سوڭعى جىلدارى الەمدە كارىلىكپەن كۇرەسۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ كەلەدى. وسى رەتتە تانىمال سۋپەرەيدجەرلەردىڭ ءبىرى يرەن وبەردى جاسى 84-تەن اسقان كەيۋانا دەپ استە ايتا المايسىز. ابجىلدىگىمەن كوزگە تۇسكەن سپورتشى زەينەت جاسىنداعى جەڭىلاتلەتتەردىڭ اراسىندا قاتارىنان ءتورت جىل بويى رەكورد ورناتىپ, جۇلدەنىڭ الدىن بەرمەي كەلەدى. يرەن ءتارىزدى ادەمى قارتايۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەندەردى ءبىر سوزبەن سۋپەرەيدجەر دەيدى, ياعني ماعىناسى «كارىلىكتىڭ داۋاسىن تاپقاندار» دەگەنگە سايادى. بۇل قاتارعا جاسى 82-دەن اسقان الماتىلىق قاريا ۆيكتور اندرەەۆيچتى قوسۋعا بولادى. قيمىلى شيراق, دەنساۋلىعى تىڭ.
ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى وتە قاراپايىم قيسىنعا قۇرىلعان: «قوزعالىس – فيزيكالىق كۇش قانا ەمەس, ويدىڭ قوزعاۋشىسى».
كوشەسىنەن كوكتەم اڭقىپ تۇراتىن الماتىنىڭ ادەتتەگى ءبىر كۇنى كوك-توبەنىڭ باسىنان جاياۋلاتىپ ءتۇسىپ, دوستىق كوشەسىنىڭ بويىمەن اياڭداپ كەلە جاتقانبىز. كەنەت قاسىمىزعا قاتارلاسا بەرگەن الدەبىر قاريا ءوزىن تانىستىرىپ, قولتىعىنا قىستىرعان كىتاپتارىن كورسەتە بەردى. اشىق-جارقىن قاريامەن اڭگىمەمىز بىردەن جاراسا كەتتى. وسى ماڭايدا كوڭىلى قالاعان ادامىنا ءوزىنىڭ اۆتورلىق كىتاپتارىن كورسەتىپ, كەلىسكەن باعادا ۇسىنىپ جۇرگەن بەتى ەكەن.
ۆيكتور اندرەەۆيچ جاتتىعۋدى كۇندە تاڭعى ساعات 5-تە باستايتىنىن ايتادى. حاميت ەرعالي جاعالاۋىن بويلاي وتىرىپ, ترامپلينگە دەيىن جۇگىرىپ بارادى. تاڭعى جاتتىعۋدى ورىنداعاننان سوڭ, تۋرا وسى مارشرۋتپەن ۇيىنە دەيىن 11,5 شاقىرىمدى ارتقا تاستايدى. «قارتتىقتان وتكەن سوڭ باقىتتى بالالىق شاق باستالادى دەيدى عوي. مەن ءوزىمدى وتە جەڭىل سەزىنەمىن. كۇندەلىكتى جاتتىعۋعا شامامەن ەكى جارىم ساعاتتاي ۋاقىتىم كەتەدى», دەيدى ول.
ءوز ءومىرى مەن 40 جىلدىق تاجىريبەسىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ سالاۋاتتى ءومىر سالتى تۋرالى جازىپ شىققان وقۋلىعىندا جۇگىرۋ, سۋ, دۇرىس تاماقتانۋ ۇشتىگىن ەرەكشە اتاعان.
«ادام قوزعالىستا جاندانادى. ءدال وسى سەبەپتى ۇنەمى جۇگىرۋدى, جاتتىعۋدى توقتاتپاۋ كەرەك. جاستارعا جۇگىرگەندە تاياق ۇستاماعان دۇرىس. ول كارىلىك ابدەن جەتكەندەرگە ارنالعان. جاسىم 82-گە كەلگەن مەنىڭ ءوزىم تاياقتى كەرەك ەتپەيمىن. جاستارعا توقتاماي جۇگىرىڭدەر دەپ ايتقىم كەلەدى. جۇگىرۋ – تاماشا كوڭىل-كۇي, دەنساۋلىق, سارقىلماس كۇش-قۋات سىيلايدى», دەيدى ءبىزدىڭ سۋپەرەيدجەر.
