– ايبەك اسقاربەك ۇلى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتىمەن قابىلدانعان سالماقتى رەفورمالار ەلىمىزدە دىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە. دەسە دە, ەلىمىز ەكسترەميستىك قاۋىپتەن ادا دەپ كەسىپ ايتا المايمىز...
– تەرروريزم دەگەندە الدىمەن «قىلمىستىڭ ارتىندا كىم تۇر جانە نەگە سونداي قىلمىسقا باردى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل تۇرعىدا كەيبىر پرينتسيپتىك ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بىرىنشىدەن, سالافيلىككە ەرۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىمى مەن ۇستانىمى ءبىزدىڭ قوعام مەن مەملەكەتكە قارسى اگرەسسيالىق سيپاتتا ەكەنى بەلگىلى. ال ادام بالاسىنىڭ بويىندا قالىپتاسقان مۇنداي كوزقاراس تۇبىندە ءبىر تەرىس ءىس-قيمىلعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە ءدىن نەگىزىندە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ناقتىراق ايتساق, 2011-2012 جىلدارى اقتوبە, اتىراۋ جانە تاراز قالالارىندا, 2016 جىلى اقتوبە مەن الماتىداعى وقيعالار تەرروريزمگە نەگىزدەلگەن ۋاحابشىلدىق يدەيانىڭ ناتيجەسى. ەكىنشىدەن, عالامتورداعى بەينەماتەريالداردان جاستاردىڭ بويىنداعى ءدىني اگرەسسيا ويلانباستان قان توگۋگە, ءتىپتى ءوزىنىڭ ءومىرىن قيىپ جىبەرۋگە بار ەكەنىن تانىتادى. ولاردىڭ ءدىني ساۋاتى تاياز. سەبەبى اتالعان اعىمنىڭ ەرۋشىلەرى عانا ەمەس, ۋاعىزشىلارىن دا ءدىني ساۋاتتى دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى ولارعا ءپاتۋا (نۇسقاۋ) بەرىپ, باعىتتاپ وتىرعان بەلگىلى تاراپ بار جانە وسى تاراپ قاجەت كەزىندە ولاردى ءوزىنىڭ قولشوقپارى رەتىندە پايدالانادى. ماسەلەن, 2011-2012 جىلعى وقيعالارعا ەشكىم تانىمايتىن ءابۋ مۋنزير ءاش-شينكيتي دەگەن شەيحتىڭ ءپاتۋاسى سەبەپ بولعان ەدى. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدەگى باسقا سالافيلەر بۇل وقيعالاردى جاساۋشى توپتى دايش-پەن بايلانىستىرىپ الەك. دايش-ءتىڭ تەولوگيالىق جانە ءدىني يدەولوگياسىنىڭ سالافيلىك ەكەنىن ەشكىم جاسىرا المايدى. دەمەك ءدىني استار مەن يدەولوگيالىق بازا ورتاق. ءبىز سالافيلىك اعىمعا قاتىستى ەسەبىمىزدەن جاڭىلماۋ ءۇشىن ونى نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. تورتىنشىدەن, وسى وقيعالار ەلىمىزدە سالافيلىككە قاتىستى باتىل ساياسي شەشىم قابىلداۋعا قوسىمشا قاتاڭ نەگىز بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن سالافيلىك يدەياعا ەرۋشىلەردى «بايسالدى جانە راديكالدى» دەپ ءبولىپ كەلەمىز. ال سول «بايسالدىلاردىڭ» قوعام مەن ۇلتقا قارسى اگرەسسيالىق كوزقاراستارى قاي ۋاقىتتا ءىس-ارەكەتكە اينالاتىنىن بىلمەيمىز. سونىمەن قاتار تەرروريزمنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جانە كريمينولوگيالىق قىرى, تەررورلىق باعىتتاعى قىلمىستاردىڭ قۇرىلىمى مەن ديناميكاسى, تەرروريزمنىڭ تارالۋى مەن دامۋىنىڭ سەبەپتىك-فاكتورلىق كەشەنى دە بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون.
قازاقستان بارلىق تۇردەگى تەرروريزمدى قاتاڭ ايىپتايدى جانە اتالعان جاعىمسىز قۇبىلىسپەن كۇرەستە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇجىمدىق كۇش قوسۋىن قولدايدى. مەملەكەتىمىز تەرروريزممەن كۇرەس تۋرالى بارشا 13 حالىقارالىق امبەباپ كونۆەنتسيالارعا قوسىلعان. الەمدەگى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەسكە بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. قازىر ەلىمىزدە ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق 2015 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جوياتىن «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. مۇنداعى ماقسات – ادامزات دامۋى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ورنىقتىرۋ. حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرا الاتىن بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى.
