جاس ونەرتاپقىش
«راسىمەن, ءبىز سوڭعى تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعى تەك امەريكاعا تيەسىلى دەپ ايتىپ جاتامىز. الايدا, استە ولاي ەمەس. مىسالى الەمدە بيونيكالىق قول شىعاراتىن ەلدەر وتە از. گەرمانيا, ۇلىبريتانيا سياقتى ەلدەردە تەك ون شاقتى كومپانيا وسى سالا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان مەن وسى سالادا ءوز اتىمدى قالىپتاستىرعىم كەلەدى», دەپ باستادى ءوز اڭگىمەسىن جاس عالىم ماۋلەن بەكتۇرعانوۆ.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز - 24 جاستاعى «MBionics» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, «نۇر وتان» پارتياسى وتكىزەتىن «Nurintech» رەسپۋبليكالىق يننوۆاتسيالىق جوبالار بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى, العاش رەت بيونيكالىق پروتەز جاساپ شىعارعان ونەرتاپقىش ماۋلەن بەكتۇرعانوۆ. سونىمەن بىرگە ول «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازدارى قاتارىندا ەل پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋدە بولدى.
قازاقستاندا جىلىنا 300-گە جۋىق ادامنىڭ اياق-قولدارىنا امپۋتاتسيا جاسالادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇرىلعىلار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا قوزعالىستىڭ بارلىق ءتۇرىن جاساۋعا اسا ىڭعايلى ەمەس. قازىر ەلىمىزدە 14 مىڭ ادام پروتەزگە مۇقتاج. سوندىقتان ماۋلەن وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ «MBionics» دەپ اتالاتىن كومپانياسىن اشتى. كومپانيا بىلتىر ءساۋىر ايىندا ىسكە قوسىلعانىنا قاراماستان, ونىڭ جەتەكشىسى قازىر ەكىنشى ادامعا بيونيكالىق پروتەزدى ورناتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇر ەكەن.
ماۋلەن الماتى قالاسىنداعى و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. ول مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ماتەماتيكانى جاقسى كورىپ, باعدارلامالاۋ وليمپيادالارىنان جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. مەكتەپتى ۇزدىك اياقتاعان سوڭ, الماتى قالاسىنداعى حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, ونداعى وزىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان زەرتحانالار عىلىمعا ىنتاسىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسەدى. ماۋلەن بيونيكالىق قولدىڭ العاشقى نۇسقاسىن 2015 جىلى جاساپ شىعاردى ءارى بۇل يدەيانى ديپلومدىق جۇمىسى رەتىندە قورعادى.
بيونيكالىق پروتەز دەگەن نە؟
بيونيكالىق پروتەز - قولىنان ايىرىلعان جاندارعا زاتتى ۇستاپ, ونى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاساندى قول-اياق. بۇگىندە قازاقستاندا 3 پروتەز ورتوپەديالىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. الايدا بۇل ورتالىقتاردا ادامنىڭ اياق-قولىنا امپۋتاتسيا جاسالادى. بۇلار مەحانيكالىق پروتەزدەر عانا. ەلەكترومەحانيكالىق پروتەز قولداعى بۇلشىق ەت تامىرلارىمەن بايلانىسۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ونى اۋىستىرۋ مەن باسقارۋ وتە كوپ ۋاقىت الادى. ال, ماۋلەننىڭ بيونيكالىق پروتەزى سەنسور ارقىلى باسقارىلىپ, قولدى ەركىن قيمىلداتادى. كومپيۋتەرلىك الگوريتمدەر قۇرىلعىدان العان ەلەكترلى سيگنالداردى جۇيكە تامىرىنا جەتكىزىپ, زاتتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل بيونيكالىق پروتەزدەر 20 شاقتى قىزمەت ءتۇرىن اتقارا الدى. بيونيكالىق قول ارقىلى ەڭ قاجەتتى قىزمەتتەردى اتقارۋعا بولادى ياعني قولدى اشىپ-جۇمۋ, قۇرال سايماندى ۇستاۋ جانە باسقارۋعا بولادى.
«ەڭ العاش وسى جوبامدى جارىققا شىعارعاندا, كوپ ادامدار مۇنداي بيونيكالىق پروتەزدىڭ الەمدە انالوگى بار ەكەنىن العا تارتتى. بىراق, شەتەلدە مۇنداي پروتەزدەر وتە قىمبات تۇرادى, كوپ ادامنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. مەن حالىققا قولجەتىمدى باعادا ءارى ساپالى ەتىپ شىعارىپ, وتاندىق ونىمدەردى قولداۋدى ءجون كوردىم. مەن جاساپ شىعارعان پروتەزدىڭ پروگراممالاۋ ءتىلى (الگوريتمى) الەمدەگى وسىنداي قۇرىلعىلاردان وزگەشە», دەيدى ماۋلەن.
بۇل جوباعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن سوڭ, كاسىپكەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانە الماتى پروتەز ورتالىعىمەن ورتاق مەموراندۋمعا قول قويدى. قازىرگى ۋاقىتتا ماۋلەن پروتەز جاساۋعا رۇقسات بەرەتىن سەرتيفيكاتتاردى الۋ ءۇشىن قۇجاتتارىن تاپسىرۋدا. سەبەبى پروتەز –مەديتسينالىق قۇرىلعى.
قۇرىلعىنىڭ قۇنى قانشا؟
«قۇپيا بولماسا, قۇرىلعىنىڭ قۇنى قانشا» دەگەن كوپتىڭ كوكەيىندە سۇراق تۋادى. قۇرىلعى 2 مىڭ اقش دوللارى تۇرادى. ارينە, بۇل جەردە قولدىڭ زاقىمدانۋ, جارالانۋ دەڭگەيى جانە بۇلشىق ەتتىڭ سەزىمتالدىعى جانە ادامنىڭ جۇمىس ورنى سياقتى فاكتورلار دا اپپارات قۇنىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال شەتەلدە جاسالاتىن بيونيكالىق پروتەز قول 30 مىڭ دوللار, ءتىپتى ودان دا جوعارى باعاعا ساتىلادى.
كەيىپكەرىمىز ەڭ العاش پروتەز جاساۋ ءۇشىن ارزان ماتەريالداردى قىتايدان العانىن دا جاسىرعان جوق. الايدا قازىر باعاسىنا قاراماستان ساپالى ماتەريالداردى اقش, ۇلىبريتانيا سياقتى تەحنولوگياسى دامىعان مەملەكەتتەردەن الدىرىپ وتىر. قۇرىلعىنىڭ ساپاسى جوعارىلاعانىنا قاراماستان, كومپانيا پروتەزدەردىڭ باستاپقى باعاسىن ساقتاپ قالدى. ال الگوريتمدى, پروگراممالاۋ ءتىلىن ءوز كومپانيالارىندا جازادى. باستىسى, بيونيكالىق پروتەزدى ءبىر جىل ارالىعىندا قولدانۋعا مۇمكىندىك بار.
ماۋلەن قازىر بارلىق بيونيكالىق پروتەزدەردى مەملەكەتتىك گرانتتار ەسەبىنەن جاساپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار, تاپسىرىستار دا بارشىلىق. «سوندىقتان ءبىز قارجىلاندىراتىن ۇيىمدار ىزدەپ جاتىرمىز», دەدى ول.
«نەگىزىنەن پروتەزدەر ادام سالماعىنىڭ ون پايىزىنان ارتىق بولماۋى كەرەك. ياعني پروتەزدەر 500 گرامم بولۋ كەرەك بولسا, بىزدىكى 800 گرامم. قازىر, وسى جايتتى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز», دەيدى بەكتۇرعانوۆ. سونىمەن قاتار, ول الداعى ۋاقىتتا بيونيكالىق يىق جانە اياق جاساعىسى كەلەتىنىن ايتتى.
ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
