حح عاسىردىڭ باسىندا قاراڭعى قازاق كوگىنە كۇش-جىگەرىمەن, قابىلەتىمەن, بىلىمىمەن, ونەرىمەن ورمەلەپ شىعىپ, قاراڭعىلىقتىڭ بۇلتىن سەرپىپ تاستاپ, قازاق جەرىنە, ەلىنە, كۇن نۇرىنداي شۋاعىن شاشقىسى كەلگەن جاستار از بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى اعايىندى ءسات پەن بەكپەنبەت امىروۆتەر.
القيسسا, قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق اۋدانى سارىباراق اۋىلىنداعى ءامىر اقساقالدىڭ قۇداي بەرگەن ون ەكى ۇلى بولعان. تۇڭعىشتارى ءسات,(1906 ج.) ودان كەيىن بەكپەنبەت. وسىلايشا ارالارى ءبىر جارىم, ەكى جاستان ون ەكى ۇلدان كەيىن, قىز بالامىز بولمادى-اۋ دەپ جۇرگەندە ون ءۇشىنشى مەنىڭ انام ءاسىلحان 1927 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ازىن-اۋلاق مالىمەن قوسا وسىنشا بالانى تارىقتىرماي اسىراۋ ماقساتىندا ديقاندىقپەن اينالىسقان اتامىزدىڭ سوقا-سايمانىن العاشقى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە وكىمەت ادامدارى الىپ قويادى. جۋاس مىنەزدى اتامىز بارىنە قارسىلىقسىز مويىنسۇنعان سىڭايلى. ليكبەزدە ساۋاتىن اشقان ءسات ناعاشىمىز (13.05.1926ج.) كومسومول قاتارىنا ەنىپ, كوپ كەشىكپەي-اق ءبىر بولىس ەلدىڭ (قاراباقىر) كومسومول ۇيىمىن ۇيىمداستىرۋشى, ءارى سونىڭ جەتەكشىسى بولادى.
كوپ كەشىكپەي اعاسىنىڭ ىقپالىمەن بەكپەنبەت ناعاشىمىز دا كومسومولعا مۇشەلىككە كىرەدى (20.02.1928ج.). ءسويتىپ ول دا بەلسەندى مۇشەلەردىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل مالىمەتتەردىڭ ءبارىن تەك انام مەن سول ءداۋىر كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرىنەن بولەك, وبلىستىق ارحيۆتەن تابىلعان جازباشا دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىپ وتىرمىن.
ارحيۆتەگى قۇجاتتاردىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, بايقايتىنىمىز, ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بالاسىنىڭ كومسومول بەلسەندىسى بولعانى.
قاراباقىر بولىستىعىندا جالعىز كومسومول مۇشەسى ءسات ءامىروۆ ول, ال جالعىز كوممۋنيست مەيىرمانقۇل بايسەركە ۇلى بولعان. بۇل كىسى سول سارىباراقتاعى ەڭ العاشقى ارتەل «بىرلىكتىڭ» ءبىرىنشى باسشىسى بولعان. كەيىن 1937-1938-جىلدارى حالىق جاۋى بوپ ۇستالىپ, ءىز-ءتۇزسىز كەتتى دەگەن دەرەك بار. ايەلىنىڭ اتى سەدەكۇل, ساتىبالدى دەگەن جالعىز ۇلى, زىليحا اتتى قىزى بولعان.تاعى 26 ادام كومسومول ۇياسىنا تارتىلعان. ونىڭ جەتەۋى – باتىراق, ون توعىزى – ديقان.
بۇل كىسىلەردىڭ قىزمەت ورنى, ياعني اۋليەاتا ۋگوركومىنىڭ ورتالىعى قازىرگى تاراز قالاسىندا ءۇش جەردە بولعان: لەنين كوشەسى №12- ۇيدە, لەنين كوشەسى №85- ۇيدە جانە پۋشكين كوشەسى №7-ۇيدە. (ۇيلەردىڭ نومىرلەرى قازىر, ارينە وزگەرگەن).