– جالپى, تەررورلىق ۇيىمداردىڭ سيپاتى قانداي؟
– تەرروريزم – يدەولوگيا, دوكترينا, ءتىپتى جۇيەلىك پىكىر دە ەمەس. بۇل – ستراتەگيا. ولار بۇكىل الەمدى «جاقسى» جانە «جامان» دەپ ەكى توپقا ءبولىپ, وزدەرىن «جاقسى» كاتەگورياسىنا جاتقىزادى. لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ستسەناري دايىنداپ, «ا» جانە «ب» جوسپارىن جاسايدى. تەرروريزم جارقىن بولاشاق پەن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە ۇمىتتەندىرەدى. ب ۇلىڭعىر بولسا دا ۇنەمى ساياسي ماقسات-مۇددەسى بولادى. بۇل حالىقارالىق ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى, سول سەبەپتى سىرتتان كەلەتىن قولداۋ ارقىلى ىسكە اسادى. تەررورلىق ۇيىمدار ەڭ الدىمەن يدەولوگيالارىن دامىتىپ, كىتاپ, جۋرنال, الەۋمەتتىك جەلى جانە قولدارىنان كەلگەنشە باق ارقىلى قاتارلارىن پىكىرلەرى سايكەس كەلەتىن ادامدارمەن تولىقتىرادى. تەرروريزمنىڭ توركىنىن بۇل كۇندە شىعىستان, مۇسىلمان ەلدەرىنەن ىزدەۋ كەڭ ءورىس الىپ وتىر. وعان ءدىني سيپات بەرۋ قاتە. شىن مانىندە, تەرروريزمدى بەلگىلى ءبىر ۇلتپەن نەمەسە دىنمەن بايلانىستىرۋدىڭ نەگىزى جوق. بەيبىت تۇرعىندار ءومىرىن جالمايتىن تەررورلىق اكتىلەردى جاساۋشىلاردىڭ ءدىنى, ءمازحابى بولمايدى. تەررورلىق قيمىلدارعا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وكىلى, كەز كەلگەن ءدىننىڭ اتىن جامىلۋشى بەزبۇيرەكتەر بارا الادى. وكىنىشىن, كەگىن, تاعدىرىنا مويىنۇسىنباۋىن تەررورلىق توپقا قوسىلۋمەن اقتاعىسى كەلەدى. لاڭكەستىك ارەكەتتەر الەمدى ءدۇر سىلكىندىرۋدە. لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىنىڭ ماڭىزى مەن سىرتقى ساياساتتىڭ ادام قۇقىقتارىنا, دەموكراتياعا, پليۋراليزمگە, زاڭ ۇستەمدىگىنە قاتىستى ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەلىمىز سىرتقى كۇشتەردىڭ قولداۋىن تاۋىپ وتىرعان تەررورلىق ۇيىمداردىڭ نىساناسىنا اينالماۋى ءۇشىن حالىقارالىق زاڭعا قۇرمەت كورسەتەتىن, راتسيونالدى, ۇلتتىق مۇددەنى العا قوياتىن, بەيبىتشىلىك پەن دوستاستىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن ساياسات ۇستانعانى ابزال.
– ەلىمىزدەگى تەررورلىق قاۋىپپەن كۇرەس ناتيجەلەرى قانداي؟
– باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى جىلدارى سوت ورىندارى تاراپىنان ء«ال-قايدا», «كۇرد حالىق كونگرەسى», «مۇسىلمان باۋىرلار», «حيزب-ۋت-تاحرير» سياقتى 15-كە جۋىق تەرىس ۇيىمدارعا ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىندا ءىس-ارەكەت جۇرگىزۋگە تىيىم سالىندى. كۇرەستىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ قولداۋى. بۇل قولداۋعا يە بولۋ ءۇشىن سەنىمدى بولۋ, سەنىمدى بولۋ ءۇشىن تەررورشىلاردى ۇستاۋ, ولاردى ۇستاۋ ءۇشىن قولىندا وكىلەتتىگى مەن ءبىلىمى بولۋى, قولىندا وكىلەتتىگى جانە ءبىلىمى بولۋى ءۇشىن كاسىبي دەڭگەيى مىقتى بولۋى كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا بىرىگىپ كۇرەسۋگە ءتيىسپىز. قولداۋعا يە مەملەكەت لاڭكەستىك جانە ەكسترەميزم سياقتى قاۋىپ-قاتەرگە بوگەت بولىپ, سۇتتەي ۇيىعان بىرلىكتى شايقالتۋعا, ەل ىشىندە تۋىنداۋى مۇمكىن بولىنۋلەرگە توتەپ بەرەدى. سول سەبەپتى لاڭكەستىكپەن كۇرەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا بورىشى ەمەس, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
