الەمدىك دەرجاۆا اقش-پەن كورشى كانادانى 1968-1984 جىلدارى ارالىعىندا باسقارعان ايگىلى پەر تريۋدونىڭ ء«بىز ءوز ساياساتىمىزدا پىلمەن قاتارلاسا ۇيىقتاعان تىشقان سەكىلدى ۇلكەن كورشىمىزدىڭ ءاربىر قيمىلى مەن قوزعالىسىن ۇنەمى باعىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. ويتكەنى ءپىل قانشالىقتى بەيبىتسۇيگىش ءارى كەڭپەيىلدى بولسا دا, ونىڭ ۇيقىداعى كۇيىندە بىزگە قاراي اۋناپ تۇسۋىنەن قۇداي ساقتاسىن» دەگەن ءسوزى وسى ەلدىڭ ساياساتكەرلەرىنىڭ جادىندا جۇرەتىندەي قاناتتى سوزگە اينالعان ەكەن. سول سەكىلدى اسپان استى ەلىنىڭ ءدال ىرگەسىندە وتىرعان جانە الىپپەن قارىم-قاتىناسىن جىل وتكەن سايىن جاقسارتا تۇسكەن قازاقستانعا دا قىتايدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى مەن قيمىل-قوزعالىسىنىڭ اڭىسىن اڭدىپ وتىرعاننىڭ ارتىعى جوق دەپ ەسەپتەيمىز.
جۋىقتا اقش-تاعى AidData زەرتتەۋلەر ورتالىعى الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى 100-گە تارتا عالىم مەن ولاردىڭ اسسيسەنتەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, قىتايدىڭ سىرتقا سالعان قارجىلارى تۋرالى بەس جىل بويعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن جاريالادى. بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارى 138 ەل مەن اۋماقتاعى 4300 جوبانى, 15000 ءارتۇرلى اقپارات كوزدەرىن قامتىعان. AidData اتقارۋشى ديرەكتورى برەد پاركس قىتاي ينۆەستيتسيالارى مەن قارجىلاي كومەگى تۋرالى بۇل اۋقىمدى اقپاراتتار توپتاماسى الىپ ەلدىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە ارتىپ كەلە جاتقان ىقپالى تۋرالى كورىنىستى ناقتى ايقىنداي تۇسۋگە كومەكتەسە الاتىندىعىن ايتادى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنگەن عالىمدار قىتاي ۇكىمەتىنىڭ 2000-2014 جىلدار ارالىعىندا افريكا, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ءوڭىرى, لاتىن امەريكاسى مەن كاريب باسسەينى, تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپادا ورنالاسقان 140 ەل مەن اۋماققا 350 ميلليارد دوللار قارجى سالعاندىعىن جازادى. بۇل – وسى ۋاقىت ارالىعىندا اقش-تىڭ جۇمساعان قارجىسىنا (394,6 ملرد دوللار) شامالاس كورسەتكىش. دەمەك زەرتتەۋ قورىتىندىسىنان الەمدىك قارجى نارىعىندا قىتاي ىقپالىنىڭ بارعان سايىن كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىتاي قارجىسى بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا ونىڭ الەمدىك ساياساتقا نەعۇرلىم باتىلىراق ارالاسۋىنا جاقسى نەگىز قالاپ, ونىڭ قولىنداعى ۇلكەن قارۋعا اينالۋدا.
زەرتتەۋدەن كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, قىتاي 2000-2014 جىلدارى رەسەيگە 36,6 ملرد, پاكىستانعا 24,3 ملرد, انگولاعا 16,6 ملرد, ەفيوپياعا 14,8 ملرد, شري لانكاعا 12,7 ملرد, لاوسقا 12 ملرد, ۆەنەسۋەلاعا 11,2 ملرد, تۇرىكمەنستانعا 10,7 ملرد, سۋدانعا 10,2 ملرد, ەكۆادورعا 10 ملرد, قازاقستانعا 6,7 ملرد دوللار قارجى سالعان. مۇنىڭ سىرتىندا 1 ملرد پەن 5 ملرد دوللار ارالىعىنداعى قىتاي كومەگىنە جۇگىنگەن ەلدەر سانى وتە كوپ.
