساتتى تاڭدالعان. جيىرماعا جاسى جەتپەگەن بويجەتكەن اققۋ سەكىلدى ادال, پاك, اڭقاۋ, ۇركەك. اۋزىنان انا ءسۇتى كەپپەگەن بالا ەندى ءوزى ويدا-جوقتا بالالى بولماق. «اياعىم اۋىر» دەسە دە, اۋزى اڭقيىپ, «ابورتتىڭ» نە ەكەنىن ءوزى ءتۇسىنىپ تە تۇرعان جوق. ال ساياباق ىشىندە سەرۋەندەپ ءجۇرىپ جاستارعا جولىعاتىن اقىن – اعا بۋىن وكىلى. كەمپىرى قايتىس بولعان, باسىندا داڭعاراداي ءۇيى بار, جالعىز بالا شەتەلدە تۇرادى, نەمەرەسى جات ەلدىڭ تىلىمەن ءوسىپ كەلەدى. قويىلىم بويىندا ەكى ۇرپاق وكىلى, اعا بۋىن مەن جاس تولقىن اراسىنداعى كوزقاراس قايشىلىعى مەن ادامي, ار-وجدان قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستىرىلعان الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق ءمان جاتىر. ادامنىڭ اقىلى بويلاپ بارا المايتىن ماڭگىلىك ماسەلە, مىنە, وسى – تۇرمىسى تومەن وتباسىندا تۋىپ, قالت-قۇلت كۇن كەشكەن اتا-انادان تاراعان ورىمدەي ەكى جاس ۇيسىزدىگىنەن, كۇيسىزدىگىنەن, جۇمىسسىزدىعىنان بالالى بولۋدان قاشادى. ال ءۇيى دە, باسپاناسى دا بار اعا بۋىننىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل شەتەلدەگى بالاسى جاعدايى بولا تۇرا, بالالى بولۋعا اسىقپايدى. وسى وي ارقىلى رەجيسسەر سوناۋ كونە زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كۇشەيىپ كەلە جاتپاسا, باسەڭدەمەگەنىن العا تارتادى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, اققۋ دا, اقىن دا – ەكىنشى پلانداعى ماسەلە. ءبىرىنشى پلاندا – جاساندى تۇسىك ماسەلەسى. قىز بەن جىگىت دۇنيەگە كەلۋى ءتيىس بالا جايىن ءسوز ەتكەندە, كەنەتتەن كۇن كۇركىرەپ, اسپاندا نايزاعاي وينايدى. وسى كۇركىرەگەن دا-ۋىس ءبىر بايلامعا كەلە الماي شاراسىزدىققا سالىنعان قىزدىڭ الدىندا بەلگىسىزدىك, تۇنەك تاعدىر كۇتىپ تۇرعاندىعىن بىلدىرەتىن ۇتىمدى شەشىم. ساحناداعى باي دەكوراتسيانىڭ ىشىندە «سويلەيتىن» نايزاعاي كوڭىل تولقىتپاي قويمايتىن دەتال. وسىنداي قۇلازىعان ساتتە كەنەت مۇقاعاليدىڭ ەلەسى پايدا بولىپ, ساڭقىلداعان داۋىسپەن ولەڭ وقيدى. «ول ومىرگە كەلگەندە كوكتەم ەدى...» ەرتە ۇزىلگەن مايگ ۇلىن جوقتاعان ايگىلى شۋماقتارىن وقىپ, «باسىنا قۇيىن ءۇيىرىلىپ سوعىپ», ار-مۇڭى تاپتالعان بەيكۇنا قىزدى قاتەلىك جاساۋدان ساقتاندىرادى. قىز بويىنداعى ەڭ قىمباتىن ساقتاۋدىڭ ورنىنا, سانالى تۇردە قيعىسى كەلسە, اقىن قاپىدا ايىرىلعان قىمباتىن قايتا كورە المايتىنىنا قايعىرىپ, قان جۇتىپ تۇر. مۇقاعاليدىڭ پوەماسىندا بالاسىنىڭ شىبىن جانى ءۇشىن اققۋدى اتىپ الىپ كەلىپ, ءومىرىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن انانىڭ شىرىلى سۋرەتتەلسە, ن.ورازدىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» پەساسىندا, كەرىسىنشە, بالاسىنان قۇتىلا الماي جۇرگەن انا مەن اكەنىڭ مەرەزدىگى باياندالادى. وتباسىن قۇرعىسى كەلسە دە, ولاردىڭ الدىندا پسيحولوگيالىق كەدەرگى تۇرعاندىعىن وسى مىسالمەن تارقاتادى. مۇقاعالي مۇندا قويىلىمنىڭ كوممەنتاتورى سياقتى, سىرتتاي باقىلاپ, تىرىلەردىڭ تىرشىلىگىنە ارالاسادى. مۇقاعالي ازعىندىق كورسە, اھ ۇرىپ, الاسۇرىپ كەتەدى. ونىڭ ءۇشىنشى رەت «توبەدەن» كەلىپ تونەتىن تۇسى ادامدى تەبىرەنتىپ-اق جىبەرەدى. ءاميانىنان بۋدا-بۋدا تەڭگەسى تاسىپ, اقشاسى شاشىلىپ جۇرگەن اقساقالدى ابورتقا قاراجات تابا الماي جۇرگەن جىگىت بوس بوتەلكەمەن باسىنان ءبىر قويىپ, توناپ كەتپەك بولعاندا, كۇركىرەپ اقىن تاعى كەلەدى. ەسىن جيناعان اقىن اقساقال جىگىتكە اقشاسىن عانا ەمەس, باسپاناسىن ۇسىنىپ, ۇيلەنبەگەن قالىڭدىعىمەن, ومىرگە كەلمەگەن بالاسىمەن ءبارى بىرگە باس قۇرىپ, ورتاق وتباسى بولىپ ءومىر سۇرۋگە شاقىرادى.
تەاتر ونەرى ءۇشىن «جاماندىققا – جاقسىلىق...» شەكسپير زامانىنان كەلە جاتقان ەسكىرمەيتىن, كەز كەلگەن پەسانىڭ سالماعى مەن مازمۇنىن كوتەرە تۇسەتىن كونە قۇندىلىق. زامان وزسا دا, ءماڭ-گىلىك توزبايتىن شىندىق بۇل. مۇنداي قىزىقتى ينتەرپرەتاتسيا, ورايلى ساحنالىق شەندەستىرۋ ءبىر ماسەلەنى ەكى ءتۇرلى باعالايتىن ەكى ۇرپاقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق ءتۇيىنى بولۋعا ابدەن سۇرانىپ تۇر. دراما اۆتورى نۇرعالي ورازدىڭ ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ سيمۆولى بولعان اققۋدى العا تارتا وتىرىپ, ىزگىلىك پەن مەيىرىمدى جىرلاعان مۇقاعالي رۋحىن ۇلگى ەتىپ, بۇگىنگى كورەرمەنگە مۇقالسا دا, سىنبايتىن ىزگى قاسيەتتەردى قايىرا دارىپتەگەن ماقساتى تولىقتاي اقتالدى. بويىندا اققۋدىڭ تازالىعى بار جاس قىز بەن جىگىتتەردىڭ جوعالۋعا اينالعان كيەلى قۇس سەكىلدى بيىك ادامي قاسيەتتەردەن, اسىل قۇندىلىقتاردان اجىراپ قالماس پا ەكەن دەگەن قاۋىپكە قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي قىزمەتى بار سپەكتاكل. پروزادا نازىك ليريزمىمەن ەرەكشەلەنەتىن قالامگەردىڭ پەساسىنا دا مولدىرەگەن تابيعي تۇنىق رەڭك بەرگەنى جاس كورەرمەنگە جاعىمدى اسەرىن قالدىراتىنى ءسوزسىز.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
