جولداۋدىڭ جەتىنشى – «ادامي كاپيتال – جاڭعىرۋ نەگىزى» اتتى بولىگىندە ەلباسى ارنايى توقتالعان تەرمينولوگيا ماسەلەسىنە قايتا ورالايىق. الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ وسى جولداۋداعى مىنا سوزىنە باسا نازار اۋدارۋلارىڭىزدى سۇرايمىن: «ۇلتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋىمىز كەرەك».
اقيقاتىندا, اسا ناقتى ايتىلعان, وتە دۇرىس ايتىلعان ءسوز.
ءتىل – حالىقتىڭ جانى, بولمىسى دەيتىن بولساق, وندا ءاربىر بىرلىك سول بولمىسىنىڭ كورسەتكىشى. ەڭ الدىمەن ايتارىم: كەز كەلگەن حالىق تىلىندەگى ءاربىر ءسوزدى, باسقا تىلدەن قابىلداعان تەرميندى ءوزىنىڭ مادەنيەتى, ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعى رەتىندە قاستەرلەيدى.
قاي حالىقتىڭ بولسىن ءتىل ءىلىمىنىڭ تەرمينولوگيا سالاسىندا حالىقارالىق تەرميندەردى قابىلداۋ ۇلكەن ماسەلە ەكەندىگى شىندىق. الايدا, الەمدىك تاجىريبەدە كەز كەلگەن ۇلت وزگە حالىقتان ءسوز قابىلداۋدا ەڭ الدىمەن ءوز ءتىلىنىڭ الەۋەتىنە جۇگىنىپ, وزىندىك تەرمينجاسام تاسىلدەرىن باسشىلىققا الاتىنى بەلگىلى.
قازىرگى تاڭدا قازاق تەرمينولوگيا ءىلىمى الەمدىك تەوريالىق-قولدانبالى جەتىستىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىرشاما دامۋ ساتىسىنا كوتەرىلدى. وسى كەزگە دەيىن قازاق تەرمينولوگياسى بويىنشا 20-عا جۋىق عىلىمي مونوگرافيا مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, وننان استام وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارى, جيناقتار, كونفەرەنتسيا, سەمينار, دوڭگەلەك ۇستەل ماتەريالدارى جارىق كورسە, تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىنە قاتىستى ارناۋلى باسىلىمدار سانى 50-دەن, عىلىمي ماقالالار 1000-نان, باق-تاعى ماقالالار 1500-دەن اسادى. سونىمەن قاتار تەرمينولوگيا سالاسىندا ءتىل ماماندارى اراسىندا 4 دوكتورلىق, قىرىقتان استام كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, ال سالالىق تەرمينولوگياعا بايلانىستى ماتەماتيكا سالاسىنان – ءبىر, حيميا سالاسىنان ءبىر دوكتورلىق, ءارتۇرلى سالالاردان وننان استام كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعان.
مۇنداي جەتىستىكتەردىڭ باستاۋىندا قازاق حالقىنىڭ ۇلت كوسەمدەرى سانالاتىن ا.بايتۇرسىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ سىندى عۇلاما عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى, قالىپتاستىرعان تەرمين قابىلداۋ جونىندەگى قاعيداتتارى تۇرعاندىعىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن قاتار الاش زيالىلارىنىڭ بارلىعى دەرلىك تەرمينگە قاتىستى زەرتتەۋلەر جازىپ, ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋدان تىس قالعان ەمەس.
قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ كەيىنگى دامۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى ءا.قايدار, ءو.ايتباي ۇلى سىندى عالىمدارىمىز جەتىلدىرگەن تەرمين قابىلداۋ قاعيداتتارى بۇگىنگى كۇنى باسشىلىققا الىنىپ كەلەدى.
عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى كەز كەلگەن حالىق ءوز تىلىنە باسقا تىلدەردەن كىرمە سوزدەردى, تەرميندەردى قابىلداۋى تىلدەن تىس فاكتورلاردىڭ بىرىنە جاتادى. بۇگىنگى قازاق تەرمينولوگياسى جاس عىلىم رەتىندە ەندى قالىپتاسىپ, «اياعىنان ءتاي-ءتاي تۇرىپ» كەلە جاتقاندىعى بارشاعا ءمالىم. مۇنداي جاعدايدا كەمشىن تۇستاردىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ەلباسى اتاپ وتكەن سىننىڭ دا ورىندى ەكەنىن جاسىرا المايمىز.
