– مىناۋ نە؟! ءنومىردى قالامساپپەن جازىپ, سكوتچپەن وراپ قويعانى نەسى؟ ورىس تەاترىنا بارساڭ كوڭىلىڭە قاياۋ تۇسپەي جادىراپ كىرىپ, جادىراپ شىعاسىڭ. ءبىزدىڭ تەاترعا كەلسەڭ وسى, ايتەۋىر كوڭىلىڭ جۇتايدى دا تۇرادى! – دەدى.
قۇربىمنىڭ مىنەزىنىڭ شىتىناۋى جاقسى «ىرىم» بولمادى, وسى كورىنىستەن كەيىن كوپ ۇزاعان جوق, ء«ى.وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ بۋحگالتەرى مەن كاسسيرىن قاماپ تاستاپتى» دەگەن حابار جەلدەي گۋلەپ كەتتى. «تەاتر ديرەكتورى مەن بۋحگالتەرلەرى 163 ميلليون تەڭگەنىڭ باسىنا سۋ قۇيىپتى» دەگەن ءسوز اقيقاتقا اينالدى, ودان سوتى بولدى.
اي سايىن بانكتەن سومكەمەن (!) تاسىعان اقشانىڭ ايلىق جالاقىدان, باسقا قاجەتتەردەن ارتىلعان ەداۋىر بولىگىن – ديرەكتور وزىنە 80 پايىزىن قالدىرىپ, قالعان 20 پايىزى ەكى بۋحگالتەردىڭ قالتاسىنا قىلداي ءبولىنىپ كەتىپ وتىرعان. ونىڭ سىرتىندا بۇرىنعى ديرەكتور نۇرلان ەرەكەشەۆتىڭ 2005 جىلدان 2016 جىلى تەاتردان كەتكەنگە دەيىنگى تۇسكى تاماعى, ءۇيىنىڭ كوممۋنالدىق تولەمدەرى, استاناداعى ءبىر جاسقا تولعان نەمەرەسىنىڭ ءبىر ميلليون تەڭگە جۇمسالعان تويى, وعان قوستانايدان بارعان قوناقتاردىڭ جولاقىسى, استاناداعى ۇلىنىڭ ۇيىنە قوستانايدان تاسىپ جاعاتىن وتىنى, ءوزىنىڭ مەرەيتويى, بالاسىنىڭ تۋعان كۇنى, وتباسىلىق قۋانىشىنىڭ بارلىعى سورلى تەاتردىڭ مويىنىندا بولعان. 2016 جىلى جەلتوقسان ايىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان ەرەكەشەۆ پەن بۋحگالتەر گۇلزادا بەكتۇرسىنوۆا جانە بۋحگالتەر-كاسسير مەڭسۇلۋ كۇلتاەۆا اباقتىعا قامالدى. ەرەكەشەۆ 8 جىلدى, بەكتۇرسىنوۆا مەن كۇلتاەۆا 7 جىلدان ارقالاپ كەتە باردى. ءبىر ايتا كەتەتىنى, قارجىلىق تەكسەرۋ تەاتر جۇمىسىنىڭ 2011-2016 جىلدارىن عانا قامتىعان بولاتىن. ال ودان بۇرىنعى 10 جىلدى تەكسەرگەندە نە شىعارىن كىم ءبىلسىن؟..
تەاتردىڭ قولىمىزداعى 2014 جىلعى تولقۇجاتىندا ونىڭ 2013 جىلعى تابىسى 12 ملن 200 مىڭ تەڭگە, قويىلعان سپەكتاكلدەر سانى 290, كورەرمەندەر سانى 80500, ال 2014 جىلدىڭ 6 ايىنداعى تابىسى 6 ملن 980300 تەڭگە, 127 قويىلىمعا 33020 كورەرمەن كەلگەن دەپ كورسەتىلگەن. جاعداي قازىر دە اسا وزگەرگەن جوق. ايتپاقشى, سوتتا تەاتردىڭ بۇرىنعى باسشىسىنىڭ سپەكتاكلدەرگە بيلەت ساتۋدان تۇسەتىن قارجىنى وتىرىك ءوسىرىپ كورسەتىپ كەلگەنى, جوسپار «ورىندالعاندىقتان» تەاتر ديرەكتورىنىڭ جالاقىسىنا 50 پايىز ۇستەمە سىياقى قوسىلىپ وتىرعانى ايتىلعان بولاتىن.
