ساۋرىق باتىردىڭ جان سەرىگى سۇرانشى باتىردىڭ قۇرداسى ءارى سەنىمدى ساربازى تايتورى نيازبەكتەن تۋعان ساتتىبەكتىڭ – ەل اراسىندا ساكە بولىس اتانعان, اسا داڭقتى تۇلعا بولعانى تاريحتان جاقسى ءمالىم. ونىڭ كورنەكتى ءبىر مىسالى شەجىرە پاراقتارىنا اينا-قاتەسىز بىلايشا تۇسىرىلگەن دە.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە اقساقالدىق-ابىزدىق جاستاعى ساكە نيازبەك ۇلى بولىس ۇشقوڭىر جايلاۋىندا قول جيناپ جاتقان بەكبولات اشەكە ۇلىنىڭ قوسىنىنا ات ارىلتىپ, الىپ ۇشىپ الدىمەن جەتكەن ەكەن. «ۇلتاراقتاي بولسا دا اتا قونىس جەر قىمبات, ات توبەلىندەي بولسا دا تۋىپ-وسكەن ەل قىمبات. مۇنداي كەزدە تىنىش تا جاتا المادىم, بەكە! 300 جىگىتكە كەبىنىن كيگىزىپ, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىمنان ۇستاپ مىنگىزىپ, ساپقا تۇرعىزىپ الدىڭا الىپ كەلدىم. ەلىمىز ءۇشىن جان قيساق كورىمىز ءبىر, جەڭىپ شىقساق شىعار تاۋىمىز ءبىر, تىگەر تۋىمىز ءبىر...» دەگەن ەكەن. سوندا بەكبولات باتىر شىن تەبىرەنىپ: «سەنى ساكە دانا دەيدى, ەل-جۇرتىنا پانا دەيدى. جاۋعا سالسا باتىرىمسىڭ, داۋعا سالسا اقىلىمسىڭ. ەل ءۇشىن جانىن تىككەن, اسىل ەر جاقىنىمسىڭ. ساكە بولىس, ساكە بي, ساكە باتىر دەگەن داڭقىڭ بار, سوڭىڭدا قاراقۇرىم تىڭدايتىن حالقىڭ بار. ەر ايتسا – ەلدىڭ ايتقانى, ەلدىڭ قامىن جەپ ايتقانى. وت ىشىندە تۋعاندار ورتتەن قورىقپايدى. قايران ەرلەرىم, قىرانداي ۇشىپ جەتكەن ەكەنسىڭدەر عوي...» دەگەن ەكەن.
ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ساكە بولىس نيازبەك ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن دۇرىلدەتىپ وتكىزگەن ۇزىناعاشتىقتار – باتىرلار ەلىنىڭ ۇرپاعى ارداقتى ۇلدارىنىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالاتىنداي ەتىپ ارداقتاپ, ماداقتادى. ءىس-شاراسى اۋقىمدى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا ۇلاسىپ, ازۋىن ايعا بىلەگەن عالىم-عۇلامالار تاريح تۇڭعيىعىنان شەرتىپ-شەرتىپ تاڭداپ العان شەجىرەلەرىن وقىدى, ارقالى اقىندار توگىپ-توگىپ جىردان شاشۋ شاشتى. كونە ءارحيۆتى تەرەڭنەن كوتەرگەن دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ, «تايتورى ساكە بولىس» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى, جاس ۇرپاققا امانات ەتىلدى.
***
كوزى تىرىسىندە ەسەنقۇلدىڭ ءوزى جەلپىنىپ ولەڭدەرىن وقي الماي كەتكەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ ساحناسىنا تۇركيادان كەلگەن قوناقتار وسى كۇنى سۋىرىلا ءسوز ساپتاپ شىقتى. تۇرىك قىزى ەسەنقۇلدىڭ «جاقسى ادام ەدى» ولەڭىن تۇرىك تىلىندە جاتقا وقىدى. لىق تولعان زالدا مۇڭ ورنادى, كوز جاسى سىعىلدى, ەلدىڭ ەسىنە ەسەنق ۇلى ءتۇستى... انادولى – «كاردەش كالاملەر» («باۋىرلاس قالامدار») ادەبيەت جۋرنالىنىڭ بۇل سانىن تۇگەلدەي قازاق اقىنى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ەسەنقۇل جاقىپبەككە ارناپتى. «باۋىرلاس انادولى ەلىنەن, تۇرىك جەرىنەن اباي, ماحامبەت, ءسۇيىنباي, جامبىل, ەسەنقۇل ەلىنە جالىندى سالەم!» دەپ قيىلا ءسوز سويلەگەن اتامان كالەبوزون حانىمنىڭ جۇرەك تەبىرەنتەرلىك جان سىرىن ەستۋ ەسەنقۇل اقىنعا بۇيىرماعان ەكەن!..
«اقىننىڭ ەركىن ۇلگىدە جازعان ولەڭدەرى ونىڭ ومىردە قاندايلىق ەركىن وي-سەزىمىندە ەركىن جۇرگەنىن كورسەتەدى» دەگەن اتامان حانىم ءوزى رەداكتسيالاعان, تۇرىكشە جارىق كورگەن, بۇگىن اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وسىندا, ۇزىناعاشتا تۇساۋى كەسىلگەن «جازعى تاڭدا» («Yaz safaginda») جىر جيناعى تۇرىك وقىرمانىنىڭ باسىنا جاستاپ وقيتىن كىتابىنا اينالاتىنىنا سەندىردى. «ەسەنقۇل جاقىپبەك – تۇركى الەمىنىڭ ارداقتى دا ارلى اقىنىنا اينالدى».
اقىننىڭ ولەڭدەرىن قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى مالىك وتارباەۆ اۋدارعان. «وزگە تىلدەن اۋدارىلعان تالاي جىردى قالپىنا كەلتىرگەنشە «سان رەت ءولىپ-تىرىلەسىڭ», بىراق, مالىك وتارباەۆتىڭ اۋدارماسىنداعى ەسەنقۇلدىڭ ولەڭدەرى تاۋ سۋىنداي سىلدىراپ تۇر. مىڭ راحمەت, مالىك!» دەپ اعىنان جارىلعان اتامان كالەبوزوننىڭ سەزىمگە تولى جۇرەكجاردى ءسوزىن قۇلاقپەن ەستۋ قانداي-دى, شىركىن! حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى قوردىڭ توراعاسى, جازۋشى ماناربەك ءىزباساروۆ يگى ءىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي ديپلومات-جازۋشى مالىك وتارباەۆ پەن اقىن اتامان كالەبوزونعا حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن تاپسىردى.
ەل اقىنىنا اينالعان ەسەنقۇلدىڭ ء«شوپ شىققانعا ءبىر قۋانىپ, كوك شىققانعا ءبىر قۋانىپ, سوك سىققانعا ءبىر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اي زىرعىپ اعىپ..» اتتى ەل اۋزىنداعى شۋماعى ءوزى ولەڭ وقي الماي وتكەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭدايىنا تاسقا باسقانداي ەتىپ جازۋلى تۇردى...
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى
