وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارىنداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرازى بۇگىندە ارامىزدا جوق. ءومىردىڭ ءوز زاڭدىلىعى دەگەنىن جاسايدى. «جەتىسۋ» گازەتىن جۇمىلا ءجۇرىپ شىعارعان سول كەزەڭدەردەگى ادامداردىڭ ەشقايسىسى ويدان كەتپەيدى. قايتىپ ورالماس جانە قيماس كۇندەردەن قالعان ساعىنىشتى ساتتەر ۇمىتىلمايدى. جادىڭدا جاڭعىرادى, قۋانتادى, كۇرسىنتەدى. ادامي قاتىناستاردىڭ كۇردەلى كۇرمەۋى تارقاتىلادى. وتكەنگە بۇگىننىڭ بيىگىنەن قارايسىڭ, ايتارلىقتاي ءىس تىندىرساڭ, مارقايىپ قالاسىڭ. اسىرەسە بۇل, بىزدەر – جۋرناليستەر – قالىڭ قاۋىمنىڭ الدىندا جۇرەتىن ماماندىق يەلەرى ءۇشىن وزگەشە سىن. جازعانىڭ قاعاز بەتىندە قالادى. ونى كەيىن قايتا قاراعاندا, سول كەزدەگى ويلارىڭ مەن سوزدەرىڭ ءۇشىن ۇيالمايتىنداي بولساڭ, جاراعانى. مىندەتىڭدى قالاي اتقارعانىڭ دا سول قالپىندا كورىنىس تابادى.
ءبىز – جۋرناليست مارات توقاشباەۆ (قازىر «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى), اقىن راحىمجان وتەگەنوۆ (مارقۇم) ۇشەۋمىز 1975 جىلى سەكرەتارياتتا بىرگە قىزمەت ەتتىك. اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىندە العاشقى جۋرناليستىك مەكتەپتەن وتكەن مەنىڭ بۇل تالانتتى دا ىسكەر سەرىكتەرىمنەن ۇيرەنگەندەرىم دە از ەمەس. گازەتتىڭ مازمۇندىلىعىمەن قاتار ونىڭ تارتىمدىلىعىن, جاڭاشىلدىعىن ويلاستىرۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان ۇجىمدا جۇمىس ىستەۋ قىزىقتى ەدى. شىعارماشىلىق ىزدەنىس, باسەكەلەستىك بولعان جەردە تەز شىڭدالاسىڭ. كەزەكتەسىپ, ءار ءنومىردى شىعارۋ مىندەتىن موينىمىزعا العان بىزدەر جارىسا جازاتىنبىز. تىڭ نارسەلەردى ويلاپ تاۋىپ, ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەيتىنبىز. ءساتتى ويلاستىرىلعان ايدارلارىمىزدى ۇزاتپاي «سوتسياليستىك قازاقستان» بەتىنەن كورەتىنبىز. ۇلكەن باسىلىم يەمدەنىپ كەتەدى. داۋلاسا المايسىڭ. ەكىنشى قاباتتاعى اسحانادا نەمەسە باسپاحانادا جولىققاندا اعا گازەتتەگى اعالارىمىزعا ازىلدەپ: «كەرەمەت جاڭا ايدار اشتىق, وزىمىزدە جاريالاعان سوڭ سىزدەرگە بەرەمىز» دەيتىنبىز. ارينە, گازەتتەر ول كەزدە ءبىر – بىرىنەن جاقسىسىن ۇيرەنىپ, پايدالانا بەرەتىن. ارنايى سەنبىلىك بەت شىعارۋ, عىلىمي-تانىمدىق «كوكجيەك» بەتىن دايىنداۋ, «كۇلكى – كوڭىل كوركى» ءازىل-وسپاق بۇرىشىن تۇزدىقتاپ وتىرۋ شارۋالارىن, ءبىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىز بولماسا دا, ءوز قولىمىزعا الاتىنبىز.
