بىراق وسى اتامەكەن دەپ اڭساپ, انا ءتىلىن قىزعىشتاي قورعاپ كەلگەن اعايىننىڭ سوڭعى جىلدارى باستان كەشىپ وتىرعان قيىندىعى دا بار. سونىڭ ءبىرى – تالعات احمەتوۆ. كوشىپ كەلگەلى ونىڭ استانا مەن رۋدنىيدىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, سوتتىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ, مينيسترلىكتەردىڭ ەسىگىن توزدىرعانىنا ءتورت جىلعا جۋىقتادى.
– وزبەكستاندا قىزمەت ىستەدىك, وزبەك اعايىننىڭ اراسىندا حال-قادەرىمىزشە ابىروي-بەدەلدەن دە قۇر الاقان ەمەس ەدىك. «قارتايعان تۇيە بوتانىڭ سوڭىنان ەرەدى» دەگەن عوي, قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, جاستاردىڭ جاپپاي اتامەكەنگە قاراي كوڭىلى اۋعان سوڭ, ءبىز دە بالالارىمىزدان قالماي رۋدنىي قالاسىنا كوشىپ كەلگەن ەدىك. وسىندا كەلگەلى مەن بالالارىمنىڭ موينىندا وتىرمىن, ءوزىمنىڭ بۇكىل ازاماتتىق قۇقىمنان ايىرىلدىم, – دەيدى تالعات ىبىرايىم ۇلى. ول قالاي بولعان ەدى؟
تالعات احمەتوۆ وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىنىڭ زارافشان قالاسىنان رۋدنىيعا 2014 جىلى كوكتەمدە كوشىپ كەلەدى. وزدەرىنىڭ قارجىسىنا ءۇي ساتىپ الادى. بىراق التى ايعا دەيىن ىقتيارحات الا الماعاندىقتان, جالپى ەشقانداي قۇجات بەرىلمەگەندىكتەن ولار جۇمىسقا دا تۇرا المايدى, ءتىپتى باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعاندا دارىگەرگە دە كورىنە المايدى. سول التى ايدىڭ ىشىندە تالعات ناۋقاس ايەلى گۇلناردى دارىگەرگە قاراتا الماي, اۋرۋحاناعا جاتقىزۋعا مۇمكىندىك تاپپاعان ازاپتى كۇندەرىن ءالى ۇمىتا الار ەمەس. ونىڭ سوڭى قايعىمەن ءبىتتى, ۋاقىتىلى ەم الا الماعان گۇلنار كۇزگە سالىم قايتىس بولدى.
تالعات احمەتوۆ وزبەكستاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنداعى قىزمەتىن كەڭەس وداعى تۇسىندا باستاپ, 25 جىلدان استام وتىلىمەن سول مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنا ساي 41 جاسىندا مايور شەنىمەن زەينەتكەرلىككە شىققان بولاتىن. ىقتيارحات قولعا ءتيىپ, ۇيگە تۇپكىلىكتى تىركەلگەننەن كەيىن, ول وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە زەينەتاقى الۋ ءۇشىن قۇجاتتارىن تاپسىرۋعا بارادى. وسى جەردەن باستالعان كىلتيپاننىڭ ءالى شەشىمى تابىلعان جوق.
– ماعان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندەگىلەر «قازاقستاننىڭ زاڭى بويىنشا سىزگە زەينەتاقى ءتيىستى ەمەس. قازاقستاندا زەينەتكەرلىككە 45 جاستان, 25 جىل قىزمەت وتىلىمەن شىعادى, وزبەكستاننىڭ زاڭىمەن سايكەس ەمەس» دەدى. بىراق بىزدەن بۇرىن كوشىپ كەلگەن جىگىتتەر زەينەتاقىلارىن قازاقستاندا دا العان بولاتىن. مەن بۇل ماسەلەنى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە دە جازىپ, ولاردان دا وسىنداي مازمۇنداعى جاۋاپ الدىم. ەندى نە ىستەۋىم كەرەك؟ امالسىز رۋدنىي قالالىق سوتىنا جۇگىندىم, – دەيدى تالعات ىبىرايىم ۇلى.
