تاسقىن: ولاردا جانە بىزدەردە

تەلەارنالار الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ورتاسىنا كىرگىزىپ جىبەرەدى. نەبىر سۇمدىق جاعدايلارعا كۋا بولاسىڭ. مىڭ­داعان, ميلليونداعان ادام­داردىڭ قاسىرەتىن كورىپ, جانىڭ تۇرشىگەدى. كورمەيىن دەسەم كوزىم بار دەگەندەي, كورەسىڭ. كورەسىڭ دە قينالاسىڭ. الىستاعى سول قا­سىرەت شەككەندەرگە كومەك­تەسەر  دارمەن جوق. ءوز قولىڭ جەتپەگەنمەن, باسقالار قولىن ۇسىنسا ەكەن دەيسىڭ. بۇل ەلدىڭ ۇكىمەت­تەرى قايدا, مىناۋ قارىق بولعان حالىققا نەگە كومەككە كەلمەيدى, بار كۇشىن نەگە وسىندا توك­پەيدى دەگەن وي دا كەلەدى. بالكىم, توگىپ تە جاتقان شىعار-اۋ. مۇمكىن شاماسى جەتپەي جاتقان شىعار... سوڭعى جىلداردا وسى سۋ تاسقىندارى, توپان سۋ كوبەيىپ كەتكەندەي كورىنەدى. ءسىرا, بۇرىن دا از بولماعان. توپان سۋدىڭ قاسىرەتىن حالىق بۇرىن دا از كورمەگەن. ونىڭ ۇلكەن قاسىرەت اكەلەتىنىن بىلگەن حالىق اقىر زامان بولعاندا, جەردىڭ ءجۇزىن توپان سۋ قاپتايدى دەگەن اڭىز­دى دا شىعارعان بولار. ونان سوڭ سۋ تاسقىنى كوبەيىپ كەتكەندەي كو­رىنۋىنە تەلەارنالار, باسقا دا اقپارات قۇرال­دارى دا سەبەپ بولىپ وتىرعان شىعار. كورسەتەدى دە جاتادى, ايتادى دا جاتادى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلكەن سۋدان الىس جاتساق تا, تسۋنامي دەگەندى دە ەستىدىك, ونىڭ الاپات اپاتتى كۇشىن دە كورەتىن بول­دىق. سوڭعى جىلداردا ارالداردا ورنالاسقان يندونەزيا سياق­تى ەلدەردەگى, مۇحيت جاعالاي قونعان جۇرتتارداعى تسۋناميلەردەن زارداپ شەككەن حالىق­تىڭ قاسىرەتىن كوز الدىڭا ەلەس­تەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. قان­شاما اۋقىمدى جەردەگى قيراعان ۇيلەر, وپات بولعان ەگىندىك, قىرىلعان مال, سونىڭ بارىنەن ايىرىلىپ, اڭىراپ قالعان ادام­داردى كورۋ قيىن. بۇرىن كورمەگەندى, بيىلعى جىلى جاپونيادا بولعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى ءتسۋناميدى دە كوردىك-اۋ. قالا اعىپ بارا جات­قانداي اسەردە بولدىق. اۆتوبۋستار, ۇيلەر قۋىرشاق سياقتى سۋ ۇستىندە كولكىپ, ءجۇزىپ ءجۇردى. ال تالاي مىڭداعان ادام سونىڭ استىندا قالدى عوي... مۇنىڭ ءوزى جاپونياداي ال­دى-ارتىن تەرەڭ ويلاپ, ءجۇز ءول­شەپ, ءبىر كەسەتىن الىپ ەلدە, جاپوندار دەيتىن جاسامپاز حالىق­تىڭ جەرىندە بولعانى مىناۋ تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشىنىڭ قۇ­دىرەتىن تاعى ءبىر اڭعارتقانداي ەدى. بۇل جاپونيادا ەمەس, باسقا ءبىر بەيقامداۋ ەلدە كەزىكسە قايتەر ەدى؟ اقىر زاماندى باسى­نان كەشەر ەدى دە... تسۋنامي – سۋدان كەلەر قا­سىرەتتىڭ ءبىرى. ول ءوزى سيرەكتەۋ, جەر سىلكىنىسى كوبىرەك بولاتىن ايماقتا كەزدەسەدى. ال وزەن­دەر­دىڭ ارناسىنان اسىپ, ۇلان-عا­يىر جەردىڭ سۋ استىندا قالا­تىنى كوپ ەلگە تاڭسىق ەمەس, مۇنى دا ءبىز سوڭعى كەزدە جيىرەك ەستيتىن بولدىق. بۇل ءوزى جاڭبىر كوپتەۋ تروپيكالىق ايماقتا عانا ەمەس, مامىراجاي وڭىردە دە بولا بەرەتىنگە اينالدى. اقپاراتقا ۇڭىلسەك, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا عانا ەمەس, اۋا رايى قالىپتى ەۋروپاڭدا دا قالالاردىڭ كوشەلەرىنىڭ وزەن ارناسىنا اينالعانىن كورەسىڭ. تاسقىننان كەلەر زيان كوپ. ەڭ جامانى ول ادام ءومىرىن دە قيىپ جاتادى. كەيبىر ايماقتا­عى سۋ تاسقىندارى بۇكىل الەمگە دە ىقپال ەتەدى ەكەن. بىلتىر پاكستاندا الاپات سۋ تاسقىنى بولىپ, كوپ جەردەگى ەگىس القاپ­تارى سۋ استىندا قالدى. ال سول القاپتاردا ماقتا ەگىلەدى ەكەن. ەندى سونىڭ سالدارىنان ءبىراز ماقتا كەم ءوندىرىلىپ, ونىڭ الەمدىك باعاسى كۇرت ءوسىپ كەتتى. سول پاكستانداعى سۋ تاسقى­نىن تەلەارنالار تالاي كورسەت­تى. شو­لۋشىلاردىڭ, ساراپشى­لار­دىڭ وي-تولعامدارىن دا ەستىدىك. تا­بيعات­تىڭ توسىن قۇبىلى­سىمەن قاتار, ۇلتتىق اۋقىمدا ءبىراز شارالاردىڭ اتقارىلماي جاتاتى­نىن ايتقان. قالاي دەگەندە دە, بۇل ءوزى ءار كەز قايتا­لاناتىن قۇبىلىستار, ونىڭ قاۋپىن بولجاۋ­عا بولادى. سوعان ءمان بەرىپ, ءتۇرلى شارالار جۇزە­گە اسىرىلىپ, جۇرت قامدانىپ وتىرسا, شىعىن دا از. ۇلى وزەن يند الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋ­لار گيمالاي, گيندۋكۋشتان باستاۋ الا­دى. جىلدا تاسيدى. كەي جىلى قاتتىراق. سول تاسقىن­داردى ەسكەرىپ, كۇنى بۇرىن قام­دانسا, ۇلى وزەن تىم قاتتى بۋىرقانباس ەدى دەيدى. ارينە, ايتۋعا جەڭىل. سويتسە دە سول تابيعات قۇبىلىستارى بۇل ومىرگە ءتان. الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋدىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلەدى. ول جەرگە ىلعال بولىپ تۇسەتىنى بەلگىلى. بۇل ايماققا سۋ تاسقىنى سىرتتان كەلمەيدى. قىتايدا دا جىلدا تاسقىن. ەل وعان ءتاستۇيىن دايىن وتىرادى. شاماسى كەلگەنشە سول سۋدى بۇرىپ الىپ, يگىلىككە جاراتقىسى كەلەدى. شاماسى كەلمەگەنگە امال جوق, سول تاسقىن بۇل ەلگە دە ءبىراز شىعىن ارقالاتادى. دايىن بولماسا, ارينە شىعىن بۇدان دا الدەقايدا كوپ بولار ەدى. بيىلعى جىل تايلاندقا اسا ۇلكەن سىن بولىپ وتىر. شىلدەنىڭ باسىندا باستالعان تاسقىن تولاستار ەمەس, قايتا كۇشەيە تۇسكەن­دەي. ەلدىڭ سولتۇستىگىندە پايدا بولعان نوك-تەن دەپ اتالاتىن تروپيكالىق داۋىل تايلاندتىڭ 79 پروۆين­تسياسىنىڭ 63-ءىن شار­پىپ, تالاي نارسەنى ءبۇل­دىردى. ميل­ليونداي ادام زارداپ شەگىپ, دارىگەرگە قارالۋعا ءماجبۇر بول­دى. شيرەك ميلليون ادام جاي-كۇ­يىنەن ايى­رىلدى. ەگىندىك, جايى­لىمدىق جەردى بىلاي قويعاندا, 15 مىڭ كاسىپورىن سۋ استىندا قالعان. 