بىلتىر كوكتەمدە تارازداعى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە «ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ وزەگى» اتتى وبلىستىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. جالپى العاندا, كونفەرەنتسيا تاقىرىبى, جاسالعان باياندامالار, پىكىر قوسقانداردىڭ وي-ورنەكتەرى ءبىر باعىتتان تابىلىپ, ءبارى ورىندى ءوتتى. بىراق كوپشىلىككە تاراتىلعان باعدارلاما جازىلعان پاراقشادا جيىنداعى سپيكەرلەردىڭ ءبىرى, گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارىن ايقايلاتىپ «ۇلت اناسى» دەپ جازعانى وتە ىڭعايسىز بولدى. مەيلى رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ وكىلى ءوز ورتاسىندا, ارىپتەستەرى اراسىندا ەرەن ەڭبەگىمەن, قايراتكەرلىگىمەن, اقىل-پايىمىمەن سىيلى, قۇرمەتتى بولسىن. بىراق «ۇلت اناسى» اتانۋعا قانداي جايى بار؟ بۇل اتاقتى كىم بەرىپتى؟ مۇنىمىز داراقىلىق ەمەس پە ەكەن؟
ءبىز وسى ماراپاتتى, نەگە سونشاما جانىمىز سۇيەدى؟ ءسال قىزمەتىمىز كوتەرىلسە ءجون-جوسىقسىز مەملەكەتتىك ناگرادالار, اتاق العىمىز كەلىپ-اق تۇرادى. ساۋساعىڭىزدى بۇگىپ ساناپ شىعىڭىزشى, ءسىز تانيتىنداردىڭ قانشاسى مەملەكەتتىك مارتەبەسى جوق, ۆەدومستۆولىق اتاقتارعا يە ەكەن: «قۇرمەتتى مادەنيەت قىزمەتكەرى», «قۇرمەتتى جۋرناليست», «قۇرمەتتى ەنەرگەتيك», «قۇرمەتتى قۇرىلىسشى», «قۇرمەتتى تەمىرجولشى», سونداي-اق «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» جانە سول سياقتى, ءتىپتى تىزە بەرسەك اتاقتارىنان جاڭىلاسىڭ. ساحنادا ءبىر-ەكى جىل ءان ايتىپ, «جۇلدىزدارعا» اينالعان انشىلەرىمىز دە «ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» نەمەسە «مادەنيەت قايراتكەرى» دەگەن اتاققا يە بولىپ شىعا كەلەدى. جازۋشى-قالامگەرلەر اراسىندا دا حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ سوڭعى كەزدە وڭدى-سولدى تاراتىلۋى سىنعا ىلىكتى. بۇل كۇندەرى سىيلىقتاردى اتاۋدان جاڭىلامىز. جازۋشىلاردىڭ ۇزىن سانى 840-تان اسىپ جىعىلىپتى. كوپشىلىك اراسىندا تانىمالى ساناۋلى. شىن جازۋشى جوقتىڭ قاسى, تىم ۇساقتالىپ كەتتى. وسى جەردە جازۋشى اكىم ءتارازيدىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقان ەستەلىگى ەسكە ءتۇستى. شەراعاڭ ەكەۋى نيۋ-يورككە بارعاندا بيىك ءبىر زاڭعار عيماراتتىڭ ۇستىنە شىققان عوي. سول كەزدە ءا.تارازي تومەنگە كوز تاستاپ تۇرىپ: «شەراعا, قاراڭىزشى ادامدار زاۋ بيىكتەن قۇمىرسقا سياقتى كىشكەنتاي بولىپ كورىنەدى ەكەن» دەيدى. سوندا شەراعامىز: «مەن ادامداردىڭ ۇساقتالعانىن كورگىم كەلمەيدى!» دەپتى. تۇسىنگەن ادامعا تەرەڭ وي سالاتىن ءسوز ەمەس پە؟ قازىر كوبىمىز ۇساقتالىپ, جاقسى قاسيەتتەرىمىزدەن ايىرىلىپ بارامىز دەپ ويلايمىن. ءيا, نەسىن ايتامىز, قالام ۇستاعانداردىڭ بارلىعى جازۋشى بولعىسى كەلەدى. ءبىر-ەكى كىتابى شىقسا, مەملەكەتتىك سىيلىقتان دامەلەنەدى.
