تاريحتان – تابارىك
استراحان مەن استانانىڭ اراسى شامامەن 2600 شاقىرىمداي. ءبىز اۋەلى ماسكەۋگە ۇشتىق. ودان ءارى رەسەيلىك «پوبەدا» لوۋكوستەرىمەن استراحان استىق. كەي دەرەكتەردە «استارحان», يا بولماسا, «ادجيتارحان», «اشتارحان» دەپ ءارتۇرلى ەتيمولوگيالىق بولجامدار جاسالاتىن قالاعا بارۋشىلاردىڭ قاراسى قالىڭ كورىندى. ءبىر ۇشاق لىق تولدى. رەسەيدىڭ 115 تاريحي قالاسىنىڭ تىزىمىنە كىرەتىن بۇل شاھاردى «رەسەي ۆەنەتسياسى», «كاسپي استاناسى» دەپ تە اتايدى ەكەن. سوندىقتان بولار قالادا شەتەلدىكتەردىڭ سانى جەتەرلىك. كەرەك دەسەڭىز, كۇللى الەم جىل سايىن نازارىن تىگەتىن نوبەل سىيلىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان الفرەد اقساقال وسى قالادا از-كەم ءومىر ءسۇرىپ, كاسىپ قىلىپتى. قالاعا كەلە سالا, ءوزىمىزدى ۋىلدىرىقتى ولكەگە تاپ كەلگەندەي سەزىندىك. قايدا قاراساڭ دا, قىزىل, قارا ۋىلدىرىقتاردىڭ جارناماسىنان كوز سۇرىنەدى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – وزەن بالىقتارىنان وندىرىلەدى. ونىڭ ساپاسى تەڭىز بالىقتارىنىكىنەن وزگەشە دەيدى. قىرلى ولكەنىڭ قازاعى بولعاندىقتان, انىق-قانىعىن بايىپتاي المادىق. بىزدىڭشە – ءبارى ءبىر ۋىلدىرىق. زاتتارىمىزدى قوناق ۇيگە جايعاستىرىپ, قالانىڭ كورىكتى جەرى ءارى سيمۆولى ىسپەتتەس «استراحان كرەملىن» كورۋگە اسىقتىق. سەبەبى كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل بەكىنىس ۋاعىندا جارتى الەمدى تىتىرەتكەن التىن وردا استاناسى ساراي-باتۋ قالاسىنىڭ كىرپىشتەرىنەن قالانعان دەيتىن عىلىمي گيپوتەزا بار ەكەن. ءجا, بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك باياندارمىز. 1580-1620 جىلدارى سوعىلعان كرەمل قالانىڭ ەڭ كورىكتى جەرى – ەدىل مەن قۇتىم وزەندەرىنىڭ قيىلىسار تۇسى, قوياندى توبەدە ورنالاسقان. ءاۋ باستا, ۆوەۆودا ي.چەرەميسينوۆ 1557-1558 جىلدارى قالانى كوشىرگەندە جوسپارلانعان بەكىنىس جۇمىسىنا دەي گۋباستىي مەن ميحايل ۆەليامينوۆ جەتەكشىلىك جاسايدى. ىرگەسىن قالاۋعا قالادان 140 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى ساراي-باتۋ قالاسىنىڭ كىرپىشتەرىن پايدالانادى. ەڭ قىزىعى, «بۇلعاقتى كەزەڭدە» (م.ماعاۋين) ماريا منيشەك وسى بەكىنىستى پانالاپتى.
«رەسەي ۆەنەتسياسى» نەمەسە «كاسپي استاناسى» دەگەن اتاقتارعا يە استراxانداعى كرەمل اتالمىش قالانىڭ كوركى دەسەك تە بولادى. باستاپقىدا – قىرىم xاندىعىنان قورعانۋ ماقساتىندا سوعىلعان بەكىنىستى اعاشتان تۇرعىزعان. ورتالىقتان قاشىق جاتقاندىقتان تەڭىز قاراقشىلارى مەن ۇرى-قارىلار دا وسى ماڭدى ءجيى مەكەندەگەن. ءتىپتى, ولاردى ايتپاعاندا, گرۋزيننىڭ ۆاxتانگ VI, تەيمۋراز ءىى سەكىلدى قاشقىن پاتشالارىنىڭ ءتانى وسى جەردەن ماڭگىگە تىنىس تاپقان. بيىكتىگى 3 مەتردەن 8 مەترگە جەتەتىن قامال ىرگەسىنىڭ قالانۋىنا, جەرگىلىكتى xانداردىڭ الاۋىزدىعىن پايدالانىپ, استراحان ولكەسىن تۇگەل باعىندىرعان يۆان گروزنىي پاتشانىڭ قوسقان ۇلەسى زور. اراب تاريxشىسى يبن باتۋتانىڭ ءوزى تامسانعان ساراي-باتۋ قالاسىنىڭ «استراxان كرەملىنىڭ» قابىرعالارىنا قالانىپ كەتۋى وسىدان كەلىپ شىعادى.
