كورەرمەن مەن ساحنانىڭ ورتاسىن جۇمباق سىرىمەن تۇمشالاي تۇسەتىن پەردەنىڭ ار جاعىنان سيقىر كۇتەمىز. ءسىز بەن بىزگە بەيمالىم دە ءمالىم تىرشىلىكتىڭ جىقپىلدارىنان ءسۇزىلىپ شىققان سۇلۋلىقتى ىنتىعا كۇتەمىز. ساحنا پەردەسى اشىلعان ساتتەن-اق, كۇندەلىكتى كۇيبىڭ تىرشىلىكتەن وزگە, شوقتىعى بيىك ومىرگە قالىقتاي ۇشا جونەلەمىز. ول – ساحنانى سان الۋان دەكوراتسيالارىمەن جۇمباقتاندىرا تۇسەتىن ستسەنوگرافيالىق شەشىم!.. عاسىر باستاۋىنداعى ساحنا جابدىعى مەن بۇگىنگى ساحنالىق بەزەندىرۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جايت. سوڭعى كەزدەرى جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ساحناعا اناۋ ايتتى دەكوراتسيا قۇرىپ اۋرە بولمايتىن, مينيماليزم زاڭدىلىعىنا سۇيەنگەن قويىلىمدار دا جەتكىلىكتى. وسىعان وراي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ باس سۋرەتشىسى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى قالتورە جۇماقۇلوۆپەن اڭگىمەلەسىپ, وي ءبولىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– حح عاسىر ساحناسىنداعى دەكوراتسياعا, ياعني بەزەندىرۋ ىسىنە اكتەر قىزمەت ەتتى, ال بۇگىنگى مينيماليزمدىك شەشىمدەگى ستسەنوگرافيالىق ەڭبەك ءسىز ءۇشىن نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– نەگىزى ساحنا بەزەندىرۋدىڭ ماقساتى قويىلىمنىڭ كوركەمدىك بەينەسىن اشۋ بولىپ تابىلادى. مەن سوعان قىزمەت جاساپ كەلدىم. سوناۋ 1970-1980 جىلدارعا قاراعاندا بۇگىنگى كۇننىڭ دەكوراتسياسىنىڭ ايىرماشىلىعى وسىندا. ول جىلدارى دەكوراتسيا ارەكەت ورنىن عانا بەينەلەگەن بولسا, بۇگىنگى كۇن ول اكتەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. ەگەر ستسەنوگرافيانىڭ تاريحىنا توقتالاتىن بولساق, بىرنەشە كەزەڭدى باسىنان وتكەرگەنىن كورەمىز. بۇگىنگى ستسەنوگرافيانىڭ مينيماليزمگە بەت بۇرۋى – ۋاقىت تالابى. مينيماليزم دەگەندى قاراپايىمدىلىق دەپ تۇسىنسەك بولادى. ال قاراپايىمدىلىقتان اسقان سۇلۋلىق پەن عاجايىپ قۇپيالىق جوق. سول قاراپايىمدىلىققا قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى, مىنە, بۇگىنگى ماسەلە وسىندا. ول كەز كەلگەن ادامنىڭ «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن» تابا بەرمەيتىنى سەكىلدى وڭاي شارۋا ەمەس. ساحنا ناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. ناقتى وي. ناقتىلى وزگەرىس. بىراق قانداي دا ءبىر جاڭا كوزقاراس بولسىن قويىلىمنىڭ وزەگىن ۇستاپ تۇراتىن يدەياعا قىزمەت جاساپ, ءمانىن اشۋعا ويىن بارىسىندا اكتەرگە جاردەم ەتۋى كەرەك. سول سەبەپتى دەكوراتسيا تەك مينيماليزممەن شەكتەلمەي, ءار قىرلى بولۋى مۇمكىن. ءار سپەكتاكلدىڭ ايتاتىن ويى, كوتەرەتىن سالماعى مەن يدەياسىن مينيماليزم اشا الماۋى مۇمكىن. وعان رەجيسسەردىڭ ويى مەن تالابىن قوسىڭىز. كەيدە راس, ءسىزدىڭ تاپقان مينيماليزمىڭىزگە رەجيسسەردىڭ ويى ساي بولماي قالۋى ابدەن مۇمكىن. رەجيسسەرگە كوپ نارسە بايلانىستى. پەسانى وقىعان ساتتە مينيماليزم جاسايمىن دەپ ويلامايسىڭ. ىزدەنىس بارىسىندا, ەكشەلە كەلە مينيماليزمگە اينالىپ كەتۋى نە كەرىسىنشە شەشىمگە ۇشىراۋى مۇمكىن. رەجيسسەرمەن تىعىز جۇمىس جاساۋ, ءتىل تابىسۋ, ويلاردىڭ ءبىر جەرگە توعىسۋى شىعارماشىلىق جەتىستىكتىڭ جارتىسى دەۋگە بولادى.
رەجيسسەر تراكتوۆكاسى – ۇلكەن ماسەلە. ءوز باسىم الدىمەن, رەجيسسەردىڭ تالابىن جۇرەكتەن وتكىزىپ بارىپ جۇمىس ىستەيمىن.
– قولىڭىزعا پەسا تيگەن ساتتە ءسىزدى ەڭ الدىمەن قانداي نارسە مازالايدى؟
– مەنى تولعانتاتىن نارسە: «بۇل پەسانى قولعا العانداعى ماقساتىمىز نە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابىلماي قينالعان ءسات. ءتيىستى جاۋاپ الىنعان كەزدە جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىس پايدا بولادى. باعىتىڭ ايقىندالادى. ويىڭدى سول باعىتقا جيناقتايسىڭ. باستاپقى ويىمدا ايتقانداي, مۇنى «ساحنادا ءومىر سۇرسە ەكەن» دەگەن ماقساتپەن جۇزەگە اسىرامىن. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن قويىلىمداردا سانامدا سارالانعان دەكوراتسيالارىم تەك ارەكەت ورنىن بەينەلەۋمەن عانا شەكتەلىپ قالادى. ۇيقىسىز تۇندەر مەن مازاسىز كۇندەردىڭ كۋاسىندەي تۋىندىڭدى اكتەر قارەكەتكە اينالدىرا الماي, ال رەجيسسەر كوزدەگەن نىساناسىنان ءمۇلت كەتىپ, وي ىدىراسا, جۇرەگىڭ ماي ىشكەندەي كىلكيدى. سول ءۇشىن ءار قويىلىمعا تاپقان دۇنيەلەرىڭ وينالىپ, يدەياڭ ورىندالسا ەكەن دەيسىڭ.
– ساحنالىق شەشىم جۇرەكتى جارىپ شىقپاسا – قالعانى زايا كەتەدى. دەسە دە ءتۇيىنى تابىلماي قالعان ساحنالىق شەشىمىڭىز بولدى ما؟
– شىعارماشىلىق جولىمدا مەنى قيناعان شەشىم ش.ايتماتوۆ پەن م.شاحانوۆتىڭ «سوكرات ءتۇنى» تاريحي دراماسى ەدى. تاقىرىپتى ءدوپ باسپاي, دوڭگەلەنە قيىس كەتىپ, درامانىڭ تۇبىنە تەرەڭدەپ باتا الماي كىبىرتىكتەپ, ۇزاق قينالدىم. اۆتورلار الەمدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەنى قوزعاپ تۇر. سول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شەشىمگە توقتاماس بۇرىن الدىمەن, سارالاۋدى قاجەت ەتەتىن ساراپتاما جولىنان وتەسىڭ. ادامزات وتكەن تاريحي كەزەڭدەردى كوپ زەرتتەۋگە تۋرا كەلدى. ميشىعىڭا الدەنە ەندەگەن كەزدە, جاۋابى تابىلادى. تولعانتقان شەشىمىمدى تاپقانداعى سەزىمدى جاي سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. تۇپكىلىكتى بايلام قويىلىمنىڭ توڭىرەگىمەن شەكتەلمەي, ادامزاتتىق ورتاق وي بيىكتىگىنە جەتكىزەر كەڭىستىككە شىعىپ كەتتى. الەمدىك تولعانىس تۋدىراتىنداي شەشىم جاسادىم. كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىققان دۇنيە بولدى-اۋ دەيمىن...
– بۇگىنگى كورەرمەن ساحنالىق ومىردەن قانداي دا ءبىر ونەگەلى وي تۇيەدى دەپ ويلايسىز با؟ جالپى ولاردىڭ كەيىپكەرلەرىنە ساعىنىش-مۇڭىن, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن بايقايسىز با؟ جوق الدە سول زاماتتا ۇمىت قالىپ جاتا ما؟
– ادام ەڭ الدىمەن, قوعامدا ءومىر سۇرەدى. قوعامداعى وزگەرىس, كىمگە بولسىن اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. جانىما باتاتىنى – قوعامداعى سۇلەسوقتىق. ادامدار وزىنە ەمەس اينالاسىنداعى تىرشىلىككە نەمقۇرايلى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ماڭگۇرت بولدىق دەيىك, ال قازىرگىمىزگە نە جورىق؟! ادامنىڭ اينالاسىنان قول ءۇزۋى, بەيتاراپ كۇي كەشۋى وڭاي. «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەننەن...» قاۋىپتەنەمىن. كورە تۇرا كورمەگەنسۋ, بىلە تۇرا بىلمەگەنسۋ – قاۋىپتى. جان اۋىرماۋ دەرتى جامان. ءمولدىر شىنىدان فۋتليار كيىپ العان سياقتىمىز. بۇرىنعى ادامي قۇندىلىقتار, قاسيەتتەر باسقاشا تۇسىنىك الا باستادى...
– «ساحنا – كورەرمەندى تاربيەلەيتىن ورىن» دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– ءبىز كوبىنە بىرەۋدى تاربيەلەگىمىز كەلىپ جاتادى. نەگىزى ارقايسىمىز ءوزىمىزدى تاربيەلەۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. شاريعاتتا كەلەڭسىز نارسەنى قولمەن توقتاتۋ, قولمەن توقتاتا الماساق – سوزبەن, سوزبەن توقتاماسا – جەككورۋ دەگەن ءسوز بار. ساحنادا شىعارماشىلىق توپ وزدەرىنە سولاي سۇراق قويۋى كەرەك. بۇل رەتتە ەگەر كورەرمەندى تولعاندىرىپ, ويلاندىرا الساق, ساحناگەر ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك سول.
قوعامعا وي تاستايتىن پاراساتتى دۇنيەلەرمەن جۇمىس ىستەگەندى جانىم قالايدى. جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعاندى ۇناتامىن. كورەرمەننىڭ التىن ۋاقىتىن ۇرلاماۋعا, وكىندىرمەۋگە تىرىسامىن.
اڭگىمەلەسكەن
سايا قاسىمبەك,
ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