2536 مەكتەپ جابىلىپتى. دۇنيە دۇنيە عوي, وسىناۋ تاس­قىننان ادام قۇرباندىعى ايتار­لىقتاي بولىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن 527 ادام قازا تاپسا, سول تاسقىننان اۋرۋ تاۋىپ, دەنساۋلى­عىنان ايىرىل­عاندار سانى ءتىپتى كوپ. اسىرەسە بالالار مەن قارت­تارعا قيىن. ەلدىڭ استاناسى بانكگوكتاعى جاعداي ءتىپتى كۇردەلى. ول ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە, چاۋپكحراي وزەنىنىڭ تولىسىپ اعىپ, تەڭىزگە قۇيار تۇ­سىندا بولعاندىقتان دا, كوپ اۋدا­نى سۋدىڭ استىندا قالىپ وتىر. قالا, ەل باسشىلارى استانا تۇر­عىندارىن ول ايماقتان ءمۇم­كىن­دىگىن­شە تەز كەتۋگە شاقىرىپ, اپ­تاسىنا بەس كۇندىك دەمالىس بەردى. سۋ تاسقىنى ەلدىڭ ساياسي ءومى­رىنە دە ىقپال ەتەتىن ءتۇرى بار. تالاي جىلدان بەرى كۇرەسىپ, بيىلعى تامىز ايىنداعى سايلاۋدا جەڭىس­كە جەتىپ, ۇكىمەت باسشىسى بولعان ينگلاك چيناۆات حانىم اتىنا قاتتى سىن ايتىلىپ جاتىر. جاع­دايعا العاشقى كۇننەن ءمان بەرمەدى دەيدى. كەيىنىرەك كەش بولعان. مۇندايدا قيىندىققا ابىر­جۋشىلىق, ۇرەي قوسىلادى. ەرتەڭ نە بولار ەكەن دەگەن حالىق دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىك ءونىم­دەرىن تالاسىپ الىپ جاتقان كو­رىنەدى. كولىك كۇتىپ ساپىرى­لىسقان جۇرت كوپ. بۇل ەلگە دە تاسقىن توسىن جاعداي ەمەس, ءار كەز بولىپ جاتا­دى, جۇرتتىڭ كوزى ۇيرەنگەن. راس, بيىل­عىسى ەرەكشەلەۋ. ون جىل بۇرىن وسىلاي بولعان ەكەن. ەل باسشىلىعى سونى دا ەسكەرىپ, ەرتەرەك قام­دانعاندا, كىم بىلەدى, ءدال بۇگىنگى قيىندىقتىڭ ءبىرازى­نىڭ الدىن الۋعا دا بولار ما ەدى دەيدى جۇرت. تروپيكالىق ەلدەر ءۇشىن تاس­قىننىڭ توپان سۋعا اينالۋى ءۇي­رەنشىكتى جاعداي بولسا, ەۋروپا ەلدەرى ونى كەزدەيسوق, توسىن ءنار­سە سەكىلدى كورەدى. سويتەدى دە قام­سىز كەزىگىپ, قاپى قالىپ جاتادى. سوڭعى كۇندەردە فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە نوسەر جاڭبىردان وزەندەر ارنا­سىنان اسىپ, تاسقىن بولدى, جول بۇزىلدى, اعاشتار قيرادى, ۇيلەردى سۋ الدى. ەڭ جامانى – ادامداردىڭ قازا بولعانى بار. وسىدان ءبىراز بۇرىن يتاليا­نىڭ سولتۇستىك باتىسىندا دا ءنو­سەر جاڭبىردان اتاقتى پورت-قالا گەنۋيا سۋ استىندا قالىپ, جەتى ادام قازا تابۋى ەلدى اياعىنان تىك تۇرعىزعانداي بولعان. بيىلعى تاسقىننان سۋداعى قالا ەسەپتەلەتىن ۆەنەتسيانىڭ ءوزى زارداپ شەككەن, تۇرعىن ۇيلەر مەن وفيستەر­دىڭ تومەنگى قاباتتارىن سۋ با­سىپتى. سوڭعى مالىمەتتەرگە قارا­عاندا, بۇكىل يتاليادا 20 ادام سول تاسقىننىڭ قۇربانى بولىپ­تى. ساباق بولار ءجايت. نوسەر جاڭبىر يسپانياعا جەتىپ, سودان تاسقىن بولىپ, جول جابىلىپ, پويىزداردىڭ ءجۇرىسى دە بۇزىلىپتى. كورشى ەلدەردەگى جاعداي قاي­تالانباس ءۇشىن ۇكىمەت ءبىراز شارا­لاردى قولعا العان كورىنەدى. ارينە, مۇنى ءجون-اق دەرسىڭ. باسقا