ادام زاتىنىڭ ءوزىن قارتايتىپ, قاۋساتىپ توزدىراتىن دا, ولگەننەن كەيىن ىزگىلىكتى ءىس-ارەكەتتەرىنە وراي ەكىنشى ءومىر سىيلاپ, ۇرپاق جادىندا قالدىراتىن دا ۋاقىت. ادام ءۇشىن ۋاقىت – ۇستاز, ۋاقىت – تاربيەشى دە بولادى. سونىمەن قاتار ۋاقىت جان جاراسىن ەمدەپ جازاتىن ەمشى دە دەيمىز.
ارينە, ۋاقىتتىڭ قيراتقىش, جويىمپازدىق قۋاتى جايقىن دا جويقىن. سوناۋ انتيكالىق ەجەلگى زاماننىڭ تروياسىنان باستان ءوزىمىزدىڭ قازاق دالاسىنداعى جەر استىنا شوككەن قانشاما قالالارىمىز سونىڭ ايعاعى. دەي تۇرساق تا, وسى ۋاقىتتان اسقان جاسامپاز دا جوق. وتكەن عاسىرلاردا نەشەمە ءتۇرلى شاپقىنشىلىقتار مەن اشارشىلىق ناۋبەتتەرىندە قىرعىنعا ۇشىراپ, بوداندىق پەن قۇلدىق قامىتىنا جەگىلىپ, قارا جەردەن دە اۋىر قيساپسىز قاسىرەت ارقالاعان قازاق ۇلتى قازىردە سول سانسىز جارالاردان ايىقتى, ەڭسەسىن تىكتەدى, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى وزىق مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ەل قاتارىنا قوسىلدى. وسىنىڭ ءبارى سوڭعى شيرەك عاسىردا عانا مۇمكىن بولعان عاجايىپ! وسىناۋ شيرەك عاسىردىڭ ءار جىلى ءجۇز جىلعا تاتيتىنداي تولاعاي سالماق ارقالاعان ءبىر-ءبىر سايىپقىران جەكە باتىرداي ەلەستەيدى كوزگە. ۋاقىتتىڭ ۇلىلىعى مەن جاسامپازدىعى وسى ەمەس پە.
قارا جامىلىپ قاپىلعان قايعىلاردى دا ۇمىتتىراتىن ۋاقىت. وسى كۇنگە جەتكەنگە, البەتتە, شۇكىر, ءتاۋبا دەيدى قازاعىم. زامانا, ءداۋىر, كەزەڭدەر مەن جىلدار ۋاقىت دەيتىن ۇلى ءامىرشىنىڭ ءۇرىم-بۇتاق اۋلەتىنەن سانالادى. ادامزات قوعامىنىڭ باسىنان تالاي-تالاي كەر زاماندار, كەردەڭ كەزەڭدەر, قانقاساپ جىلدار دا وتكەن, وتە دە بەرمەك. ول – تولايىم تىرشىلىك زاڭى. بىراق كەزى كەلگەندە ۋاقىت ءبارىن ورىن-ورنىنا قويادى, ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرەدى, ءومىردى قايتا كوكتەتەدى.
بۇرىنىراقتاعى ءبىر ولەڭىمىزدە ءبىز دە: ء«الدي, ءالدي جاس بالاقان جاڭا جىل, ۋاقىت دەگەن ۇلى پاتشا ۇرپاعى», دەپ جىرلاعان ەكەنبىز. سول ايتقانداي, مىنەكەي, بيىل يت جىلىنا كىرىپ, ۋاقىتتىڭ توقتاۋسىز كوشىندە تاعى دا تىنىمسىز ىلگەرى جىلجىپ بارامىز. ءيتتى اتا قازاقتىڭ جوراسىمەن جەتى قازىنانىڭ ءبىرى, باق-بەرەكەلى, ىرىستى دا قۇتتى جىل بولادى دەپ تە ىرىمداپ تا جاتىرمىز. ءيا, العاشقى اپتالارى اقجارىلقاپ پەيىل-تىلەكپەن وتكەن بۇل جىلىمىزدىڭ دا قۇتجول, مايلىاياق بولعانىنا نە جەتسىن. ىلايىم سولاي بولارىنا سەنىمدىمىز.