ماراتتىڭ ءار كۇنى اتقاراتىن شارۋالارىنىڭ سالا-قۇلاش ءتىزىمى ىشىندە, گازەت جۇمىسىنان بولەك, ءىنى-قارىنداستارىنىڭ, تۋىس-جاقىندارىنىڭ, دوستارى مەن جولداستارىنىڭ ماسەلەلەرى دە جۇرەتىن. رەسمي اقپاراتتار, باياندامالار قاپتاعان كۇنى دايىن بەتتى بۇزىپ, قايتا جاساۋدىڭ قاربالاسى باستالادى. تاسس پەن قازتاگ-تان توپىرلاپ تۇسەتىن, تۇزەتۋلەرى تاۋسىلمايتىن ماتەريالداردى دەرەۋ سۇرىپتاپ, كەرەكتىسىن تەرىمگە جىبەرتىپ, ماكەتىن جاساپ, ورنالاستىرۋدىڭ ماشاقاتى جەتەرلىك. سوندا دا مارات بارىنە ۇلگەرەتىن. ۇقىپتىلىعىنا, تىڭعىلىقتىلىعىنا رەداكتور پەرنەبەك بەيسەنوۆتەن باستاپ, بەت قاتتاۋشىلارعا دەيىن ريزا ەدى. «جەتىسۋ» گازەتى ورتالىق كوميتەتتىڭ باسپاحاناسىنان شىعاتىن كوپ گازەتتەردىڭ ىشىندە الدىمەن باسىلاتىن. جۇمىسقا ەرتەڭگى ساعات توعىزدا كەلىپ, ەرتەسى كۇنى سول شامادا ۇيگە قايتاتىن كەزدەر دە ۇشىراساتىن. پارتيانىڭ قۇرىلتايلارى, پلەنۋمدارى تۇسىندا گازەتتەگى كەزەكشى جۋرناليستەردىڭ كوزدەرى قىزارىپ جۇرەتىن. جاستىقتىڭ قۇدىرەتى سول, كەيدە رەداكتسيادا تاڭدى اتىرىپ, ەش دەمالماستان ءىس-ساپارعا كەتە بەرەتىنبىز.
گازەتىمىزدى ماقتان تۇتىپ, جەلپىنىپ جۇرگەنىمىزدە, اشىق اسپاندا نايزاعاي جارقىلداعانداي «سۇمدىق» بولدى. «پراۆدا» گازەتى «جەتىسۋدى» جەردەن الىپ, جەرگە سالعانداي ماقالا باسىپتى. تاقىرىبى «سەگىزىنشى كوميسسيانى كۇتۋدە». ءبارىن «بۇلدىرگەن» «تىنىش جۇرمەيتىن جوكەڭ» – جولداسحان بوزىمبەكوۆ, رەداكتسياداعى ازۋلى, مىقتى جۋرناليست. ۇنەمى سىن ماقالالار جازىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرىپ قويادى. ادىلەت ىزدەگەندەر, اراشا سۇراعاندار, قياناتتان زارداپ شەككەندەر جوكەڭدى تابادى. ارنايى ىزدەپ كەلەدى. رەداكتسياعا تۇسكەن ارىز-شاعىمداردىڭ كوبىن رەداكتور جوكەڭنىڭ قولىنا ۇستاتادى. ول نە فەلەتون, نە جۋرناليستىك زەرتتەۋ ماقالاسى بولىپ, جارىققا شىعادى. اۆتوردىڭ, گازەتتىڭ ابىرويىن كوتەرەدى. ال «پراۆدانىڭ» نايزا ۇشىنا ءىلۋى سونىڭ ءبارىن جوققا شىعارعانداي. پارتيانىڭ ەڭ جوعارعى بيلىگىنىڭ ورگانى سانالاتىن گازەتتىڭ اق دەگەنى – العىس, قارا دەگەنى– قارعىس. وعان قارسى كەلۋ ايعا شاۋىپ, مەرت بولۋمەن تەڭ. ونداعى ماقالانىڭ جاعىمسىز كەيىپكەرىنە اينالعاندار قىزىل بيلەتتەن ايىرىلىپ, قىزمەتتەن قۋىلىپ تىنادى. سوگىسپەن قۇتىلعانىنا قۋانادى.