ول ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ارىز جازعاندا «اشعاباد كەلىسىمىن» العا تارتتى. 1993 جىلى 24 جەلتوقساندا تاۋەلسىز ەلدەر دوستاستىعىنا مۇشە 12 ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى اشعابادقا جينالىپ, «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردەگى ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىن جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن زەينەتاقىمەن جانە مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبى تۋرالى» مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتتەرى دە بار جانە بۇل قۇجات قازاقستان مەملەكەتى تاراپىنان راتيفيكاتسيالاندى. بىراق مينيسترلىك ارىزدانۋشىنىڭ بۇل دالەلىن ەسكەرگەن جوق. رۋدنىي قالالىق سوتى وسى قۇجاتتاعى ەكونوميكالىق تارماقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, تالعات احمەتوۆكە زەينەتاقىنىڭ بەرىلمەۋىن مينيسترلىك تاراپىنان كەتكەن قاتەلىك دەپ مويىنداپ, ازاماتتىڭ قۇقىن قالپىنا كەلتىرىپ, مينيسترلىكتى وعان زەينەتاقى تولەۋ ماسەلەسىن قاراۋعا مىندەتتەپ, شەشىم شىعاردى. ال ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سوتتىڭ بۇل ادىلەتتى شەشىمىمەن كەلىسپەي, ءىستى اپەللياتسيالىق سوتقا بەرەدى. وبلىستىق اپەللياتسيالىق سوت القاسى, ودان سوڭ قوستاناي وبلىستىق كاسساتسيالىق سوت القاسى رۋدنىي قالالىق سوتىنىڭ شەشىمىن كۇشىندە قالدىرادى. وسى شەشىم كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن, تالعات احمەتوۆ وزىنە تاعايىندالعان زەينەتاقىنى, زەينەتكەر كۋالىگىن الۋعا قول جەتكىزدى. ول ءبىر جارىم جىلداي زەينەتاقىسىن الىپ تۇردى.
– قازاقستاندا ادىلەتتىلىك بار ەكەن عوي دەپ ويلاپ ءجۇردىم. كوشىپ كەلگەن ۋاقىتتىڭ اۋىرلىعىنان دا جەڭىلدەنگەندەي سەزىنگەن ەدىم. بىراق مۇنىڭ بارلىعى دا ۋاقىتشا ەكەن, سەرگەلدەڭگە قايتا ءتۇستىم, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 2015 جىلى 24 ماۋسىمدا كاسساتسيالىق ارىز بەردى دە, جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن زەينەتاقى قايتادان تولەنبەيتىن بولدى, – دەيدى تالعات ىبىرايىم ۇلى.
اتامەكەن دەپ كەلىپ, ازاماتتىق قۇقىنان ايىرىلىپ, قينالىپ جۇرگەن تالعات جالعىز ەمەس ەكەن. وزبەكستاننان جامبىل وبلىسىنا كوشىپ كەلگەن تاعى ءبىر ارىپتەسى ازامات جۇسىپبەكوۆ ءدال وسىنداي كۇيدى باستان كەشىپ ءجۇر.
– ازامات تا مەن سياقتى وزبەكستاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىندا 20 جىلدان استام قىزمەت ەتىپ, 41 جاسىندا زەينەتكەرلىككە شىققان ەكەن. مەنىڭ بۇل ىستە «تاجىريبە» جيناپ قالعانىمدى تانىس جىگىتتەردەن ەستىپ, ول ماعان حابارلاستى, كومەك بەرۋىم-
ءدى ءوتىندى. مەن ونىڭ زاڭدى وكىلى بولىپ, ىسكە كىرىستىم. ەكەۋمىزدىڭ ءىسىمىز وتە ۇقساس بولعاندىقتان ىزدەنە تۇسەيىن دەدىم, – دەيدى تالعات ىبىرايىم ۇلى.
جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ازاماتقا 2010 جىلعى 22 قازاندا شىققان بۇرىنعى مينيستر سەرىك بايماعانبەتوۆتىڭ 12/3. 1434 دەپ بەلگىلەنگەن «تاۋەلسىز ەلدەر دوستاستىعىنان كەلگەن قىزمەتكەرلەرگە سول جاقتا تاعايىندالعان زەينەتاقىلارى تولەنبەسىن» دەگەن بۇيرىعىن العا تارتادى. بۇرىنعى مينيستر مۇنداي نۇسقاۋدى قانداي قۇجاتقا سۇيەنىپ بەرگەنى بەلگىسىز, ايتەۋىر ونىڭ تاراپىنان بولعان زاڭسىز ارەكەت ەكەنى داۋسىز دۇنيە. پرەزيدەنتتەر قول قويعان حالىقارالىق كەلىسىمنىڭ 5-بابىندا «تاراپتار ءوز مەملەكەتىندەگى قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباسىن زەينەتاقىمەن جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن مەملەكەتتىك قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قابىلدانعان زاڭدى اكتىلەر, ولارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جونىندە ارەكەت ەتىپ وتىرعان نورماتيۆتىك قۇجاتتار تۋرالى وكىلەتتى ورگاندار ارقىلى ءبىر-بىرىنە حابارلاپ وتىرۋى, سونىمەن قاتار وسى ماسەلەلەر جونىندە ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك» دەپ كورسەتىلگەن. تالعات تا, ازامات تا قونىس اۋدارۋ ءۇشىن وزبەكستانداعى جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر باسقارماسىنا بارعاندا ولارعا قازاقستاندا زەينەتاقىسىن الا المايتىنى تۋرالى ەشقانداي اقپارات بەرىلمەگەن. دەمەك, قازاقستان جاعى دا ورىن العان وزگەرىستەر جونىندە وزبەكستانعا دەر ۋاقىتىندا حابارلاماعان دەگەن ءسوز. تالعات امالسىز تاشكەنتكە بارىپ, رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن وسى جاعداي تۋرالى انىق-قانىعىن سۇراستىردى. ولار وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعان جاعدايدا عانا زەينەتاقى تولەنەتىنىن ايتىپ, رەسمي جاۋاپ جازىپ بەرگەن. بۇل دەگەن كوشىڭدى ارتقا قايتارۋ ەمەس پە؟
ەندى اتاجۇرتقا كەلىپ, اڭىرىپ قالعان ەكى جىگىتكە تۇسىنىكسىز جايلار دا جەتكىلىكتى. ازامات جۇسىپبەكوۆتىڭ ءىسىن قايتا قاراپ شىعۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جوعارعى سوتتىڭ قاداعا لاۋشى سوت القاسىنا ءوتىنىش حات تۇسىرگەن. ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى قاداعالاۋشى سوت القاسىنىڭ مۇشەلەرى حاتتى قاراپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تالابى دۇرىس ەمەستىگىن, بۇل تۋرالى قايتا ءىس قوزعاۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن, زەينەتكەرگە زەينەتاقىسىن بەرۋ كەرەكتىگى جونىندە شەشىم شىعارىپ, القا مۇشەلەرى قول قويادى. وسى شەشىمنەن 9 اي ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باس پروكۋراتۋراعا شاعىم تۇسىرەدى. ال ەلىمىزدىڭ تاعى دا سول ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق كودەكسىنىڭ 436-بابى 1 بولىمىندە ايتىلعانداي, نارازىلىق تۋرالى ءوتىنىش سوت شەشىمى شىققان سوڭ التى ايعا دەيىن جاسالۋى ءتيىس ەدى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ 9 ايدان كەيىن بەرگەن ءوتىنىش حاتى زاڭسىز بولاتىن. سوعان قاراماستان, سول كەزدەگى باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆ تا وسى ءوتىنىش حات نەگىزىندە جوعارعى سوتقا كەشىككەن نارازىلىعىن جولدايدى. بۇل قاي زاڭعا سىيادى؟