قازىرگى قازاق تىلىندە تەرمينولوگيا سالاسىنداعى مۇنداي جاعدايلاردىڭ سەبەبىن مىناداي جايتتارمەن تۇسىندىرۋگە بولادى دەپ ويلايمىز:
- قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان بەكىتىلمەگەن, زاڭنامادا, عىلىمي ادەبيەتتەردە جانە سوزدىكتەردە كەزدەسپەيتىن كەيبىر حالىقارالىق تەرميندەردىڭ «اۋدارىلىپ» قولدانىلۋى جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ بىلىمسىزدىگىنەن نەمەسە ارانداتۋشىلىق نيەتىنەن تۋىنداپ وتىرعان كەزدەيسوق جايتتار دەۋگە بولادى;
- ورىس تىلىندەگى ءبىر تەرميننىڭ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ نۇسقاداعى بالاماسىنىڭ بەكىتىلۋىنە قاتىستى جەكەلەگەن جايتتاردىڭ ورىن الۋىنا (ۇسىنىلعان, ماقۇلدانعان, ءتىپتى قابىلدانعان, بەكىتىلگەن تەرميندەردى قايتا قاراپ, قايتا بەكىتۋگە) بىرقاتار لينگۆيستيكالىق جانە ەكسترالينگۆيستيكالىق فاكتورلار (مىسالى, سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلگەن پىكىرلەرى, «تىلدىك قالىپتاسۋ فاكتورى» جانە ت.ب.) سەبەپ بولادى;
- زاڭنامادا قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ بەكىتىلگەن تەرميندەرمەن بىرىزگە تۇسىرىلمەۋىنە «زاڭنامادا قولدانىلعان تەرميندەردى وزگەرتۋگە بولمايدى» دەگەن ءۋاجدىڭ العا تارتىلۋى;
- سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردە قامتىلعان تەرميندەردىڭ بەكىتىلگەن تەرميندەر سوزدىگىندەگى بالامالارمەن قاتاڭ تۇردە سايكەستەندىرىلمەۋى;
- كەيبىر اۋدارماشىلاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتكەن جانە زاڭنامادا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ نۇسقالارىمەن جەتە تانىس بولماۋى;
- لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, تىلدىك بىرلىكتەردىڭ تەرميندەنۋ جانە بەيتەرميندەنۋ پروتسەستەرى, تەرميندەر ماعىناسىنىڭ «سەمانتيكالىق جىلجۋى», تەرميندەردى قولدانۋداعى «سەمانتيكالىق قورشاۋ», ياعني ءمانماتىن (كونتەكست) ماسەلەسى, تەرميننىڭ «سەمانتيكالىق الەۋەتى», شىعۋ توركىنى جانە ت.ب. ماسەلەلەر.
الايدا قازىرگى كەزدە بۇل ولقىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن باسا ايتۋىمىز كەرەك.
بىرىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى اسىرەسە سوڭعى جىلدارى تەرمين بەكىتۋ جۇمىستارىن قارقىندى ءارى ساپالى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى (وسى رەتتە بۇل كوميسسيا بەكىتكەن تەرميندەر ۇسىنىمدىق سيپاتتا بولعاندىقتان, بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ نەگىزگە الىنا بەرمەيتىندىگىن دە ەسكەرتە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز).
ەكىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردەگى تەرميندەرگە كەشەندى ساراپتاما جاساۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. كۇردەلى ءارى كەشەندى ساراپتاما جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ بالامالارى, زاڭناماداعى قولدانىسى جانە سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردەگى اۋدارمالارى سايكەستەندىرىلەدى.