– تەاتر جىل سايىن 12-20 ميلليون تەڭگە اراسىندا تابىس تابادى. بۇل جىل بويى سپەكتاكلدەر قويۋعا كەتكەن شىعىندى عانا جابادى. ال ونىڭ سىرتىندا عيماراتتىڭ كوممۋنالدىق تولەمدەرى, جالاقى, باسقا دا شىعىندار مەملەكەتتىڭ موينىندا. قازاق دراما تەاترى جىل بويى 5-6 پەسا ساحنالايدى, وعان 10-12 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى. وتكەن جىلدى جوسپارلاعاندا ءبىز تەاتر بيۋدجەتىن تۇگەلدەي قايتا قاراپ, تيىنىنا دەيىن ساناپ, 30 ميلليون تەڭگەنى ۇنەمدەدىك, – دەيدى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ.
تەاتر اشىلعالى قويىلعان سپەكتاكلدەرگە قارجى ءبولۋدىڭ ۇلعايتىپ كورسەتىلەتىنى دە ورىن الماي قالعان جوق. ءارىسىن ايتپاعاندا, 2016 جىلعى ماۋسىم ايىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» پەساسىن رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر تەاتر ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, اكتەر سەرگەي الەكساندروۆسكي قويدى. ول نەگىزىنەن قويىلىمنىڭ تەك مۋزىكالىق جاعىنا جاۋاپ بەرگەن, سپەكتاكلدى ەرسايىن تولەۋبايدىڭ كومەگىمەن ساحنالاعان. «ايمان-شولپان» – قازاقتىڭ ءداستۇر-سالتىن, ونەرىن بارىنشا قانىق بوياۋىمەن كورسەتەتىن كلاسسيكالىق شىعارما. قازاق ونەرىنەن, داستۇرىنەن, ادەبيەتىنەن ماقۇرىم رەسەيلىك رەجيسسەرگە تەاتر اكتەرلەرى شىعارمانىڭ مازمۇنىن ءتىلى جەتكەنشە وزدەرى اۋدارىپ وتىرعان. قويىلىمدا رەسەيلىك رەجيسسەردىڭ قازاق ءداستۇرىن, ءتىلىن بىلمەيتىندىكتەن كەتكەن, قازاق ساحناسى كوتەرمەيتىن دورەكىلىكتەر – بولەك اڭگىمە جەلىسى. تەاتردىڭ زالى 250 ورىندىق ەكەنىن ەسكەرسەك, 6 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەگە شيكىلى-ءپىسىلى قويىلعان «ايمان-شولپاندى» 250 كورەرمەن عانا كورىپ قالدى دەۋگە بولادى. ءبىرجارىم جىلدان بەرى قويىلىم ساحنادان قايتا كورىنگەن ەمەس, ونى قايتا قويۋعا دايىن دا ەمەس. وبلىستىق فيلارمونيادا كامەرالىق وركەستر بولا تۇرا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى لاريسا سەروۋستىڭ كەلىسىمىمەن سەرگەي الەكساندروۆسكي نوۆوسىبىردەن سكريپكاشىلار توبىن, ديريجەرىن ەرتە كەلدى. ايتپاقشى, 2015 جىلى وسى نوۆوسىبىرلىك رەجيسسەر سەرگەي الەكساندروۆسكيدى ە.ومىرزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا يتاليالىق كومپوزيتور دجوۆانني باتيستا پەرگولەزي جازعان «كۇڭ-حانىم» («سلۋجانكا-گوسپاجا») كومەديالىق وپەرا-بۋففانىن قويۋعا دا شاقىرعان بولاتىن. نەگىزىنەن ەكى ءانشى عانا ورىندايتىن وپەراعا وبلىس بيۋدجەتى 8 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە تولەدى. وكىنىشكە قاراي, ول وپەرانى دا فيلارمونيانىڭ كونتسەرت زالىندا 440 كورەرمەن ءبىر رەت تاماشالاعاننان كەيىن, قوستانايلىقتار قايتىپ ساحنادان كورگەن ەمەس. جىل تاۋلىگىندە رەسەيلىك رەجيسسەر مەن ديريجەردىڭ قالتاسىن قالىڭداتقاننان باسقا ەشقانداي قايتارىمى بولماعان ەكى قويىلىم دا 15 ميلليون تەڭگەنى جەلگە ۇشىرعان ەمەي نەمەنە؟ جىل سايىن تەاتردا سىرتتان كەلگەن رەجيسسەرلەر قوياتىن سپەكتاكلدەر دە بار. ەستۋىمىزشە, كەلىسىممەن كەلگەن رەجيسسەرلەردىڭ دە «تابەتى» جامان ەمەس. ول قويعان سپەكتاكل ميلليونداردى اقتادى ما, جوق پا, وعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟
قازاق ونەرىنە سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ جانە قاپان بادىروۆ سەكىلدى ءۇش الىپتى بەرگەن قوستاناي ءوڭىرى قازاق دراما تەاترىنا 2000 جىلى رۋحاني سۋساپ جەتكەن ەدى. ونەر ورداسى 2012 جىلى جاڭا عيماراتقا كوشكەن بولاتىن. جاڭا ۇلگىدە سالىنعان عيماراتتىڭ قۇرىلىسىنا 13 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعانى دا كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. بۇگىندە جاڭبىر جاۋسا ونىڭ توبەسىنەن اققان سۋ ساۋلاپ جەرتولەگە ءبىر-اق بارادى. تەاتر اشىلعاندا بارلىق جاعداي جاسالدى.ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ تۇلەكتەرى توبىمەن كەلدى, جاسامىس اكتەرلەر دە شاقىرتىلدى. ولار مۇمكىندىگىنشە پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بىراق ون جەتى جىل ىشىندە قازاقستاندا وتەتىن ءداستۇرلى تەاتر فەستيۆالدەرىندە رولدەردى سومداۋ اتالىمدارى بويىنشا جەكە اكتەرلەردىڭ شەبەرلىكتەرى اتالعانى بولماسا, بۇل ۇجىم قويعان سپەكتاكل جۇلدەلى ورىنعا ىلىگىپ, شىعارماشىلىق الەۋەتىن كورسەتپەپتى.
– قازىر فەستيۆالدەر ءوتىپ جاتادى, وعان بارىپ قاتىسقانعا دەيىن قاي تەاتردىڭ قانداي ورىن الاتىنى شەشىلىپ قويادى. بارلىعى دا سىبايلاستىقپەن الادى. گران-پري الماعان اكتەر, رەجيسسەر قالمادى, – دەگەن ءۋاج ەستىدىك باس رەجيسسەر ەرسايىن تولەۋبايدان. قوستاناي قازاق دراما تەاترى اشىلعالى قانشاما سپەكتاكل ساحنالاندى, الايدا نەگىزىنەن سولاردىڭ ساحناداعى عۇمىرى ۇزاق بولمايدى, كورەرمەندى تەز جالىقتىرادى. ون جىل ىشىندە باس رەجيسسەر ەرسايىن تولەۋبايدىڭ ءوزى جازىپ, ءوزى قويعان سپەكتاكلدەرى دە سىنعا ىلىكپەي قالعان جوق.