ءارتۇرلى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى دەگەندەرىڭ ءدال قازىر از ەمەس. بازبىرەۋلەرى رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, قاتار جاتقان مەملەكەتتەردىڭ لاۋرەاتتىعىن «شاپكىمەن قاعىپ» الىپ جاتىر. ولارعا قاباتتاسىپ «وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», «اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاقتار جىل سايىن ءار وڭىردە كەم دەگەندە 20-30 ادامعا بەرىلىپ, ەسىمدەرى ءمارمار تاستارعا قاشالىپ كوز جاۋىڭدى الىپ جارىسا ءتىزىلىپ تۇر. سولاردىڭ بارلىعى سول اتاققا ساي ما؟! ءتىپتى اراسىندا قىزمەتكە ورنالاسقاندارىنا 20 جىلدان اسپاعاندارى دا بار. سول مەزگىلدە ولار حالقىنا قانداي جاقسىلىق جاساپ ۇلگەردى؟ بازبىرەۋلەرى تەرىس قىلىقتارىمەن (مىسالى, جەمقورلىققا بوي بەرىپ) ءىستى بولىپ, سوتتالىپ جاتقاندارىن ەستىگەندە الگى ءمارمار تاقتاعا جازىلعان ەسىمدەرىن ەلدەن قالاي قالقالايمىز؟ سولاردىڭ ءتىزىمىنىڭ قاتارىندا جۇرگەن ارى تازا ازاماتتار وزدەرىن قالاي سەزىنەدى ەكەن؟ كەيبىر قالالارداعى سوندايلاردىڭ ءتىزىمى جۇزدەن اسىپ, ءبىر تاقتاي جەتپەي, قاسىنا قوسىمشا تاقتايلار ورناتىلىپ جاتقانىنا دا كۋامىز. ۇزىنقۇلاقتان ەستيمىز, الدەبىر جەكە كاسىپكەر «ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن توسبەلگى شىعارىپتى. اقشاسىن تولە دە, كەۋدەڭە جىلتىراعان توسبەلگىنى قوندىر. الگىدەي توسبەلگى تاققان جان بۇكىل الەمنىڭ تۇتقاسىنان ۇستاپ تۇرعانداي توڭىرەككە پاڭدانا قارايتىنىن قايتەسىڭ.
عىلىمي اتاقتاردان دا وزا شاۋىپ تۇرمىز. انە ءبىر جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەستەر جابىلىپ ەدى, جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي اكادەميالار مەن «اكادەميكتەر» قاپتاپ كەتتى. «وي, شىركىندەر-اي! بۇل قازاققا نە داۋا بار» دەپ ەرىكسىز ويعا كەتەسىز. سول «اكادەميك» اتاعى عىلىمداعى قانداي جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىلگەنىن ءبىر اللا بىلەدى. الگى اكادەميك اتانعان جاننىڭ عىلىمي مەكتەبى, شاكىرتتەرى, الەم مويىنداعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرى (مونوگرافيا, وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارى جانە ت.ب.) بار ما ەكەن؟ ونى ءدال قازىر سۇراپ جاتقان ەشكىم جوق. اقشاسىن قوعامدىق اكادەميا قورىنا, ونىڭ كاسساسىنا قۇيىپ ادەمى قاتتى قاعازدىڭ يەسى بولىپ شىعا كەلۋ ەشكىمدى تاڭعالدىرمايدى. ءتىپتى «ە-ە جارايدى, ءبىر جولىن تاۋىپ العان ەكەن عوي سابازىڭ, قۇتتى بولسىن!» دەپ جۇرە بەرەدى. ءتىپتى بەتكە ۇستار ۇلتتىق اكادەميانىڭ وزىنەن بەرەكە كەتكەن ءتارىزدى. ينكۋباتوردان شىققانداي شۇپىرلەگەن اكادەميكتەر, قۇرمەتتى اكادەميكتەر سانىنان جاڭىلاسىڭ... ۇلتتىق عىلىمىمىزدىڭ «كەمەسى» قاي جارقاباققا قاي كۇنى سوعىلارىن كىم بىلەدى؟
جاقىندا ءبىر تانىس پروفەسسور «رەسەيدىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن اتاق الدىم, قۇتتىقتا مەنى...» دەدى دە, ەرەكشە جىلتىراعان توسبەلگىسىمەن كۋالىك-كىتاپشاسىن كورسەتتى. جىلتىراق تەمىردەن جاسالعان توسبەلگى كوزدىڭ جاۋىن الادى. كىتاپشاسىنا ۇڭىلسەم, ەل پرەزيدەنتى ەمەس, ءبىر قوعامدىق ۇيىم باسشىسى قول قويىپ, ءمور باسىپتى. شىنىمدى ايتايىن, الگى تانىسىمنىڭ كوڭىلىن جىقپايىن دەپ ەش قارسى سۇراق قويمادىم. ويتكەنى مۇنداي اتاق مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمىمەن شىعادى. ال مىنا ماراپات جولدا جۇرگەن كوكاتتىلاردىڭ قيتۇرقى, اقشا تابۋ جولىنداعى الاياقتىق ءىس. ورتامىزدا وسىنداي «قولدان جاسالعان» جالعان اتاققا يە بولىپ ءماز بولىپ جۇرگەندەر قانشاما؟
«اكادەميكتەر مەن قۇرمەتتى قىزمەتكەرلەر» سانى تۇنگى اسپانداعى جىمىڭداعان سانسىز جۇلدىزدارداي جىپىرلاپ ءوسىپ جاتىر. جينالىسقا, كونفەرەنتسياعا, ءتىپتى تويعا بارساڭ دا الگى تانىس, بەيتانىس «اكادەميكتەر» الدىڭنان شىعادى. ىرعالىپ-جىرعالىپ توردەن ورىن الادى, ميكروفوندى الىپ كوسەمسىپ, ءار نارسەنىڭ باسىن شالىپ «اڭگىمە» ايتادى. بىرەۋىنىڭ سوزىندە ءىلىپ الار, باسقالارعا ۇلگى بولار ءسوز جوق.