ەلدەردەگى جاعدايدى ايتقاندا, ءوز ەلىڭدەگى جاعداي ۇنە­مى كوڭىلدە تۇرادى. ءورتتى ءتىلسىز جاۋ دەسەك, سۋ تاسقىنى دا سوعان اعايىن. ونىڭ دا كەزدەيسوق كەزىگەتىنى دە بار. وسىدان ءبىراز بۇرىن سارىاعاش اۋدانىنداعى جاعداي سوعان كۋا. تاسيتىنداي وزەنى كوپ ەمەس ءوڭىر. قارى دا قالىڭ بولمايدى. ادەتتە, سول قار ەرىگەندە, ءتىپتى جىلعا بولىپ اقپاي, نەگىزىنەن جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. سول جىلى جەردىڭ توڭى جىبىمەي جاتىپ, كۇن بىردەن جىلىپ, ازىن-اۋلاق قار جەرگە سىڭبەي, الدىمەن جىلعالارعا اينالىپ, سولاردىڭ باسى قوسىلۋىنان قۇرالعان تاس­قىن سۋ جولىنداعى ءبىراز نارسەنى قيراتقانى بار. ۇيلەر زاقىم­دانىپ, مال شىعىنىنا جول بەرىلدى. ءدال كەزىندە بولماسا دا, جەرگىلىكتى ورگاندار ىلە-شالا زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتتى. وسى مىسالدىڭ ءوزى ەشقاشان دا قامسىز بولماۋدى تالاپ ەتەدى. قام جاساۋ دەگەننەن شى­عادى, وسىدان ءبىراز بۇرىنعى شىعىس قازاقستان وبلىسىن­داعى جاعداي ارقاشان كوڭىلگە ورالادى. قالىڭ تۇسكەن قاردىڭ ەرۋىن بۇكىل ەل بولىپ كۇتتى. اۋىلدار كوشىرىلدى, وزەندەردىڭ ارنالارى تازالاندى. ءدال سو­نىڭ ارقاسىندا ادامدار امان. سونداي دايىندىق بولما­سىن­شى, بۋىرقانعان اساۋ وزەندەر مالمەن بىرگە ادامداردى دا الىپ كەتەر ەدى عوي. تابيعاتتىڭ قاتىگەزدىگىنىڭ كەيدە قاپى قالدىراتىنى بار. سونداي جاعداي الماتى وبلى­سىنداعى قىزىلاعاش اۋىلىندا بولدى. اۋىلدىڭ ءبىراز ايماعىن تاسقىن سۋ وپىرىپ كەتتى. وكى­نىش­كە قاراي, ادام شىعىنىنا دا جول بەرىلدى. بىراق جەرگىلىكتى ورىندار ءجابىر شەككەندەرگە جەدەل قول-ۇشىن ۇسىندى. اپاتقا ۇشىراعان اۋىلدا جاڭا, ەڭسەلى عيماراتتار بوي كوتەرىپ, تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دا ءۇيلى بولدى. سىرداريا وزەنىنىڭ كوكتەمگى تاسۋى جىل سايىن تالاي جۇرتتى ابىگەرگە سالاتىن. ءبىر وبلىستىڭ حالقى ءبىراز ۋاقىت شالا ۇيقى ءومىر كەشەر ەدى. قىرۋار قارجى جۇمسالىپ, تاسقىنمەن كۇرەسىپ جاتاتىن. قامدانۋدىڭ, قامقور­لىق­تىڭ ارقاسىندا ەل سول ابىگەردەن قۇتىلدى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى سالىنىپ, قازىر بۇل ايماق سۋ تاسقىنىنان عانا قۇتىلىپ قويعان جوق, ەگىنشىلىكتى دامىتۋعا دا جاڭا ءمۇم­كىندىكتەر تۋدى. ءيا, ءبىر نارسەنىڭ باسى انىق: ول تابيعات اپاتىنىڭ ايتىپ كەلمەيتىنى, جەر, ەل, ادام, ۇلت تالعامايتىنى, كەلتىرەر زارداپ­تارىنىڭ قاتەرلىگى. ال بىزدە جاعداي قالاي, احۋال نەشىك؟  توتەننەن كەلگەن تابيعات اپات­تارىن اۋىزدىقتاۋعا مۇددەلى ۆەدوموستۆولار مەن جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى تاس-ءتۇيىن دا­يىن با؟ ادامداردى پسيحولو­گيالىق جا­عىنان ازىرلەي الدىق پا؟ اياق­استى قاۋىپ-قاتەر تونە قالعان جاع­دايدا قانشالىقتى شى­عىن­سىز شىعۋ مۇمكىندىكتەرى بار؟  وسى تۇرعى­دان العاندا, قازاق­ستاندا  وڭ تاجىريبەلەردىڭ قا­لىپ­تاسىپ, وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋ­داعى, جويۋداعى كەشەندى شارالار ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەن ورىندى. دۇنيە-جاھاندا بولىپ جاتقان قاتەرلى دە قايعىلى اپاتتاردى ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ, سەبەپ-سال­دارلا­رىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋدىڭ ارقا­سىندا زور ەكونو­مي­كالىق شى­عىنداردى بىلاي قويعاندا  ادام ءۇشىن زاردابى وتە اۋىر جايت­تاردى تىزگىندەۋگە مۇمكىندىك تۋ­دى. سوڭعى جىل­دارى  قازاق­ستان­دى بىرنەشە توپان سۋ تاس­قىنى شارپىدى. سونىڭ  ءبىرى الماتى وبلىسىنا قاراستى قىزىلاعاش اۋىلىن شايىپ كەتكەن  اپاتتى اۋىز­دىق­تاۋعا بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلدى. قازاق­ستاندىقتار ۇيىم­­شىل­دىق­تىڭ, باۋىر­مال­دىق­تىڭ ۇلگى­سىن كور­سەتىپ, كومەك كەرۋەندەرى ەلىمىزدىڭ ءار قيى­رىنان تولاس­سىز اعىلىپ جاتتى.  ەلباسىنىڭ تىكەلەي قا­داعالاۋى ارقاسىندا ۇكىمەت زور ماتە­ريالدىق كومەك بەردى. اۋىل قايتا جاڭعىرىپ, تانىماس­تاي وزگەردى. مىنە, وزگە­لەر ۇلگى الا­تىن تۇس بۇل!  قى­زىلوردا وب­لىسىندا جايشى­لىقتا  جى­لام­­سىراپ اعاتىن سىر­داريا وزەنى توسىن مىنەز كورسەتكەندە دە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى باس بو­لىپ توسىن وقيعانى تەز-اق  قال­پىنا كەلتىرۋگە جۇمىلا كىرىستى.  كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋ ءۇشىن مەملەكەت تارا­پىنان قو­ماقتى قاراجات جۇم­سالدى. ءسوي­تىپ, ەلدى مەكەن تۇر­عىن­دارىنىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇ­رۋىنە بارىنشا جاعداي جا­سالدى. ساقتاندىرۋ جۇمىستارى ال­دىن الا جۇرگىزىل­مەگەندە  شى­عىس قازاقستان وب­لىسىنداعى ادەت­تەگىدەن بولەك تابيعات مىنەزى اۋىر زارداپتارعا سوقتى­رارى انىق ەدى. ۇكىمەت تاراپى­نان شۇ­عىل شەشىمدەر قابىل­دانىپ,  جا­سالعان ناقتى ءىس-ارە­كەتتەر ءناتي­جەسىندە جانتەكەي اۋىلىنداعى ادامدار قىتىمىر قىس قىس­پا­عىنان قىسىل­­ماي شىقتى.  قي­راعان ءۇي­لەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, تەگىن الەۋمەتتىك كومەكتەر بەرىلدى. باتىس قازاق­ستان وبلى­سىن­داعى  تاسقىن سۋ­دىڭ الدىن الۋ­داعى جانە جويۋداعى تىندى­رىمدى ىستەر ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتىڭ سال­ماعىن اجەپتاۋىر جەڭىلدەتتى. ءايت­پەسە, زارەنى الاتىن, ۇرەيدى ۇشىراتىن توسىن وقيعانىڭ شى­عىنى ەسەلەنە تۇسەرى انىق ەدى. تابيعاتتىڭ توسىن اپات­تارىن كىم بولجاپتى؟! ايتەۋىر, بەتى اۋلاق بولسىن دەيىك. ماماديار جاقىپ.