استراحانداعى انا ءتىل...
ءبىر كەزدەرى قازاقتىڭ جەرى بولعان استراحان تاريحى الۋان قىرلى. ۇلتتىق قۇرامى دا سان ءتۇرلى. 100-دەن استام ۇلتتىڭ وكىلى مەكەندەيدى. 1 ميلليوننان استام حالىق بولسا, سونىڭ 200 مىڭعا جۋىعى – قازاقتار. نەگىزىنەن كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالاتىن قازاقتار بارىنشا سالت-داستۇرلەرى مەن تىلدەرىن ساقتاپ قالۋعا جانتالاسۋدا. وزىندىك تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى دە جوق ەمەس. مىسالى: «ساداقانى» – «نياز», «شوبەرەنى» – «نەمەنتاي», «راقمەتتى» – «ساۋ بول» دەپ ايتادى. ال كىسى قايتىس بولعان ءۇيدى قوناققا شاقىرىپ, كوڭىل ايتاتىن ءداستۇردى «كوڭىلشاي» دەيدى.
ءبىر بايقاۋىمىزشا, بۇرىن استراحان وبلىسىندا 70-كە جۋىق قازاق مەكتەبى بولعان ەكەن. قازىر سۇرىپتالىپ-ىرىكتەلىپ, سونىڭ 30 شاقتىسى عانا قالىپتى. وندا دا قازاق ءتىلى اپتاسىنا ءبىر رەت فاكۋلتاتيۆ تۇرىندە وتەتىن كورىنەدى. ال ءبىز بارعان كراسنويار (قىزىلجار) اۋدانى, بايبەك اۋىلىنداعى اباي اتىنداعى مەكتەپتە 90-جىلدارى «راۋان» باسپاسىنان شىققان «قازاق ءتىلى» وقۋلىعى قولدانىلادى. سەبەبى سوڭعى جىلدارى شىققان ءبىزدىڭ وقۋلىقتار بۇل جاقتىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ساي كەلمەيدى ەكەن. بىراق قول قۋسىرىپ وتىرعان مۇنداعى اعايىندى كورمەدىك, اپتاسىنا ءبىر رەت بولاتىن قازاق ءتىلىن قيىنسىنىپ, داۋ شىعاراتىن اتا-انالار دا جوق ەمەس ەكەن.
امالسىز وتكەن تاريحتى قوپاردىق. سوناۋ قيىن-قىستاۋ 1945 جىلدىڭ وزىندە 77 قازاق مەكتەبى بولعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق, سول زاماندا 142 ۇلتتىق مەكتەپ, 42 – تاتار, 23 – ارالاس مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇرعان. قازىرگىدەي قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندا جاعداي مۇلدە وزگەشە. اۋىلداعى اقساقالداردىڭ «ادام وزگەردى مە, الدە زامان وزگەردى مە؟» دەيتىن پالساپالىق سوزدەرىن ىشتەي ءبىر قايتالاپ, شىنايى اقساقالدار مەن قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ ازايىپ جاتقانىنا شىن قىنجىلىپ قالدىق.