العاشقى كومسومول جەتەكشىلەرى نە جۇمىس اتقاردى, حالىققا پايدالى قانداي ءىس تىندىردى؟ – دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. كومسومولدار ازامات سوعىسى كەزىندەگى قيراعان شارۋاشىلىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سەنبىلىك پەن جەكسەنبىلىكتەر ۇيىمداستىرعان. قالالارداعى كومسومول ۇيىمدارى جاقىن اۋىلداردى قامقورلىققا الىپ, ايىنا 2-3 رەت دەمالىس كۇندەرى پەسالار قويدى. كوركەمونەرپازدار كەشتەرى مەن سپورتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلدى. اسىرەسە گلادكوۆتىڭ «تسەمەنت» اتتى سپەكتاكلىن ءجيى قويعان. قىسقا ۋاقىتتا 10 تەگىن, تاعى بىرنەشە اقىلى ويىن قويىلعانى ارحيۆ دەرەكتەرىندە كورسەتىلگەن.
ولار بۇزاقىلىقپەن, ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەستى. سونىمەن قوسا پارتيا تاپسىرماسىن ورىنداي وتىرىپ, ساياسي اعارتۋ, جەتىم بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جانە دىنگە قارسى ناسيحات جۇمىستارىمەن اينالىسقان. ايەل تەڭدىگى جولىندا كۇرەس اشتى.
«1928 جىلعى 4 ناۋرىزبەن 29 ناۋرىز ارالىعىندا زاەمدى ەلگە ۇگىت-ناسيحات ارقىلى تاراتۋ. پارتيادا جوق جاستاردى تارتۋ جانە سونىمەن قاتار ۇلكەندەردى دە. وسى حالىقتىڭ ىشىنەن بەلسەندى, جاۋاپتى ادامداردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا باسشىلىق ەتۋگە باۋلۋ» دەلىنگەن قۇجاتتاردا. شارالاردىڭ بارلىعى دەرلىك ۋەزدىك ورتالىقتاردا وتكىزىلگەن. ۇجىمداستىرۋ جۇمىسىنان دا كوپتەگەن مالىمەتتەر كەلتىرۋگە بولادى. ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماقساتىندا العاشقى نومىرلەنگەن اۋىلداردا ليكبەزدەر قۇرىلىپ, جۇمىس جاساي باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە جاستار اراسىنداعى العىر توپتاردان العاشقى مۇعالىمدەر شىقتى, باستاۋىش مەكتەپتەر قۇرىلدى. 1926 جىلى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە دەرلىك پيونەر وتريادتارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان. ال اۋدان ورتالىقتارى مەن قالالىق جەرلەردە قىسقا مەرزىمدى مۇعالىمدىك كۋرستار مەن ۋچيليششەلەر, شارۋاشىلىقتىڭ سول كەزدەگى اسا مۇقتاج ماماندارىن دايارلايتىن تەحنيكۋمدار قۇرىلعان. اۋداندىق جانە ۋەزدىك كوميتەت قىزمەتكەرلەرى وسى كۇندىز-تۇنگى جان اياماي ەتكەن ەڭبەكتەرىنە ەشقانداي جالاقى الماعان. تەك جارناعا جينالعان استىقتان وزدەرىنە تاماققا قالدىرىپ وتىرعان.
قازاق جاستارى بويلارىنا بىتكەن ۇلكەندى سىيلاۋ, ولاردىڭ ايتقاندارىن ەكى ەتپەي ورىنداۋ, الدارىنان كەسە كولدەنەڭ وتپەۋ قاسيەتتەرىنە بايلانىستى اۋىل بايلارى, اقساقالدار مەن يگى جاقسىلارىنا قارسى كەلە الماعان. سوندىقتان دا تەك تاركىلەۋ جۇمىسىنا بەل شەشىپ ارالاسا الماعان. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ف.گولوششەكيننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» – دەگەن ۇرانمەن بايلاردىڭ بارىن تارتىپ الىپ, باي بولماسا دا بىرەر كۇنكورىستىك شارۋاسى بارلاردى دا اياۋسىز توناۋدىڭ سالدارىنان 1931 جىلى حالىق اشىعادى. جاعداي ءورشىپ, 1932 جىلى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, حالىق جاپپاي اشتان قىرىلا باستايدى. سول كەزدە امالى تاۋسىلعان حالىق بالىق اۋلاپ تالعاجاۋ ەتۋ ماقساتىندا قاراباقىر وزەنى مەن شالكەنىڭ سۋىن جاعالايدى. ءبىر جاعى اشتىق, ءبىر جاعى قاقاعان سۋىققا شىداماي ادامدار سول سۋلاردىڭ جاعاسىندا كوپتەپ قىرعىنعا ۇشىرايدى. مايىتتەردىڭ بەتىن جاسىرىپ جەرلەۋ ءراسىمىن جاساۋعا ادامداردىڭ شاماسى كەلمەيدى. كوكتەم شىعىپ, كۇن جىلىنا باستاعان كەزدە وسى مايىتتەر ءشىرىپ, اينالا ادام توزگىسىز جاعدايدا بولادى. اقىرى, وسىنداي جاعدايدىڭ كەسىرىنەن بۇرق ەتىپ وبا اۋرۋى تارايدى. ەندى حالىق اشتىقتان عانا ەمەس, ىندەتتەن دە قىرىلا باستايدى.