– تەاتردىڭ جانىنداعى كوركەمدىك كەڭەستى ەشقانداي ەسكەرتۋسىز تاراتىپ جىبەرگەنىنە تاڭقالامىن. بۇرىن سپەكتاكلدى دايىنداپ بولعان سوڭ, ادەبيەتشىلەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىن شاقىرىپ كورسەتەتىن. بىراق ەسكەرتۋدىڭ ەشقايسىسى ەسكەرىلمەي سول قالپىندا قالىپ ءجۇردى. شىعارمادا كوركەمدىك شىندىق, تاريحي شىندىق دەگەن بولادى. كوركەمدىك شىندىقتى قالاي جازسا دا اۆتوردىڭ ءوز ەركى, بىراق تاريحي شىندىققا قيانات جاساۋعا بولمايدى. ەرسايىن تولەۋباي جازىپ, قويعان ء«ماريام, ءىلياس» سپەكتاكلىندە 1943 جىلعى رەسپۋبليكالىق ايتىستى ءىلياس ۇيىمداستىردى دەيدى. جوق, ونى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ۇيىمداستىرعان. ەكەۋى دە ءىرى تۇلعا, ءبىرىنىڭ ەڭبەگىن ەكىنشىسىنە تەلۋگە بولمايدى. ءىلياستىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ونسىز دا جەتەدى, – دەيدى جازۋشى عۇمار احمەتچين.
رەجيسسەر پەسا جازباسىن دەگەن زاڭ جوق ەكەنى بەلگىلى. باس رەجيسسەردىڭ ءوزى دە «پەسا جازعان رەجيسسەر جالعىز مەن ەمەس. بۇل شەكسپيردەن كەلە جاتقان ءداستۇر. مەنىڭ سپەكتاكلدەرىم بۇكىل قازاقستاننىڭ 15 تەاترىندا ءجۇرىپ جاتىر, سۇرانىس تا بار. الاش تاقىرىبىنا قالام سىلتەپ جۇرگەن دراماتۋرگ تە جالعىز مەنمىن», دەيدى. بىراق دراماتۋرگيالىق شىعارمانى كورەرمەن جۇرەگىنە جەتەر وي مەن درامالىق تارتىسقا ەمەس, جالاڭ اقپاراتقا قۇرۋ, ءتىل جۇتاڭدىعى ساپاعا ەمەس, سانعا عانا قىزمەت ەتەرىن رەجيسسەردىڭ ءوزى دە ءبىلۋى ءتيىس.
ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق تەاترىنىڭ اكتەرلەر شەبەرلىگىنە قانداي دا ءبىر كىنا ارتۋ كۇنا بولار ەدى. ماسكەۋدەگى م.ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەكتەرى, عۇمىرىن تەاتر ساحناسىندا وتكىزىپ كەلە جاتقان قايىپبەرگەن ەسەنعۇلوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى شاحاربانۋ ەسەنعۇلوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قونىسبەك بەگايداروۆ, اكتەرلەر قابدىلماجيت يمانوۆ, ءالىمحان مىرزاحان, ايبول شاكىرجانوۆ, باقىتجان قۇرمانسەيىتوۆ, اكتريسالار اجار شاكىرجانوۆا, زامزاگۇل بەگايداروۆا, تاعى باسقالار كورەرمەنگە الدەقاشان وزدەرىن مويىنداتقان. تالانتتى جاستار دا بارشىلىق. تەاتردا 34 اكتەر بار, باس رەسجيسسەردىڭ ايتۋىنشا تاعى دا 15 اكتەر بولسا ارتىق بولماس ەدى. ەرسايىن تولەۋبايدىڭ تەاترداعى اكتەرلەر شەبەرلىگىن شىڭداعان ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ول العاشقى جىلدارى تەاتر جانىنان جاس اكتەرلەرگە ارنالعان ستۋديا ۇيىمداستىردى. وعان ۇجىمداعى كانىگى اكتەرلەر ساباق بەرىپ, تىعىرىقتان جول تاپقان ەدى. سوڭعى جىلدارى ونەر وتاۋىندا وسىنداي ىلكىمدى ىستەردىڭ بوجىراپ كەتكەندىگىن كوپشىلىك بىلەدى, اكتەرلەر دە جاسىرمايدى.