قۇرمانعازى كيەسى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا قاسيەتتى جەرلەر تاقىرىبى قوزعالدى. قاي جەردە اتا-باباسىنىڭ مازارى قالسا, سول جەردى كيەلى سانايتىن قازاق ءۇشىن استراحاندا قاستەرلى ورىندار جەتەرلىك. سەيىت بابا مازارى مەن بوكەي حاننىڭ جانە اتان حانىمنىڭ, كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ كەسەنەلەرىن ءبىر تۇگەندەسەك جەتكىلىكتى. وبلىستاعى ماڭىزدى تۋريستىك ورىنداردىڭ ءبىرى سانالاتىن قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ مازارىنا جىلىنا 25 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدى. بۇل مالىمەتتى قۇرمانعازى اتىنداعى مادەني ورتالىقتىڭ وكىلدەرىنەن ەستىدىك. ۆولودار اۋدانىنداعى التىنجار اۋىلىنداعى قۇرمانعازى بەيىتىنىڭ باسىنا اق شاڭقان كەسەنە ورناتىلعان. اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ سول تۇستاعى باسشىسى ۆ.چەرنومىردين قاتىسقان. داۋلەسكەر كۇيشى كەسەنەسى ءوزىنىڭ ەرەكشە سۇلۋلىعىمەن كوز تارتادى. جوبا اۆتورى – ماڭعىستاۋلىق ماقسۇت نۇرقاباەۆ. قۇرمانعازىنىڭ نەمەرەسى كارىم قۇرمانعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ادەتتەگىدەي ءبىر قۋعىننان كەلگەن قۇرمانعازى ۇلى قۇباشقا جۋىناتىن قۇمان اكەلۋدى سۇرايدى. سوندا اكەسىنە سۋ قۇيىپ تۇرعان ول جەلكەدەن باستاپ, جون ارقادان بەلگە دەيىن جالعاسقان جالدى بايقاپ, جاعاسىن ۇستايدى. كەيىنىرەك كورگەنىن ۇلىنا ايتىپ, ومىرىندە 200-گە جۋىق كۇي شىعارعان قۇرمانعازىنىڭ تەگىن ادام بولماعانىن جانە ونىڭ دوسى يشماننىڭ قاسىنا جەرلەۋدى امانات ەتكەنىن ايتادى. كەسەنەنىڭ باستى ەسىگىنەن كىرىپ, كىلت سولعا بۇرىلىپ جۇرسەڭىز, سول جاق بەتىڭىزدەن اراب جازۋىمەن ورنەكتەلگەن شاعىن عانا قۇلپىتاستى بايقاۋعا بولادى. بۇل – قۇرمانعازىنىڭ جان قيىسپاس دوسى يشماننىڭ باسىنا قويىلعان بەلگى. بەرتىن كەلە يراننان ارنايى كەلگەن عالىمدار قۇلپىتاستان ونىڭ اتىن وقىپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە اتالعان اقپاراتتى جەتكىزەدى. وسى ەستەلىكتەردى ايتىپ وتىرعان كارىم اقساقال از-كەم ءۇنسىز قالدى. ويىن بۇزباي وتباسىلىق البومىنا كوز جۇگىرتىپ, ونىڭ قۇرمانعازى مۋزەيىندەگى ۇلى اتاسىنىڭ كەسكىنىنە وتە-موتە ۇقساستىعىنا تاڭ قالدىق تا, «ارمان-وكىنىشىڭىز بار ما؟»,-دەپ وقىس ساۋال تاستادىق. ء«يا, وكىنىشىم از ەمەس. دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنە المادىم. سول وكىنىش. ۋاعىندا دەن قويمادىم. كوڭىل-كۇيىم بولماعاندا «سارىارقا» مەن «بالبىراۋىندى» تىڭدايمىن. قان قىسىمىم كوتەرىلىپ, قينالعاندا اتا باسىنا بارامىن» دەگەن جاۋاپ الدىق. استراحان قازاقتارى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىن اۋىز ەكى تىلدە «اتا» دەپ ايتادى.
دومبىرا ۇستاپ, ونەر جولىنا تۇسەمىن دەيتىن بۇل جاقتىڭ قازاقتارى ءبىر قولىنا دومبىرا, ەكىنشى قولىنا تابا نان الىپ, اتا باسىنا تۇنەيدى. ەگەر تۇسىندە دومبىرا كورسە, داۋلەسكەر كۇيشى, ال, تابا نان كىرسە, قاراپايىم شارۋاعا بەيىمدەلگەندى دۇرىس كورەدى. حالىق سەنىمىنە شەك بار ما؟ قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى اتىنداعى اۋداندىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ جانىنداعى مۋزەي قىزمەتكەرى جۇماقىز يمانباەۆانىڭ سوزىنە سەنسەك, بالا كوتەرمەگەن جاس كەلىنشەك مۋزەيدەگى كۇيشى ءبيۋستىن جۇرەگىنە باسىپ, «اتا, وتباسى قۇرعانىمىزعا جەتى جىل بولدى. ءسابيىمىز جوق ەدى. سىزدەن ءسابي تىلەپ كەلدىم» دەيدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, ءسابيىن قۇشاقتاپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە العىسىن ايتىپ كەتەدى.
قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ كەسەنەسىندە اتا ارۋاعىنا قۇران باعىشتاپ, مۋزەي ارالاپ ءجۇرىپ, ەلەۋسىزدەۋ تۇرعان ەسكى دومبىراعا كوزىمىز ءتۇستى. جۇماقىز اپامىزدان سۇراعانىمىزدا كۇيشىنىڭ كوزىن كورگەن كونە جادىگەر ەكەنىن جەتكىزدى. الىپ قاراۋعا باتپادىق. ءبىزسىز دە يتاليالىق عالىمدار زەرتتەپ, باعاسىن بەرىپ تاستاپتى. جاسالعانىنا 200 جىلداي ۋاقىت وتسە دە, دومبىراداعى نوتالاردىڭ ورنالاسۋى مەن دالدىگى قازىرگى زاماناۋي اسپاپتاردان ەش كەم ەمەس. بۇل – باتىس عالىمدارىنىڭ باعاسى. اعىلشىن اقىنى وسكار ۋايلدتىڭ «ونەر – ءومىردىڭ ءوزى, ول ءولىمدى بىلمەيدى» دەگەن دانا ءسوزىن ەرىكسىز ەسكە الدىق.