بۇگىنگى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق ءالىپبيى قابىلدانعان تۇستا تىلىمىزگە شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جازۋدا, تەرميندەر (جالپى سوزدىك بىرلىك) قابىلداعاندا تومەندەگى ءىس-ارەكەتتەر اتقارىلۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتكەن تەرميندەردى ستاندارتتاۋدىڭ لينگۆيستيكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ جانە ستاندارتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە ۇزاقمەرزىمدى بنق (باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ) بەرىلگەنى ءجون دەپ سانايمىز. ويتكەنى بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى», 2017 جىلعى 31 قاڭتارداعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك», قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا اتاپ كورسەتىلگەن تاپسىرمالارمەن تىكەلەي سايكەس كەلەتىن جانە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتكەن تەرميندەردى ستاندارتتاۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس:
ءى كەزەڭ: تەرميندەردى ستاندارتتاۋدىڭ عىلىمي-تەوريالىق لينگۆيستيكالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن زەرتتەۋ, وسى باعىتتا شەتەل مەملەكەتتەرىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستارمەن تانىسۋ, تاجىريبە الماسۋ; تەرميندەردى ستاندارتتاۋ بويىنشا نۇسقاۋلىق ازىرلەۋ; تەرميندەردى سالالىق توپتارعا ءبولۋدى باستاۋ جانە ت.ب. بۇل كەزەڭدە ءارتۇرلى سالا ماماندارى مەن تەرمينولوگتاردان تۇراتىن سەكتسيالار قۇرامى مەن جۇمىس جوسپارلارى بەكىتىلەدى.
ءىى كەزەڭ: ءبىرىنشى كەزەڭدە اتقارىلعان جۇمىستار ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندىسىن جۇيەلەۋ, جىكتەۋ جانە ناقتى ىسكە اسىرۋ; تەرميندەردى سالالىق توپتارعا ءبولۋدى جالعاستىرۋ; تەرميندەردى ستاندارتتاۋ بويىنشا ازىرلەنگەن نۇسقاۋلىقتى ساراپتامادان وتكىزىپ بەكىتۋ; تەرميندەردى ستاندارتتاۋ جۇمىستارىن باستاۋ. بۇل كەزەڭدە ءارتۇرلى سالا ماماندارى مەن تەرمينولوگتاردان تۇراتىن سەكتسيالار جۇمىسىن باستايدى.
ءىىى كەزەڭ: ءار سەكتسيا بويىنشا بەلگىلەنگەن جانە بەكىتىلگەن ءىس-جوسپارىنا سايكەس ستاندارتتاۋعا ۇسىنىلعان تەرميندەر عىلىم كوميتەتى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تەرمينولوگيا بولىمىندە لينگۆيستيكالىق ساراپتامادان وتكىزىلىپ, عالىمدار كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنا ۇسىنىلادى.
ەندىگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى دا قاجەتتى مىندەتتىڭ نەگىزگىسى – تەرميندەردى ستاندارتتاۋ. وسى ماقساتتا تەرميندەردى ستاندارتتايتىن بەلگىلى ءبىر قۇزىرلى ورگان ايقىندالىپ, تەرميندەردىڭ بالامالارىن زاڭدى تۇردە بەكىتىپ, ستاندارتتاۋ كەزەك كۇتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
وسى ورايدا قازاق تىلىنە شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جازۋدا, تەرميندەر قابىلداعاندا تومەندەگى ءىس-ارەكەتتەر اتقارىلۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز:
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە تاڭبالاۋ بارىسىندا ولاردىڭ ورفوگرافيالىق نورمالارىن قالىپتاستىرۋ;
- تەرمينولوگيالىق بىرلىكتەردى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە تاڭبالاۋدا ءتول تىلىمىزدەگى تەرمين اتاۋى رەتىندە قالىپتاستىرۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىن انىقتاپ, قازىرگى تەرمينجاسام ىسىنە جاڭاشا باعىت-باعدار ازىرلەۋ;
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردى قوسىمشالار كومەگىمەن تۇرلەندىرۋ پروبلەمالارىن تۇپكىلىكتى شەشۋ;
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ سينگارمونيزم زاڭدىلىعىنا كەرەعار كەلەتىندەرىن ءتىلىمىزدىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا سايكەستەندىرۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ;
- تەرميندەردى قابىلداۋ قاعيداتتارىن قايتا قاراپ, جەتىلدىرۋ.
قورىتا كەلە ايتارىمىز: دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋمەن قاتار قازىرگى جاھاندانۋ پروتسەسىندە «جۇتىلىپ كەتپەي», ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىمىز ءۇشىن, ەلباسى وسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى تاريحي ورلەۋ باستاۋىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ» بارلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ساراپتاي وتىرىپ, وزىمىزگە ءتيىمدى تاسىلدەرىن قولدانۋعا بارىمىزدى سالۋىمىز قاجەت.
ەردەن قاجىبەك,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