ۆيكتور 2000 جىلى اسقازان جاراسى دياگنوزىمەن وپەراتسيا جاساتۋعا ءماجبۇر بولعان. وپەراتسيادان سوڭ دارىگەر كەڭەسىمەن جاتتىعۋدى كۇشەيتە تۇسكەن. بۇگىندە ونىڭ سپورتپەن بەلسەندى شۇعىلدانىپ كەلە جاتقانىنا قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بولعان. ونىڭ سوزىنشە, ادەمى قارتايۋ ءۇشىن دەنە ساۋلىعىنان بولەك, مي قىزمەتىنىڭ جاتتىعۋى دا وتە ماڭىزدى. «ۇنەمى ميدى ويعا داعدىلاندىرىپ, ونى دامىتقان ءجون. ايتپەسە مي سولىپ قالادى» دەگەن ۆيكتوردىڭ سوزىندە ۇلكەن شىندىق جاتىر. كاليفورنياداعى قارتايۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ «ادام ءوز ومىرىندە مي جاتتىقتىرۋدى ادەتكە اينالدىرسا, پسيحيكانىڭ السىزدىگىن (دەمەنەتسيا) بولدىرماۋعا سەپتەسكەن بولار ەدى», دەگەن مالىمدەمەسى ءبىزدىڭ قارتتىڭ ءسوزىن راستاي تۇسەدى.
ۆيكتور ۇنەمى ك ۇلىپ جۇرەدى ءارى جاڭا ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا شارشاعان ەمەس. ول ءسوز اراسىندا كەزەكتى اڭگىمەلەر جيناعىن شىعارۋ ءۇشىن قامدانىپ جۇرگەنىن ايتىپ قالدى. جيناققا ەنگەن كومپوزيتور شامشىمەن كەزدەسۋى تۋرالى ەستەلىگى جايىندا دا قۋانا اڭگىمەلەپ بەردى.
«گۆارديا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تۇرعان تۇستا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنەن قوڭىراۋ ءتۇستى. الماتى وبلىسى, قوعالى سەلوسىنا ءشامشى قالداياقوۆ كەلە جاتىر ەكەن. ول كەزدە ءشامشىنىڭ اتاعى اسپانداپ تۇرعان كەز. مەكتەپ وقۋشىلارىن دايىنداپ, ءشامشىنىڭ اندەرىنەن كونتسەرت قويىپ بەردىك. كونتسەرتتىڭ جالعاسى كەشكى اسقا ۇلاستى. 60-شى جىلدارى «موسكوۆسكيە وكنا» ءانىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى-تۇعىن. ءشامشىنىڭ الدىندا ورىنداپ بەرگەنىمدە, «جولداستار, وسى ءبىر تاماشا ءان ءۇشىن كوتەرىپ قويايىق!» دەپ ءشامشى ەرەكشە ريزا بولعانى بار. مەن ءۇشىن قالداياقوۆتىڭ اندەرى باعا جەتپەس قازىنا ىسپەتتى, جانىم سۇيسىنەدى. شىعارمادا ءدال وسى ءشامشى مىنەزى مەن اندەرى جايىندا ءسوز قوزعالادى», دەيدى ول.
زەينەتكەردىڭ بۇگىنگە دەيىن «ماحاببات جانە جىلان» اتتى رومانى مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتى تۋرالى وقۋلىعى جارىق كورگەن. كىتاپتاردى باسپاعا بەرۋ, وقىرماندارعا تاراتۋ ىسىنە دەيىن تىكەلەي ءوزى اتقارادى.
«سوڭعى جىلدارى ادەبيەتتى كىتاپ دۇكەندەرى ارقىلى تاراتۋ قيىنداپ كەتتى. اۋەلگىدە دۇكەندەرگە بەرىپ كوردىم دە. پايداسىز از ءارى كۇردەلى. ونىڭ ۇستىنە كىتاپ دۇكەندەرىنە باراتىندار دا ازايدى عوي. مەنەن كىتاپتارىمدى كوشەدە كەزدەسكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەر كوپ ساتىپ الادى, جاقسى پىكىرلەرىن بىلدىرەدى. «كىتاپ وقيتىندار از» دەگەن جاڭساق پىكىر. مىسالى, 390 بەتتىك رومانىمدى جارىققا شىعارۋعا قالاداعى ءىرى كومپانيا دەمەۋ بولدى», دەيدى ۆيكتور اندرەەۆيچ.
ءبىز وسىلاي اياڭداپ اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتقانىمىزدا دىتتەگەن مەجەگە جەتىپ تە قالعان ەكەنبىز. قاريامەن جىلى قوشتاسىپ, كوزىمىزبەن ۇزاتىپ سالدىق.
«كارىلىك – قۇتىلمايتىن ءبىر قازعان ور» دەمەكشى كارىلىكپەن كۇرەس جاھاندىق ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سىپايىلاپ «ماڭگى جاستىقتىڭ فورمۋلاسى» دەپ جاتامىز. 2017 جىلعى رەسمي مالىمەت بويىنشا, قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 72 جاستان اسقان. ال 2050 جىلى 65 جاستان اسقانداردىڭ سانى ۇلعايىپ, جەر بەتىندە قارتتار 1,5 ملرد ادامعا ارتادى دەپ وتىر.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