بەلگىلى جازۋشى, كوسەمسوزشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ مىنا سوزدەرى كوز الدىڭا كولبەڭدەپ كەلە قالعانداي بولادى: ء«ومىر بويى الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءجۇرىپ پىسىقايلىقپەن تابىلاتىن وتىرىك داڭق اراعا جىل تۇسپەي جاتىپ, كوشكەن جۇرتتاعى كۇل توككەن تومپەكتەي جەرمەن-جەكسەن شوگىپ, جۇتاپ شىعا كەلەدى». ء«ومىر-اي. اتتەڭ, نە بولىپ بارامىز وسى ءبىز» دەيسىڭ دە قوياسىڭ...
اششى بولسا دا شىندىق, بۇگىندە قازاقتىڭ « ۇلى» سوزىنەن دە قاسيەت كەتتى. كىم بولسا دا « ۇلى» دەپ توبەمىزگە كوتەرگەن جاي كەلدى. حالقىمىزدىڭ «ابىز» دەگەن قۇدىرەتتى ءسوزىن دە تومەندەتىپ جىبەردىك. كەز كەلگەنگە جاپسىرامىز. ونىمىز ادىلدىك پە؟
كەزەكتى سايلاۋ ماۋسىمى باستالعاندا قالتالىلىر بىلىمىنە, قابىلەتىنە, تۇيسىگىنە قاراماي, توعاندى بۇزىپ شىققان قىزىل سۋداي جاپپاي لاپ بەرىپ, كانديداتتىققا تىركەلىپ, ەلدىڭ اراسىن ازان-قازان ەتەدى. كەشە تانىمايتىنىڭ بۇگىن الدىڭا كەلىپ «كوكە, كومەكتەس. ماعان سەنىمدى وكىل بولىڭىز, ءسىزدى كوپشىلىك تانيدى, سىيلايدى ەمەس پە؟» دەپ سوڭعى ءسوزىن ايتىپ, قيىلىپ, قولقا سالادى. سودان قالاي قۇتىلاسىڭ؟ قينالاسىڭ با... ارينە. دەپۋتات بولۋ دا الگىلەردىڭ ارمانى شىعار, ءسىرا...
ءار نارسەنىڭ ءوز ورنى, ءجونى, قاسيەتى بار ەمەس پە؟ شەتەلدىك اكتەرلەردە, انشىلەردە, جازۋشىلاردا سولاردىڭ ءبىرى جوق. ولار ەش قىزىقپايتىن سياقتى. حالىق تاڭداۋى بىلەدى, كىمدى قولداۋ كەرەك, كىمدى قولپاشتاۋ كەرەك. ال ءبىز بولساق اتاققۇمارلىقتان, داۋرىقپا-داقپىرتتان, كول-كوسىر ەتىپ وتىرىك ماقتاۋدان, جەلبۋاز بوسپە سوزدەردەن ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. سول جاعى وكىنىشتى. باسقا جۇرتقا كۇلكى بولىپ سونشا نە كورىندى؟ وركەنيەتتى, دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلساق دەگەن ءۇمىت بار. ول ءۇشىن مىنەزىمىزدى, كوزقاراسىمىزدى, پسيحولوگيامىزدى, پەيىلىمىزدى وزگەرتكەنىمىز دۇرىس ەمەس پە؟ قازاق تابيعاتىنان تازا, ارلى حالىق ەمەس پە ەدىك؟ ويلانايىق...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