سول كۇنى رەداكتور قاتتى قوبالجىدى. ءدىرىل قاققان قولىنداعى گازەتتە مازا جوق, تىنىمسىز سىبدىرلايدى. كوزاينەگىن الىپ, حاتشىسىنا: «قايدا بوزىمبەكوۆ؟ تاپتىڭدار ما ءوزىن؟ دەرەۋ تابىڭدار!» دەپ القىنا بۇيىردى. جۇمىسقا كەشىگىپ كەلەتىن جايباسار جوكەڭنىڭ جولىن توسقاندار كوبەيىپ كەتتى. ءبارى باستىقتىڭ تاپسىرماسىمەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى ۇزىن دالىزدە, تومەنگى قاباتتاردا ونى تاعاتسىزدانا كۇتۋدە. اقىرىندا تارپ-تارپ باسقان, اسىقپاعان, ابىرجۋدىڭ ورنىنا ك ۇلىمسىرەگەن جوكەڭنىڭ سۇلباسى كورىندى. قولىندا شيراتا ۇستاعان «پراۆداسى» بار. «جىگىتتەر, «جەتىسۋدى» بۇگىننەن باستاپ كۇللى سوۆەتتەر وداعى بىلەتىن بولدى!» دەيدى ءسۇيىنشى سۇراعانداي. ال كەرەك بولسا! رەداكتسياداعىلار قىرىلىپ قالاتىنداي ابىگەرلەنىپ جاتسا, جوكەڭ ءماز. «جولداسحان, نەسىنە جەتىسەسىڭ. باستىقتى جوعارعى جاققا شاقىرتىپ جاتىر. بىرگە بارىپ سىباعاڭدى الارسىڭ», دەدى ەگدەلەۋ كەلگەن ءتىلشى كىسى تابالاعانى, نە جانى اشىعانى بەلگىسىز كەيىپتە. «دۇرلىكتىرمەڭىز, سارى اعا! ءبىزدىڭ جازعانىمىز دۇرىس. «كەنەدەن كەلگەن كەسەل» دەگەن ماقالامىزدىڭ بارلىق دالەلى, قۇجاتى قولىمدا. «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى بىزگە اقىل ايتقانشا, جۋرناليستىك ادەپتى الدىمەن ءوزى ساقتاسىن» دەپ كۇشەيگەنىن قايتەرسىز.
وقيعا بىلاي باستالعان. الماتىداعى مالدارىگەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەكى قازاق قىزمەتكەرى قۋدالاۋعا تۇسكەن. شىندىق ىزدەگەنى, جالعاندىققا قارسى تۇرعانى ءۇشىن. ولار ءتۇبى رەسەيلىك, زاتى ايەل ارىپتەسىنىڭ كەنەگە قارسى سيىرعا ەگەتىن, ەمدىك پايداسى بار ءدارى جاسادىم دەپ قورعاعان كانديداتتىق جۇمىسىن جوققا شىعارادى. «سىناقتارىنىڭ ءبارى تەك قاعاز جۇزىندە, ناقتىلى تاجىريبە جاسالمادى, ونىڭ دارىسىنەن پايدا جوق», دەيدى ءتيىستى ورىندارعا ارىزدانىپ. ينستيتۋت باسشىلىعى «ىشتەن شىققان جامان جاۋدان», ەكەۋىنەن قۇتىلماققا كىرىسەدى. ءار قادامىن قاداعالاپ, ەسكەرتۋ, سوگىس بەرۋ, اقىرىندا قىزمەتتەن كەتىرۋ امالىن قولدانادى. ارىزدى تەكسەرۋشىلەر عىلىمي جۇمىستاعى داۋعا ارالاسپاي, ەكەۋىنە جۇمىلا جابىلعانداردىڭ جامانداۋلارىنا سەنىپ, سولاردى قولدايدى. قالالىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەگىلەر دە الگىندەي تەكسەرۋلەردىڭ قورىتىندىلارىمەن تانىسقان سوڭ, ەكەۋىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. سۇيەنىشتەرى مىقتىلارعا ۇرىنىپ قالماۋدى ول كەزدە جۋرناليستەر قاتتى ەسكەرەتىن.
