وسىلايشا نەبىر جəدىگەر دۇنيەگە كەلىپ, اقىر اياعىندا ول ءبىر عانا əۋلەتتىڭ ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار, كوزىن قۋاندىرار, جانىن سۇيىندىرەر قازىناسىنا اينالعان.
ون ساۋساعىنان ونەر تامعان نەبىر زەرگەر, ۇستا, سۋرەتشىلەرمەن قاتار عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلارعا سوناۋ ىقىلىم زامانداردا قولداۋ, كومەك كورسەتىلىپ كەلىپتى. ءتىپتى ەجەلگى گرەكتەر مادەنيەتىن زەرتتەۋدەگى قازبا جۇمىستارى ۋاقىتىندا ارحەولوگتار جەكە ادامنىڭ ونەر تۋىندىلارىنىڭ جيناعىن جەرگىلىكتى حرامعا بەرگەندىگى جايىندا تاس تاقتايشاداعى جازۋدى تاپسا, كونە ريم مەملەكەت قايراتكەرى, ەترۋستىق گاي تسيلني مەتسەنات ۆەرگيلي, گوراتسي سىندى اقىنداردى قولداۋىنىڭ ۇستىنە سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەرگە قامقور بولۋى تۇتاستاي مەتسەنات تەرمينىن, ۇعىمىن ومىرگە اكەلەدى. ال پاتشالىق رەسەيدەگى مەتسەناتتار كومەگىمەن قانشا ۇلتتىق قازىنا جيناقتالدى. اتاقتى گالەرەيالار, سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار جيعان باي كىتاپحانالار, مۋزەيلەر ورىس حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. ماسەلەن, XVIII عاسىردا اتاقتى قولباسشى پەتر رۋميانتسەۆ-زادۋنايسكيدىڭ ۇلى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سەناتور نيكولاي رۋميانتسەۆ-زادۋنايسكي 28 مىڭنان استام كىتاپتارى مەن ءوزى جيناعان كوللەكتسياسىن «وتانىمنىڭ پايداسىنا جانە اعارتۋشىلىقتىڭ يگىلىگىنە تارتۋ ەتتىم» دەپ, قازىرگى رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزىن قالادى. كەزىندە رومانوۆتار اۋلەتى دە زەرگەر فابەرجەنىڭ قيالىن قاناتتاندىراتىن تاپسىرىستار بەرىپ, تالاي جاۋھاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپال ەتتى.
قىتاي حالقى اقىلىنىڭ اتاسى كونفۋتسي ءوز قاراجاتىنا مەكتەپ اشىپتى. بىلتىر بەيجىڭدەگى گۋگۋن مۋزەيىن ارالاعاندا سوناۋ قادىمنان ساقتالعان ونەر تۋىندىلارىن كورگەن ەدىك. سوندا مۋزەي قىزمەتكەرى ولاردىڭ يمپەراتوردىڭ, جانە اسا داۋلەتتى سانوۆنيكتەردىڭ قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن اۋىز تولتىرا اڭگىمەلەگەن. سول ساتتە مۋزەيدى تاماشالاي ءجۇرىپ, شەبەرلەرگە تاپسىرىس بەرىپ, جاۋھار تۋدىرىپ, ونى كەلەر ۇرپاعىنا ساقتاپ, حالقىنىڭ ولمەس مۇراسىنا, ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدىرا بىلگەن ادامداردىڭ تەگىن ەمەستىگىن باعامداي تۇسكەندەيسىڭ. مەيلى پەندە رەتىندە كەمشىلىگى دە, استامشىلىعى دا بولعان شىعار, الايدا سول قاتەلىكتەرىن سان ميلليون جۇرتتىڭ كوزىن سۋارىپ, جاندارىن رۋحاني بايىتقان ساتتەردەگى ءلاززات, راحات سەزىمدەرى جۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن وي كەلگەن.
ءبىزدىڭ دە بابالارىمىز جاقسىلىقتىڭ جاناشىرى بولا بىلگەن ەكەن. اقىسىن بەرىپ, شەبەرلەردى قاناتتاندىرىپ, كەرەك-جاراعىن تاۋىپ قامتاماسىز ەتىپ, ءتىپتى سونى جاساپ جاتقانداعى جىلدىق تىرلىگىنە قاجەتتىلىگىن وتەپ, جاز ساۋىنىن, قىس سوعىمىن بەرىپ, زەرگەردىڭ وزگەگە الاڭداماي تەك الدىنداعى ىسىمەن اينالىسۋىنا جاعداي تۋعىزعان.