زەرتتەۋدە قىتاي كومەگى نەگىزىنەن ەكى مۇددە تۇرعىسىنان, اتاپ ايتقاندا, قارىز بەن كومەكتى الۋشى ەلدىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيى مەن قىتايدىڭ كەڭ اۋقىمداعى سىرتقى ساياسي ماقساتتارى تۇرعىسىنان قاراستىرىلاتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, قىتايدىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى قارجىلىق شىعىندارىنىڭ باسىم بولىگى رەسمي كومەك تۇرىنە جاتپايدى. ويتكەنى ولار «باسقا رەسمي اعىمدار» ارقىلى (OOF كلاسسيفيكاتسياسى بويىنشا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك نەمەسە كوممەرتسيالىق ماقساتتاعى گرانتتار, ەكسپورتتى قولداۋ كرەديتتەرى, ەكىجاقتى وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارىزدار, تاعى باسقالار), كوپ جاعدايدا كەلىسىمشارت جاساسۋ ارقىلى بولىنەدى.
«بۇل جەردە رەسمي كومەك پەن OOF ءمانىن اجىراتىپ الۋمىز كەرەك. ەگەر ەل تابيعي رەسۋرستارعا باي, قىتايعا كوپ ءونىم شىعارا الاتىن بولسا جانە قارىزدى قايتارۋعا قابىلەتتى بولسا, وندا ول ەل قىتايدان كوپ OOF الا الادى», دەيدى برەد پاركس.
زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمىنشا, قىتايدىڭ حالىقارالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ماقساتىندا بولەتىن قارجىسى سوڭعى كەزدەرى باسقا دونور ەلدەردەن باسىم ءتۇسىپ وتىر. قىتايدىڭ ءوز ىشىنەن باستالىپ, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپانى قامتيتىن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى اۆتوكولىك جولدارى مەن تەمىر جولدار, پورتتار مەن قۇبىرلار سالۋ ارقىلى ينفراقۇرىلىمدىق ءدالىز قالىپتاستىرۋ جوباسى جانە قىتايدى ءۇندى مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىنداعى تەرەڭ سۋلى پورتتار ارقىلى وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا, تاياۋ شىعىسقا, افريكاعا جالعايتىن «تەڭىز جىبەك جولى» جوباسى قازىرگى زامانعى تاريحتا تەڭدەسى جوق جوبالار دەپ ەسەپتەلەدى. 60-تان استام ەلدى قامتيتىن بۇل جوبالارعا حالىقارالىق ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 1 ترلن دوللاردان استام قارجى جۇمسالۋى ءتيىس.
«قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارعا قاراي باسىمدىق بەرۋى باتىستىق ينۆەستورلارمەن باسەكەلەستىكتى كۇشەيتتى دە, ولاردىڭ بۇل سالاعا قارجىلاي قاتىسۋىن تومەندەتتى. دەگەنمەن ينفراقۇرىلىمدارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق وسىمىندەگى نەگىزگى كەدەرگىلەردى ازايتىپ, جاپپاي دامۋدى جەدەلدەتە ءتۇسۋى مۇمكىن. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا قىتاي كومەگىنىڭ ەكونوميكالىق اسەرى باسقا دونورلاردىڭ كومەگىنەن جوعارى بولىپ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس», دەيدى زەرتتەۋشىلەر.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قىتاي مەن باتىستاعى قارجى ۇيىمدارىنىڭ دامۋشى ەلدەرگە جاسايتىن كومەكتەرىندە ەداۋىر ايىرماشىلىقتار بار. بۇل ايىرماشىلىقتار كومەكتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ازايۋىنان نەمەسە كوبەيۋىنەن كورىنۋى ءتيىس. زەرتتەۋگە الىنعان قۇجاتتار قىتايدىڭ كومەكتى شاعىنداپ كورسەتكەندى (ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر جوبانى قارجىلاندىرعاندا ونىڭ 25 پايىزىن عانا گرانت تۇرىندە بەرگەندى) ءجون كورەتىندىگىن بىلدىرەدى. كومەكتىڭ ەلەۋلى بولىگى كوپ جاعدايدا ەكسپورتتىق كرەديتتەر مەن زايمدار تۇرىندە بەرىلىپ كەلگەن. ال باتىستىق دونورلار مەن قارىز بەرۋشىلەر بولسا, زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەردىڭ سالىستىرۋىنا قاراعاندا, دامۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋدا وتە جەڭىل شارتتار ۇسىنىپ وتىرعان.