قىسقاسى, ولار «بوزىمبەكوۆ دەگەن ەشنارسەدەن جاسقانبايتىن, تاجىريبەلى, مىقتى جۋرناليست بار. سوعان بارىڭدار» دەگەن بىرەۋلەردىڭ كەڭەسىنەن كەيىن «جەتىسۋعا» كەلگەن.
جوكەڭ ءوز زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ, سىن ماقالا دايىندادى. مۇنداي داۋلى نەمەسە كەيىپكەرلەرى وسال ەمەستەر تۋرالى اشىق جازىلعان سىنداردى ءبىر-بىرىمىزگە وقىتاتىنبىز. پىكىرلەسەمىز, كەيدە داۋلاسىپ تا قالامىز. بۇل جولى دا سولاي بولعان ەدى. «ماقالانىڭ تاقىرىبىن «كەنەدەن كەلگەن كەسەل» دەپ قويىڭىز. قاتىپ كەتەدى!» دەيمىز. «جوق. كەنەدەن مالعا قانداي كەسەل كەلتىرگەنىن زەرتحانادا انىقتاماعانىن ايتقاندارى ءۇشىن وزدەرى جۇمىستان قۋىلدى. شىندىق ءۇشىن شىرىلداعانىن تاقىرىپقا شىعارۋ كەرەك. كەسەلدىڭ كەلگەن – كەلمەگەنى بەلگىسىز». جوكەڭ وزىنىكىن ءجون سانايدى. بىزدە قويمايمىز: «ماسەلە استارلاپ جەتكىزۋدە. كەنەدەن سيىرعا كەسەل كەلمەسە دە, ادامدارعا كەلدى عوي. ەكى عالىمنىڭ شەككەن زاردابى سول كەنەدەن ەمەس پە!». اقىرىندا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قابىلدادى.
«كەنەدەن كەلگەن كەسەل» ەندى «جەتىسۋدىڭ وزىنە «كەسەل» بولىپ جابىسقالى تۇر. وندا سىنالعان عالىمسىماقتى «پراۆدانىڭ» قازاقستانداعى ءتىلشىسى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, اشىق قورعاعان. قارسى تۇرعان ەكەۋدى داتتاعان, گازەتىمىزدەگى ماقالادان «شيكىلىك» تاپقان. سويقان باستالعالى تۇر...