سول كەزدە بۇكىل ۋەزدە جالعىز عانا بىلىكتى دارىگەر, 3-4 فەلدشەر, 4-5 كىشى مەديتسينا قىزمەتكەرى بار ەكەن. مەديتسينانىڭ كۇشى مۇلدە جەتىمسىز بولعان سەبەپتى, جوعارىدان اسا قۇپيا بۇيرىق كەلەدى. ىندەت وزگە دە وڭىرلەرگە تاراپ كەتپەۋ ءۇشىن شۇعىل شارا ءتۇرى, امالسىز, اۋرۋدىڭ شىققان ۇياسىن ءولى-تىرىسىنە قاراماي ورتەۋ بولادى. بىرنەشە بريگادا بوپ شىققان كومسومول جەتەكشىلەرى, ىشىندە مەنىڭ ناعاشىلارىم دا بار, وسى تاپسىرمانى ورىنداۋلارىنا تۋرا كەلەدى. ورتەۋ كوبىنە ءتۇن قاراڭعىلىعىندا جۇرگىزىلەدى. تاڭ اتا كەزەكتى ءبىر اۋىلعا تاياپ كەلگەندە ءبىر كەيۋانا جۇگىرىپ كەپ, ءبىزدى دە ورتەيسىڭدەر مە؟ دەپ ءسات ناعاشىمدى قۇشاقتاي الادى. سودان ىندەت جۇقتىرىپ العان ول كىسى بىرنەشە كۇنگە جەتپەي-اق قايتىس بوپ كەتەدى. ۇزاماي بەكپەنبەت تە قازا بولادى. اينالاسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە 12 ۇل تەگىس قازا بولعان. سول كەزدە 43-44 جاستاعى ناعاشى انامىز بەگايىم بالالارىنىڭ قايعىسىن كوتەرە الماي, ءۇش-ءتورت بالانىڭ قازاسىنان سوڭ-اق كوز جۇمادى.
العاشقى ارتەل باسشىسى مەيىرمانقۇل بايسەركە ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شىققان ساتىلى ارباعا جاس بالالاردى سيعانىنشا وتىرعىزىپ, سول كەزدەگى اۋليەاتا قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە وتكىزەدى. بۇل سۇمدىق جايدان مەنىڭ انام وسىلايشا امان قالادى. ءبىز بەرتىنگە دەيىن اتامىز ءامىردى دە سول كەزدە قايتىس بولدىعا سانايتىنبىز. اتامىز نەمەرە قارىنداسى بوپ كەلەتىن مەڭدىبالا اجەيدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1949 جىلى, جەتپىسكە تاياعان شاعىندا قايتىس بولىپتى. بۇكىل وتباسىنىڭ قايعىسىنان اتامىز ەشكىممەن سويلەسپەي, ەشتەڭەمەن ءىسى بولماي, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەڭىرەۋ كۇن كەشىپتى. ەرتەلى-كەش تەك ءجۇز قارالى قويدىڭ سوڭىندا ءجۇرىپتى. ول كىسىگە دە, قويلارىنا دا ەشكىم تيىسپەگەن كورىنەدى. وسى جاعدايدى ايتۋعا ۇلكەن كىسىلەر, سول كەزدىڭ كۋاگەرلەرى قاتتى قورقاتىن.