«قىتاي «كومەگى» ودان قارىز الۋشى ەلدىڭ دامۋ مۇمكىندىگىن مىناداي جاعدايلارعا بايلانىستى تەجەۋى دە عاجاپ ەمەس. ماسەلەن, قىتاي ءوزى قارىز بەرەتىن ەلدەگى ەكونوميكالىق قايتارىمى تومەن وندىرىستىك ەمەس ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا قارىز الۋشى ەلدىڭ ۇكىمەتىنە قارىزدى قامتاماسىز ەتىپ, اعىمداعى شىعىنداردى جابۋ قيىنعا تۇسپەك. ەكىنشىدەن, قىتايدان قارىز الۋشى ەلدىڭ ۇكىمەتى شامادان تىس قارجىعا يە بولۋى ارقىلى باسقا ەلدەردەن كەلەتىن ينۆەستيتسيالاردى تەجەپ تاستاۋى دا مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, قىتايدان وتەلۋى قيىن كوپ قارىز العان ەل شەتەلدىك ۆاليۋتانىڭ جەتىمسىزدىگىنە تاپ بولىپ, وسىنىڭ سالدارىنان يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ تاپشىلىعى ەتەك الىپ, ەكسپورت ءوسىمىنىڭ شەكتەلە ءتۇسۋى جوققا شىعارىلمايدى. تورتىنشىدەن, بورىشقا باتۋدان ينفلياتسيا تۋىنداپ, ەل ۆاليۋتاسىنىڭ ايىرباس باعامى تومەندەيدى. مىنە, وسى فاكتورلاردىڭ كەز كەلگەنى قارىز الۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن تومەندەتە الادى», دەيدى زەرتتەۋشىلەر.
ارينە زەرتتەۋشىلەردىڭ بۇل كەڭەسىنە قۇلاق تۇرگەن ءجون. قۇلاق تۇرگەندە, بىزگە, اتاپ ايتقاندا, قازاقستانعا بەرىلگەن قىتاي قارىزدارىنىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە تيگىزەتىن ىقپالىن جان-جاقتى زەرتتەۋمىز قاجەت. سونان كەيىن عانا بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمعا كەلۋگە بولادى. بىراق ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەل مۇددەسىنە ءتيىمسىز نەسيەنى الا بەرەتىندەي قارىز الۋشى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى دە اقىماق ەمەس شىعار. ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇل زەرتتەۋدىڭ قانداي ماقساتپەن جۇرگىزىلگەندىگىن دە انىق بىلمەيمىز. بىراق ەسكەرتۋدى ەسەپكە الىپ قويعاننىڭ ارتىعى جوق دەپ ويلايمىز.
بۇعان قوسا تاعى ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جايت, زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى دە قىتاي قارجىلاندىرۋىنىڭ ءرولى الەمدىك دەڭگەيدە بارعان سايىن ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنا قاراماستان, بۇل قارجىلاندىرۋدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە الماعاندارىن ايتادى. ويتكەنى مۇنى دالەلدەيتىندەي ناقتى ءبىر مالىمەتتەر ولاردىڭ قولىندا بولماعان. ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە, قىتاي ۇكىمەتى وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق باعدارلاماسىن «مەملەكەتتىك قۇپيا» دەڭگەيىندە ۇستايدى. قارجىلاندىرىلاتىن شەتەلدىك جوبالار تۋرالى تولىققاندى اقپاراتتاردى بەرمەيدى. دامۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ حالىقارالىق قارجى قىزمەتى تۋرالى ەسەپتەردى جاريالاپ تا جاتپايدى.
قىتايدىڭ سىرتقا سالعان قارجىلارى تۋرالى زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا, بۇل ەلدىڭ دامۋشى ەلدەردى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالعاندىعى, بىراق ونىڭ بۇل سالاداعى قىزمەتىنىڭ سيپاتى مەن سالدارى تولىق زەرتتەلمەگەندىگى ايتىلادى.
ء«بىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەسى قىتايدىڭ, اقش-تىڭ, ەىدۇ ەلدەرىنىڭ سىرتقا سالعان قارجىلارى ونى الۋشى ەلدەر ءۇشىن ازىرگە بىردەي ەكونوميكالىق تيىمدىلىك بەرەتىندىگىن كورسەتتى. ءبىز سونداي-اق «باتىس ەلدەرىنىڭ كورسەتەتىن كومەگى قىتايعا قاراعاندا ءتيىمسىز» دەيتىن پىكىرلەردى قۋاتتايتىنداي دالەلدەردى دە تابا المادىق», دەلىنگەن وندا.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