ونەرگە جاناشىرلىق كورسەتۋدەن تۇركى تەكتەستەر دە كەندە بولماعان. جۇرتشىلىققا «عالامات عاسىر» حيكاياتىنان تانىس وسمان مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى-سۇلتان سۇلەيمەن ءبىرىنشى ءوزى اقىن, زەرگەر بولۋىمەن قاتار زامانىنداعى ونەردىڭ قانات جايۋىنا قامقور بولىپ, سول كەزەڭنىڭ اتاقتى ساۋلەتشىلەرى مەن اقىندارىن, فيلوسوفتارىن ماڭايىنا جينايدى. كوزى اشىق, پاراساتتى سۇلتاننىڭ ارقاسىندا وسمان يمپەرياسىنىڭ شەكاراسى ۇلعايىپ, ىستانبۇل شاھارىنىڭ ساۋلەتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كورىكتەندىرىپ تۇرعان مەشىتتەر سالىندى. عاجايىپ تاجدەر مەن اسىل تاستى نەبىر تۋىندىلار ۇلت قازىناسىنا قوسىلدى.
تەك تامىردان نəر الماعان ءبىزدىڭ قازىرگى داۋلەت يەلەرى وسى دəستۇردەن بەيحابار بولسا كەرەك. ەگەر ۇزاتىلار قىزىنا حاس شەبەرگە باسىنا سəۋكەلەسىن, ۇستىنە تاعىمدارىن, قۇلاعىنا سىرعاسىن جاساتسا, ول سول əۋلەتتىڭ قۇندى, باعالى دۇنيەسى بولىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ميراس بولىپ جەتىپ وتىرسا قايتەر ەدى؟ سول اۋلەتتىڭ, تۇقىمنىڭ ەنەرگەتيكاسىن بويىنا جيعان قۇندى جəدىگەرگە اينالماس پا ەدى؟ ال ونى كىمگە ارنالىپ, قاي شەبەردىڭ قولىنان, شىعىپ, كىمنەن كەيىن كىم تاققانىنىڭ, كيگەنىنىڭ تاريحى حاتتالىپ وتىرسا, سونىڭ ءوزى تۇتاس ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا جاتار ەدى؟!
تىپتەن قىزىنا ارناپ تىگىلگەن توي كويلەگى سول تاعىمدارمەن بىرگە كەيىن مۋزەي ەكسپوناتىنا اينالسا قانداي كەرەمەت بولار ەدى. انا ءبىر جىلى ۆاشينگتونداعى سميتسون ينستيتۋتىنىڭ ۇلتتىق اللەيادا ورنالاسقان 11 مۋزەيىنىڭ ءبىرتالايىن ارالاۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. سوندا نەنسي رەيگاننىڭ, حيلاري كلينتوننىڭ, ميشەل وبامانىڭ اقش پرەزيدەنتىن ۇلىقتاۋ ساتىندە كيگەن كويلەكتەرى مەن تاققان اشەكەيلەرىن, ءتۋفليى مەن سومكەلەرىنىڭ قويىلعانىن كورگەن بولاتىنبىز. ولار پرەزيدەنت جۇبايلارىنا, ەلدىڭ تاريحىنا جاسالعان قۇرمەت بولسا, بۇل جەردە ۇلتتىق ونەرگە جاسالعان قامقورلىق رەتىندە وزگەلەرگە دە ۇلگى جاقسى ءىس ورىستەر ەدى عوي.
ال ازىرگە ءبىزدىڭ باعلانداردىڭ ورەلەرى وسە الماي جاتقانداي كورىنەدى دە تۇرادى. تەك قازاقتىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارىنىڭ باي كوللەكتسياسىن مۋزەيگە تابىستاپ, جالپى حالىقتىق يگىلىككە, كوپتىڭ كوزايىمىنا اينالدىرعان ازىرگە ءبىر ادامنىڭ عانا ەسىمى بەلگىلى. ول – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ.
قازاق فابەرجەسىنە قولداۋ قايدان كەلەدى؟
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