ال انام بىرەۋ ەستىپ قوياتىنداي, ماعان سىبىرلاپ قانا ايتقان. ءبىرىنشى كىتابىم «زامانا سىرىن» جازىپ جاتقانىمدا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى, قازىرگى ءمادىمار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى: – ابايلا, قۇرىسىن! شىندىقتى جازامىن, – دەپ سوتتالىپ كەتپە! – دەگەن. مەن سوندا دا, نە دە بولسا تاۋەكەل دەپ جازدىم. كىتاپتا وسى جوعارىدا ايتىلعان اشتىقتان دا, ىندەتتەن دە, ورتتەن دە امان قالىپ, باسىنان كەشكەن بار وقيعانى ءوز اۋزىمەن ايتىپ بەرگەن انانىڭ سۋرەتى دە بار.
قاي كەزدە دە, كىمنىڭ دە بولسىن ارتىندا ىزدەۋشىسى بولماسا ۇرپاق اۋىسا كەلە بارلىعى ۇمىتىلا باستايدى ەكەن. 90-جىلداردىڭ اۋىر كەزەڭدەرىن از دا بولسا ەڭسەرىپ, ءسال دە بولسا ەس جيىپ ءوز-وزىمىزگە كەلە باستاعان 1999 جىلى انام 72-گە شىققان ەدى. بالا-بالا دەپ ءجۇرىپ وسى كۇنگە دەيىن اناما نە ىستەي الدىم؟ – دەپ ءوز-وزىمە ىشتەي سۇراق بەرگەندە الدىمەن ويعا كەلگەنى, توركىن جۇرتىن ىزدەۋ بولدى. سول كەزدە ماعان كومەكتەسىپ, تالاي قۇندى دەرەكتەردى الدىما جايىپ سالعان ۇلكەن كىسىلەردىڭ دە كوبىسى جوق بۇل كۇندە. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ اتى-ءجونى دە ۇمىت بولدى. ول كەزدە كىتاپ, ماقالا جازامىن دەپ ويلاپپىن با؟ سۇمدىق ناۋبەتتەن امان قالعان جالعىز قارىنداستارىنان تۋعان جيەن نەمەرەسى بولعاندىقتان, سول كىسىلەردىڭ جانقيارلىق ەرەسەن ەڭبەگىمەن حالقىمدى, ەل-جۇرتىمدى تانىستىرۋ, كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ پارىز. «زامانا سىرى» سارىكەمەردەگى مۋزەيدە, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا, (ەلەكتروندى نۇسقاسى دا بار), قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا, تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا, شىمكەنت قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ءارحيۆى مەن مۋزەيىندە بار. سونداي-اق ەلباسىنىڭ كىتاپ قورىنا دا جىبەرىلگەن. ول كىسىنىڭ اتىنان كەلگەن العىس حات تا بار. سونىمەن قاتار كوپتەگەن مەشىتتەر مەن مەكتەپتەرگە دە تاراتىلدى.
ەندىگى ءبىر ايتارىم, وزدەرىنىڭ ۇرپاعى ءۇشىن جانقيارلىق ەڭبەك ەتىپ بۇل ومىردەن وتباسىن دا قۇرماي قىرشىن كەتكەن سول كىسىلەردىڭ ارۋاعىن ۇلىقتاپ, ەڭ بولماسا تۋعان اۋىلىنداعى سارىباراق ورتا مەكتەبى ءسات ءامىروۆتىڭ اتىمەن اتالسا دەيمىن. اۋدان ورتالىعىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە بەكپەنبەت ءامىروۆ اتى بەرىلسە. ال وسى كۇنگە دەيىن تەگىستىكتەگى چاپاەۆ ورتا مەكتەبى بولىپ كەلە جاتقان مەكتەپ مەيىرمانقۇل بايسەركە ۇلىنىڭ اتىمەن اتالسا, ارتىقتىق ەتپەس ەدى-اۋ...
قازىرگى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا وسى اتالارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ, بابالارىمىز بەن ۇلى انالارىمىزدىڭ ومىرىنەن ۇلگى السا بولعانداي.
ۇلدانا مولداباەۆا,
زەينەتكەر, ۇستاز