استراحان ازاماتتارى
وبلىستا «جولداستىق» قازاق بىرلەستىگى تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋدانداردا تۇگەلگە دەرلىك فيليالدارى بار. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى ناسيحاتتايتىن «اق-ارنا» وبلىستىق گازەتىن شىعارىپ وتىر. مىڭ دانامەن تارايتىن باسىلىم قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورەدى. بىرلەستىك توراعاسى – نۇرلان قاندىقوۆ ەسىمدى جانىپ تۇرعان جاس جىگىت. ءوزى وسىنداعى وبلىستىق دۋمانىڭ دەپۋتاتى. الدىندا ناريمانوۆ اۋدانىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ايتا كەتەتىن جايت, بۇگىندە وبلىستىق دۋماداعى 6 دەپۋتات قازاق ۇلتىنان. نۇرلاننىڭ باستاماسىمەن بيىلدان باستاپ, «جولداستىق» دەپ اتالاتىن استراحانداعى اعايىنداردىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن توي ۇيىمداستىرىلىپتى. بىزدەر وسى تورقالى تويدىڭ كۋاگەرى بولدىق. 10 مىڭ قازاق جينالعان تويدا كوڭىل تولقىماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ۇمىت بولا باستاعان تۇيە بايگەنى تاماشالاپ, تاسپاعا جازىپ الدىق. الىستاعى اعايىندار مارە-سارە. كوپتەن كورمەگەن قۋانىشتارىن باسا الماي, كيىز ءۇي تىگىپ, ناريمانوۆ اۋدانىنداعى دجاكۋەۆ اۋىلىن دۋىلداتىپ جىبەردى.
«تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەن ماتەلدى تىلگە تيەك ەتكەن قانداستار اتالعان شاراعا ارنايى شاقىرىلعان قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزى روزا رىمباەۆانىڭ ونەرىن تاماشالاعانشا اسىقتى.
مۇندا قىزمەتتەگى قازاقتار از ەمەس. مىسالى, استراحان وبلىسى گۋبەرناتور اكىمشىلىگىنىڭ جەتەكشىسى – قانات شانتەمىروۆپەن جوعارىدا جازعان تويدا تانىستىق. زاپاستاعى پولكوۆنيك. 2008 جىلدان بەرى اتالعان قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. 1989 جىلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. رەسەيدەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا ۆ.ۆ.ءپۋتيننىڭ سەنىمدى وكىلى بولعان.
ۇمىتىپ بارادى ەكەم, قازاقتاردىڭ تويىن دۇركىرەتىپ وتكىزگەن ناريمانوۆ اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆالەري ءالجانوۆتىڭ اناسى – قازاق ەكەن. بار قوناقتىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىسىپ, زىر جۇگىرىپ ءجۇر. جاسى ۇلكەن اقساقالدار ء«بىزدىڭ جيەن», دەپ ەزۋ تارتادى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن!» دەگەن.
ەڭ ءبىر قىزىق دەرەك – 2016 جىلى عالامشارىمىزدىڭ ەڭ قارت تۇرعىنى رەتىندە استراحان وبلىسى, كراسنوايار اۋدانى, يسلامعازى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءتانزيلا بيسەمبەەۆا تانىلعان. سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ءتانزيلا اپامىز 120 جاسقا تولىپتى. كەشەگى وتكەن تاريحقا ۇڭىلسەك, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا استراحان قازاقتارىنىڭ اراسىنان 4 بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققان. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, «داڭق» وردەنىنىڭ تولىققاندى كاۆالەرى اتانعانى قانشاما.
ەكى اپتا مەكەن بولعان استراحانمەن قيماي قوشتاستىق. «جارلىسى مەن بايى تەڭ» قۇت مەكەن سەكىلدى كورىندى. ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قانشاما ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىرى ۇزىلمەسىن دەپ تىلەدىك. ەل جاققا قاراپ, جاقسى جاڭالىق كۇتكەن قانداستارعا قايتا اينالىپ كەلۋگە ۋادە ەتتىك. «بالىعى تاي- داي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان» اق ەدىلدىڭ بويىن ار- مانسىز ارالادىق. «قازاقتىڭ تاريحى – نەتكەن باي تاريح!» دەپ وي قۇشقان كۇيى ەلگە جينالدىق.
ولجاس بەركىنباەۆ
استانا – استراحان – استانا
