1915 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ: ء«الحامدۋللا, 6 ميلليون قازاق بارمىز!» دەپ شۇكىرشىلىك ايتاتىن الاش قاۋىمى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان 1945 جىلى ءوزىنىڭ دەموگرافيالىق ەڭ تومەنگى شەگىنە – 2 ميلليون 650 مىڭعا ويسىراپ تۇسكەن ەكەن. تاعى دا تابيعي دامۋ زاڭدىلىعى بويىنشا 30 جىلدا كەمىندە ەكى ەسە كوبەيۋدىڭ ورنىنا ەكى ەسە ارتىعىمەن كەمىپ كەتكەن. ال ەندى مۇنداي كەپيەت اتقىر كەساپاتتاردا حالىقتىڭ حالىقتىق قاسيەتتەرى شايقالماعاندا قايتپەك؟
ەرتەرەكتە مىناداي ءبىر اڭگىمە ەستىگەنىم بار ەدى: ەگەر فرانتسيانىڭ, ايتالىق, ەڭ مىقتى دەگەن 50 مەملەكەت قايراتكەرىن, 50 فيزيگىن, 50 ماتەماتيگىن, 50 اسكەرباسىسىن, قىسقاسى, ءار سالانىڭ سورپا بەتىنە شىعار ەلۋ ادامىن جوق قىلىپ جىبەرسە, وندا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن فرانتسيا فرانتسيا بولۋىن, مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى, فرانتسۋزدار ۇلتتىق كەمەلدىلىگىمەن قوشتاسا تۇرادى. وسىنداي «از عانا» شىعىنمەن-اق فرانتسيا سياقتى الپاۋىت ەلدىڭ ءوزىن ءمۇساپىر كەيىپكە ءتۇسىرۋ مۇمكىن بولسا, قازاق سياقتى ۇزىن-ىرعاسى ەكى ءجۇز جىلدىق وتارلىق تەپكىدە بولعان سانى از حالىقتى ەلدىگىنەن ايىرۋ ءۇشىن ءار سالادان 10-15 ازاماتتان «تەرىپ» اكەتۋ جەتكىلىكتى بولعانى عوي.
قىزىل قۋعىن-سۇرگىندەر ۋاقتىسىندا ءبىزدىڭ بۋىنى جاڭا بەكىگەن جاس ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيامىزدىڭ تارتقان تاقسىرەتىن, كورگەن قورلىعىن, باۋداي ءتۇسىپ, قىرشىندارىنان قيىلعانىن ويلاعاندا, وسى قاساقانا قاستاندىق ەمەس پە ەكەن دەپ ەرىكسىز سەكەم الاسىڭ. قازاق زيالىلارىنىڭ دۇركىن-دۇركىن تولاسسىز قۋدالانىپ قيانات شەگۋىندە الدەبىر سۇمدىق سىر, زىميان قىساستىق جاتقان جوق پا ەكەن, ايتپەسە نەگە قايتا-قايتا... دەپ كەۋدەگە كۇمان تولتىرادى ەكەنسىڭ. «سيلا نارودا ۆ ەگو ينتەلليگەنتسي» دەيتىن چەحوۆ ءتامسىلى دە وسىنداي شەرلى پىكىرگە جەتەلەيتىندەي.
حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى قازاق زيالىلارىنىڭ ازاماتتىق, ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى اسا جوعارى بولعانى جالپىعا ءمالىم اقيقات. كەڭەستىك شىعىستا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە قازاق زيالىلارى ەڭ مىقتىسى بولعاندىعىنا ەشكىم تالاسا قويماس. ء«بىزدىڭ الەكەڭمەن ء(اليحان بوكەيحان بولار) ەكى ساعات سويلەسۋگە جاراعان لەنين دە ساباز ەكەن!» دەيتىن ءسوزدىڭ شىعۋى دا سول مىقتىلىقتان عوي. وسى دەگدار پاراسات يەلەرىنە, قازاقتىڭ اقىل-ويىنىڭ قايماعىنا كەلگەن زاۋال اسا قاتتى بولۋى, ارىستارىمىزدى شەتىنەن جۋساتىپ كەتۋى قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزىن دە ابدەن ۇركىندى, زاپىس قىلىپ شوشىندىرىپ تاستاعان-دى. البەتتە مۇنداي جاعدايدا ەلدە – يە, جەردە كيە قالمايتىنى بەلگىلى. كەڭەستىك زالىم ساياساتتىڭ كوزدەگەنى دە, كوكسەگەنى دە وسى بولسا كەرەك. وسىنداي ز ۇلىم پيعىلدان ساياسي زۇلماتقا ۇلاسقان قازاقتىڭ قايماعىن سىپىرۋ ناۋقانى اسا قارقىندى جۇرگىزىلۋىنىڭ استارلى سەبەبى دە سول دەمەسكە ءاددىمىز جوق.
قىزىل ۇكىمەت 1929 جىلدان باستاپ بۇرىنعى الاشوردا قايراتكەرلەرىنە شۇيلىكتى. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سىندى ناعىز الاش ارىستارى الاستالدى نەمەسە جەر اۋدارىلىپ سوتتالدى, بەلسەندى ومىردەن شەتتەتىلدى. ال ەجوۆششينانىڭ قىلىشىنان قان تامعان 1937-38 جىلدارى اتىلعانداردىڭ كوبى بولشەۆيكتەر. وسى رەتتە ادامنىڭ جانىن تۇرشىكتىرەتىن وقيعا – 1938 جىلدىڭ 25 اقپانىنان 13 ناۋرىزعا دەيىن الماتىدا 631 ادامنىڭ اتىلۋى. بۇل قازاق ءۇشىن – ازالى اقپان, نالالى ناۋرىز. قىزىل ساياساتتىڭ وسى قاندىقول قىلمىسى اياۋلى ازامات سانجار وراز ۇلى جاندوسوۆتىڭ ىزەرلەۋىمەن, «ادىلەت» قوعامىنىڭ ىجداعاتتاۋى ارقاسىندا ماسكەۋدەن الدىرعان قۇندى قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالىپ, اشكەرەلەنگەن بولاتىن. كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 43 ادامدى اتىپ وتىرعان. ءسويتىپ قاندى قاساپتى «ستاحانوۆتىق» ەكپىنمەن ون بەس كۇندە اياقتاپ شىققان. وسى كەزدە مۇنداي زۇلماتتى قاساپ بويىنشا قازاقستان بويىنشا قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان بولاتىن.
بۇلاردىڭ ءبارى تىكەلەي ماسكەۋدىڭ پارمەنىمەن, كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى كوشپەلى سەسسياسىنىڭ ۇكىمىمەن اتىلعان ادامدار. وسىنشاما قازاق زيالىسىن تىپ-تيپىل ەتىپ, قانعا بوكتىرىپ قاساپ جاساۋ ءۇشىن ورتالىق ءبىر عانا وكىلىن, ديۆۆوەنيۋريست گورياچەۆتى جىبەرۋدى ابدەن جەتكىلىكتى دەپ تاپقان.
جەندەت جەلكەسىن قيعان 631 ادامنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازاق زيالىلارى. ايتالىق 1938 جىلدىڭ 25 اقپانىندا س.اسپاندياروۆ, ق.جۇبانوۆ, ت.جۇرگەنوۆ, ۇ.قارامانوۆ, س.مەڭدەشەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.قابىلوۆ, ب.مايلين, ج.شانين, 27-ءسى كۇنى ز.تەمىربەكوۆ, 28-ءى كۇنى و.جاندوسوۆ, 3 ناۋرىز كۇنى م.ماسانشي, ا.روزىباقيەۆ, ءا.دوسوۆتار اتىلعان.
وسىدان 80 جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭ زيالىلارىنا كەلگەن قاندى قىرعىن وسىلاي جالعاسا بەرگەن. ۇلت قايماعىن سىپىرعان وسى قىزىل قىلمىسقا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قارعىستان باسقا ايتارى جوق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