اڭگىمەنىڭ توقەتەرى: سەگىزىنشى كوميسسيا وداقتىق گازەت پەن وبلىستىق گازەتتىڭ قوس ماقالاسىن قاتار ۇستاپ, مۇقيات تەكسەردى. ناتيجەسى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارالدى. پارتكوميسسيانىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, گازەتىمىزدەگى ماقالانىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى ورىندى, عىلىمي اتاق بەرۋدە كەمشىلىكتەر كەتكەن, كانديداتتىق جۇمىس وداقتىڭ بەكىتۋىنەن وتپەدى, ال وعان قارسى تۇرعان قىزمەتكەرلەردىڭ قۋدالانۋى زاڭسىز, عىلىمي مەكەمەدەگى قولايسىزدىقتارعا باسشىلىق كىنالى ەكەن. «جەتىسۋدا» سول قاتەلىكتەر دۇرىس كورسەتىلگەن. بىراق وبلىستىق گازەتتەگى ماقالا اۆتورى ءوزى سىناپ وتىرعان كەيىپكەرىمەن كەزدەسپەگەن, جۋرناليستىك ادەپتى ەسكەرمەگەن, كەيبىر دەرەكتەردىڭ جەتە تەكسەرىلمەگەنىنە رەداكتسيا باسشىلىعى نازار اۋدارماعان دەگەندەي اسا اۋىر ەمەس ءمىن تاعادى. «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى دە اعاتتىق جاساعان, «جەتىسۋ» گازەتىندەگى ماقالا اۆتورىمەن, رەداكتورمەن جولىقپاعان دەگەن تۇسقا جەتكەندە, بايانداماشىنىڭ ءسوزىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ ءبولىپ جىبەرەدى. اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان باسشى ا.اسقاروۆ ازىلگە بۇرادى. «بويىمىزعا قاراپ سەكىرەيىك. الماتىدا وتىرىپ ماسكەۋدى قورقىتقانىمىز قالاي بولار ەكەن؟». بيۋروعا قاتىسۋشىلار دۋ كۇلەدى. ءسويتىپ باس جاققا بارىسپاي-اق ماسەلەنى بارىنشا بەيبىت شەشەدى. اسا قاتالدىققا جول بەرمەيدى. «جەتىسۋ» جۋرناليستەرىنە ەسكەرتۋ مەن سوگىس ارقالاتقان ماقالانىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.
بىراق كۇندە ءوزىن جانە ءوزى كوپ جىل جۇمىس ىستەگەن «جەتىسۋىن» بۇكىل وداققا تانىتقان قايران جوكەڭ نە كورمەدى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازبالاساق, تىم ۇزاپ كەتەرمىز. ولاردى دا اق قاعازعا ءتۇسىرۋدىڭ ءساتى كەلەر. ازىرشە اكەسى بوزىمبەكتىڭ «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالعانى, بالالىق شاعىندا اشتىق پەن قيىندىقتى كوپ كورگەنى, وقۋعا ۇمتىلىپ, ءبىلىم الىپ جۋرناليست اتانعانى, «لەنينشىل جاس» پەن «جەتىسۋعا» جاستىق جىگەرىن, كۇش-قۋاتىن ارناعانى, ناقاقتان, جالامەن سوتتالىپ, اقتالعانى تۋرالى اقپاراتپەن شەكتەلەيىك. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ جولداسحان بوزىمبەكوۆ «قازاق باتىرلارى» گازەتىن شىعاردى, ونىڭ باس رەداكتورى بولدى. تاريح قويناۋىنا تەرەڭ بويلاپ, اقتاڭداقتاردى اقتارا اشىپ, شىعارماشىلىق كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا نەبىر اۋىرتپالىقتى كوتەرگەن الىپ جۇرەگى كەنەتتەن توقتادى. بىزدەر, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلدارداعى «جەتىسۋدىڭ» جاس جۋرناليستەرى –مارات توقاشباەۆ, قۋاندىق تۇمەنباي, مەيرامبەك تولەپبەرگەن ۇلى, گۇلسان ساعىمبەكوۆا, جانكۇمىس جامانكينا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ول كىسىنى وزىمىزگە تالىمگەر سانادىق. ادامگەرشىلىگى, ادالدىعى, قامقورشىلدىعى, شىنشىلدىعى دا ونەگە تۇتارلىقتاي ەدى. جوكەڭدى – ۇلكەن-كىشى ونى وسىلاي اتايتىن – ءبارىمىز ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنبىز, جاسىمىزدىڭ الشاقتىعىنا قاراماستان ازىلدەسىپ, ەركەلەيتىنبىز. بۇگىندە ارامىزدا جۇرمەگەنىمەن سول قۇرمەتىمىز ماڭگىگە ساقتالادى.
رىسبەك سارسەنباي ۇلى