– مەن ازاماتتىڭ زاڭدى وكىلى بولعاندىقتان ءبىزدى جوعارعى سوت شاقىردى. ساناۋلى مينۋتتاردىڭ ىشىندە ء«بارى دە زاڭسىز, شەشىمنىڭ بارلىعى بۇرىنعى كۇيىنشە, وزگەرىسسىز قالادى» دەپ ەكەۋمىزدى دە ايداپ شىقتى. جوعارعى سوت ەكى ەلدىڭ زاڭى ەكى ءتۇرلى دەگەن ءۋاجدى ايتىپ, ەكونوميكالىق سوتتىڭ 2015 جىلعى 26 قاراشاداعى تۇسىندىرمەسىنىڭ 2-تارماعىنداعى: «ەگەر كوشىپ بارعان ەلدىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس كەلمەسە, ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ بۇرىنعى زەينەتكەرىنە زەينەتاقىنى ول كوشىپ بارعان ەل تولەمەيدى, وعان زەينەتكەرلىك تاعايىنداعان ەل تولەيدى» دەگەندى العا تارتتى. ءبىزدىڭ ءىسىمىز 2014 جىلى قارالدى, ال بۇل تۇسىندىرمە ودان ءبىر جىلدان كەيىن شىعىپ وتىر عوي؟ ال جوعارعى سوتتىڭ 2003 جىلعى 20 ناۋرىزداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 30-بابىندا: «تاراپتار ۇسىنعانىمەن ءبىرىنشى نەمەسە اپەللياتسيالىق ساتىدا سوت زەرتتەمەگەن دالەلدەر نەگىزىندە كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن سوتتىڭ كاسساتسيالىق ساتىسىنىڭ وزگەرتۋگە جانە ونىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقى جوق. وسىعان سايكەستى نەگىزدە قايتا اشىلعان جاعدايدا سوت اكتىسى قايتا قارالۋى مۇمكىن» دەلىنگەن. بۇلاي بولسا, ءىستى سوتتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىنان قايتادان باستاۋ كەرەك ەمەس پە؟ قيسىنعا كەلمەيدى. سوندا قاراڭىز, جوعارعى سوتتىڭ تۇسىندىرمەسى مەن قاۋلىسى ءبىر-بىرىنە قارسى شىعىپ وتىر ەمەس پە؟ – دەيدى شارشاعان تالعات احمەتوۆ.
ءوزى دە, ارىپتەسى ازامات دا سوتتان ادىلدىك تاپپاعان سوڭ, ولار ەندى جاعدايدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جازعان بولاتىن. جاقىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ءىستى باس پروكۋراتۋراعا جىبەردى. ولار جىل اياعىندا استانادا بولىپ, قۇقىقتىق قورعاۋ ورتالىعىندا قايرات ءماميدىڭ قابىلداۋىنا ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى. بىراق ءىستىڭ ارتى نەمەن بىتەرى بەلگىسىز.
تالعات احمەتوۆ بيىل 59 جاسقا تولادى. رۋدنىيدىڭ ماڭايىندا ونى ەش جەر جۇمىسقا العان جوق. 2016 جىلى 14 شىلدەدە جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنا بارىپ, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن بولاتىن. بىراق جاردەماقىدان تاعى شەتتەتىلدى. سەبەبى ونىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقى الۋىنا ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ جيناعى جوق. بۇل ەندى قاراپايىم ادامعا بەلگىلى جاي بولسا كەرەك, عۇمىر بويى وزگە ەلدە تۇرىپ كەلگەن ازاماتتا قانداي تابىس جيناعى بولۋى مۇمكىن؟ سونىمەن اتاجۇرت, اتامەكەن دەپ كەلگەن ازامات زەينەتاقى, جاردەماقى الۋ قۇقىنان ايىرىلىپ وتىر. قوستانايعا شەتتە جۇرگەن اعايىندار تەك وزبەكستاننان عانا ەمەس, كوبىنە رەسەيدەن دە كوشىپ كەلىپ جاتىر. بىراق ولاردىڭ قۇجاتتارى ەش كەدەرگىسىز وتەدى, مۇنداي پروبلەما تۋمايدى.
دەگەنمەن, تالعات احمەتوۆ جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزگىسى كەلمەيدى. 2018 جىل قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى بولىپ جاريالانعانى بەلگىلى. وسى يگى شارا اياسىندا اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ىرگەلەس ءارى تۋىس ەكى ەل اراسىندا كوشى-قون شەڭبەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن رەتتەلەر, نۇكتە قويىلار دەپ بىلەدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
رۋدنىي