– شىنىن ايتقاندا, شىعارماشىلىق توقىراۋدامىز. ءوز ىشىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەرەك سەكىلدى. ول ءۇشىن تەاترداعى ءتارتىپتى وزگەرتۋ كەرەك. كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ دەڭگەيىنەن شىعا الماي كەتتىك. ساحناعا شىعۋ كەرەك بولعان سوڭ – شىعا سالامىز, ويناۋ كەرەك بولعان سوڭ – ويناي سالامىز. اكتەردىڭ كەيىپكەرىنە مىنەز ىزدەۋى, وبراز تابۋى سەكىلدى ىزدەنىستەر جوق, ودان ەشقايسىمىز ساۋ ەمەسپىز. سەبەبى رەجيسسۋرا اقساپ تۇر. جاڭاشا ويلايتىن جاس تولقىن اكتەرلەر, رەجيسسەرلەر كەرەك.تەاتردىڭ بۇكىل جۇمىسىندا كرەاتيۆتىلىك جەتىسپەيدى, ۋاقىتقا ىلەسە الماي وتىرمىز, – دەيدى ورتا بۋىن اكتەر ءالىمحان مىرزاحان.
– تەاتردا قايناپ جاتاتىن جۇمىس جوق. جاڭاشا كوزقاراس جەتىسپەيتىن سەكىلدى. اكتەردىڭ تالانتىن رەجيسسەر اشادى. ءبىز سونى قازىر سەزىنبەيمىز, – دەيدى اكتريسا اجار شاكىرجانوۆا.
– تەاتردا ۇساق-تۇيەك نارسە بولماۋى ءتيىس. اكتەرلەر اق تەر-كوك تەر بولىپ, ساحنادا ويناپ جۇرەدى. ال ولاردىڭ كىم ەكەنىن, اتى-ءجونىن كورەرمەن بىلمەيدى, ويتكەنى زالعا سپەكتاكلدىڭ باعدارلاماسى تاراتىلمايدى. باعدارلامانى كورەرمەندەرگە ۇسىنسا, ولار ساتىپ تا الار ەدى. مۇنداي سالعىرتتىقتان اكتەر ەڭبەگى قالاي باعالانسىن؟ – دەيدى شاحاربانۋ ەسەنعۇلوۆا.
قازىر ۋاقىت تەز وزگەرۋدە. كورەرمەن تالابى دا, تالعامى دا بۇرىنعىدان ەرەكشە. كورەرمەن نەنى قالايدى, ونى زەردەلەۋ, زەرتتەۋ دە قالىس قالىپ جاتادى. اينالدىرعان 250 ورىندىق زالعا كورەرمەننىڭ كەتىكتىڭ تىسىندەي بولىپ وتىراتىن كەزى ءجيى كەزدەسەدى. قازىر قويىلاتىن سپەكتاكلدەردى جارنامالاۋدا, تەاتر ونەرىنىڭ ءوزىن ناسيحاتتاۋدا, كورەرمەن تارتۋدا وركەنيەت جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ كەمشىن سوعىپ كەلدى. بۇگىندە تەاترعا اكىمگەر ەمەس, پروديۋسەر, ديرەكتور ەمەس مەنەدجەر كەرەكتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى مەڭزەپ وتىرعانداي. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ تەاتردا بۇرىننان بەكىتىلگەن مامانداردى تيىمدىلىگىنە قاراي قايتا قاراۋعا بولاتىنىن ايتتى. مىسالى, ىلەسپە اۋدارماشى نەمەسە رەپەتيتور قاجەت بولماسا, ونىڭ ورنىنا نەگە اكتەر الماسقا؟ «جومارتتىڭ قولىن جوقشىلىق بايلايدى» دەگەن, جالاقى از بولعاندىقتان اكتەرلەر اراسىندا ءالى دە مەملەكەتتىك قولداۋعا ارقا سۇيەۋشىلىك, تەاترعا ءۇي بەرسە دەگەن ۇمىتكە يەك ارتۋ دا جوق ەمەس. باسپانالى بولۋ ءۇشىن ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بارىن ءبارى بىلەدى. بىراق وتباسىلى جاستارعا نەسيە تولەۋ قيىندىق تۋعىزادى. سوندىقتان اكتەرلەر تويدان تابىس تابۋعا ۋاقىتىنىڭ ءبىرازىن جىبەرەتىنى راس. كۇن كورۋدىڭ قامى بولعاندىقتان بۇل جۇرتقا ەرسى كورىنۋدەن دە قالدى.