يت جىلىنان ارقاشان وسىلاي ءۇمىتتى بولارىمىزدىڭ, ءدايىم جاقسىلىق كۇتەتىنىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. اسا ارىگە بارماي-اق, ءجۇز جىل بەرىدەن قايىرساق, 1921 جىلى قازاقستاندا اۋقىمدى اشارشىلىق بولىپ, جۇزدەگەن مىڭ ءومىردى جالماعانى بەلگىلى. ال وسىدان كەيىن كەلگەن 1922 – يت جىلى الاپاتتىڭ بەتى قايتىپ, حالىق ۇزىلگەن ارقاۋدى قايتا جالعاپ, يت تىرشىلىكتىڭ يتەڭباي ارباسىنا قايتا جەگىلىپ, يتىرعىلجىڭ ومىرگە قايتادان بەت بۇرىپ ەدى. سول سياقتى, 1931-1933 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقتىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعىن وپات ەتكەن عالامات ناۋبەتتەن كەيىن كەلگەن 1934 – يت جىلى اپاتتى توقتاتىپ, ءۇمىت ساۋلەسىن وشىرمەي قايتا جاندىرعان ەدى. تاعى ءبىر مىسالعا جۇگىنسەك, گەرمانيامەن سوعىستا جەڭىسكە جەتسەك تە, قانسىراپ جىعىلعان حالقىمىز ءۇشىن ودان كەيىنگى, ياعني كەلەسى 1946 – يت جىلى دا جاڭا تىنىس اشقانىن, ب ۇلىنگەن شارۋانى قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الىپ, بەيبىت ومىرگە, جارقىن بولاشاققا بەت تۇزەگەنىن دە استە جوققا شىعارا المايمىز. وسىناۋ قيىنشىلىقتار مەن تاۋقىمەت, قاسىرەتتەردىڭ بارىنەن كەيىن ءدايىم يت جىلى اقجولتاي بولىپ كەلىپ, الداعى جاقسىلىقتارعا باستاپ وتىرۋى تەگىن ەمەس. ۋاقىت ەمشى دەيتىنىمىز سول.
ءيا, ۋاقىتپەن ساناسقان ابزال, ۋاقىتتىڭ قادىرىن بىلگەن ءجون. يت – ادامنىڭ دوسى, شاڭىراقتىڭ, وت باسى, وشاق قاسى, مەشىتتى عالام ءۇيىڭنىڭ كۇزەتشىسى, باق-بەرەكەڭنىڭ, ىرىس-قۇتىڭنىڭ شىراقشىسى. دەمەك, يت جىلىنىڭ ىرىم-قاسيەتى وردالى وتاننىڭ, ەل ىرگەسىنىڭ بەرىك بولۋىن قالايدى. وسى ارادا ارعى توركىنى شۋمەردە جاتقان, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم سەرىك نەگيموۆ ايتاتىن نۇسقاداعى: «ەسىگىڭ بەرىك بولماسا, ەلىڭدە ەرىك بولمايدى» دەگەن ماقالىن دا يت جىلىنداعى ۋاقىتتىڭ ءبىر ۇلكەن تالابى رەتىندە قابىلداۋ ءلازىم دەر ەدىك.
بۇگىنگى ۋاقىت اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنەن دە جۇيرىك. قازاقتىڭ اقيىق اقىندارى جىرلاپ, انشىلەرى انگە قوسقان ايداي سۇلۋ پەريزاتتاردان دا كىرپياز. وعان ىلەسە الماعاندار زامانا كۇرەسىنىندە قالىپ قويادى. دەمەك, قاشسا – قۇتىلار, قۋسا – قۇتقارماس ابجىلدىك كەرەك-اق. جىلعا اتى بەرىلگەن قۇماي-تازىنىڭ قاسيەتى وسىنداي, ۇرانى – ۇشقىرلىق. ولاي بولسا, مۇقاعالي اقىن ايتقانداي: «اسىعۋ كەرەك, اسىعۋ كەرەك قالايدا! ۋاقىت ساعان قاراي ما!».
تاعى دا مۇقاعالي ايتادى:
– اسىعۋ كەرەك,
تىندىرۋ كەرەك بارلىعىن,
ەشكىمنىڭ كۇتپەي جارلىعىن!
اپارماي كەشكە اسىعۋ كەرەك, اسىعۋ,
تۇستەگى ءىسىڭنىڭ قالدىعىن.
يت جىلىندا ۇلى ۋاقىت پاديشانىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا اسىعايىق, اعايىن!.. ۋاقىت تولعاعى كۇتپەيدى. ۋاقىت تولعامى وسىنداي!..
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