– 2000 جىلدارى تەاترعا بەرىلگەن ءۇش بولمەلى ەكى ءۇي جاتاقحانا رەتىندە پايدالانىلادى. وعان شاما كەلگەنشە بيىل جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك. ەندى بيۋدجەتتەن ءۇي بەرىلمەيتىنى جالپىعا بەلگىلى عوي. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى پايدالانىپ, اركىم باسپانا ماسەلەسىن ءوزى شەشۋى ءتيىس, – دەيدى ەرلان قالماقوۆ.
قوستاناي قازاق دراما تەاترى اشىلعالى ىستەن گورى ءسوز كوپ. پىكىرلەر قاقتىعىسى ءبىر توقتامايدى. ءى.وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورسىز وتىرعانىنا جارتى جىل بولدى. سوتتالعان ديرەكتوردان كەيىنگى ديرەكتور ءبىر جىلعا تولماي ءوز وتىنىشىمەن جۇمىستان كەتىپ قالدى. تەاتر ارداگەرى قايىپبەرگەن ەسەنعۇلوۆتىڭ «قازىر بارلىعى دا تەك اقشاعا قۇرىلادى. اقشا تەاتر ونەرى ناسيحاتتايتىن ادالدىقتىڭ, جان تازالىعىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتتى. زامان وزگە دەمەڭىز, ادام وزگە», دەگەن ءسوزى ويعا قالدىرادى.
ادەتتە, ونەر بىتكەننىڭ بارلىعى دا قۇدىرەت, ال قۇدىرەت تازالىقتى سۇيسە كەرەك-ءتى. سونىڭ ىشىندە سۇلۋلىق پەن ادامگەرشىلىكتى, قىسقاسى, بەكزاتتىقتى, ىشكى رۋحاني بايلىقتى قالىپتاستىراتىن تەاترعا كىرپيازدىقپەن قاراماسا, كورەرمەنگە دە وبال. قولىنا ونەر وتاۋىنداعى ءىستىڭ بوجىسى تيگەندەردى ونەردىڭ ەمەس, قۇلقىننىڭ تارازىسى باسىپ كەتكەندە رۋحاني توقىراۋ باستالسا كەرەك, ءسىرا. وعان وسى ماقالادا ايتىلعان سىبايلاستىق, قازىنا اقشاسىن ۇرلاۋ, رەپەرتۋار تاڭداۋداعى ادىلەتسىزدىك, ونەردى رۋحانياتتان بۇرىن تابىس كوزى دەپ قاراۋ ماسەلەلەرى كىرەدى. قازاق تەاتر ونەرى پايعامبارلارىنىڭ ءىزى قالعان قوستانايداعى تەاتردىڭ دا قازىر وسىنداي اعىنسىز سۋدىڭ كەيپىندە تۇرعان جايى بار.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
