ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
بىردەن ايتا كەتكەن ءجون, «قورعاس» حالىقارالىق ورتالىعىنا تۇرمىسى بايلانعانداردىڭ بارلىعى دا ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتىپ وتىر. ويتكەنى «قورعاسقا» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق مارتەبەسى بەرىلدى, بۇل حالىقارالىق ورتالىقتىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسىعان بايلانىستى «قورعاس» شىحو قىزمەتىنە قاتىستى كودەكستەر مەن زاڭدارعا سايكەسىنشە ونشاقتى تۇزەتۋ ەنۋى ءتيىس.
وسى وزگەرىستەر الدىندا جاركەنت قالاسىنان 36 شاقىرىم جەردەگى «قورعاسقا» جۋرناليستىك ساپارمەن كەلدىك. سوڭعى ۋاقىتتا حالىقارالىق ورتالىقتىڭ «قازاقستان جاعى قۇلازىپ جاتىر, قىتاي تارابى وركەندەپ كەتكەن» دەيتىن سوزدەر كوبەيىپ كەتكەنى بەلگىلى. ۇلكەن تاۋار اينالىمى بار جەردە زاڭداردى, كەدەندىك باقىلاۋ مەن تىيىمداردى اينالىپ ءوتىپ, بىردەن جاپىرىپ پايدا تاپقىسى كەلەتىندەر تابىلماي تۇرمايدى. كەيبىرى قاعاز جۇزىندە بولعانىمەن, قازاقي ناقىشتاعى كەلبەتى كوز تارتاتىن بىرقاتار قۇرىلىستاردا قيمىل بار ەكەنىن سوزبەن ەمەس, كوزبەن كورۋ ءۇشىن دە كەلگەن بۇل ساپارىمىز ءوزىن ءوزى اقتادى.
بىرىنشىدەن, «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنا باسشىلىققا كەلگەنىنە ءبىر جىلداي عانا بولعان قاھارمان دجازينمەن تىكەلەي جۇزدەسىپ, ناقتى ىستەر مەن تۇيتكىلدى ساۋالدارعا جاۋاپتار الدىق. قۇرىلىسى بىتكەن جانە بىتپەگەن نىسانداردى ارالادىق.
وقىرمان ءۇشىن تۇسىنىكتى بولسىن, «قورعاستاعى» قازاقستانعا تيەسىلى 460 گەكتار جەردەگى ساۋدا-ساتتىق كەشەندەرى, قوناقۇيلەر مەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن, قولونەرشىلەر قالاشىعىن جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىنا تۇرعىزۋ ءاۋ باستان قاراستىرىلعان. ەگەر قازاقستان جاعى جوبانى ەڭسەرۋدە كەشەۋىلدەپ جاتسا, ونىڭ دا ءوز سەبەپتەرى بار. ويتكەنى ق.دجازين ءبىزدىڭ ورتاق ورتالىققا مۇلدە باسقا دايىندىق, باسقا «ستارتپەن» كەلگەنىمىزدى ايتادى.
«قورعاسقا ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى قازاقستاندىق بولىككە ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىن دامىتۋعا جايلى جاعداي تۋعىزادى. الداعى ۋاقىتتا «قورعاس» شىحو ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىنا قاتىسۋشىلار سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن – جەر, م ۇلىك سالىعى, ۇجىمدىق تابىس سالىعىنان بوساتىلادى. بىراق ءبىز الەۋمەتتىك سالىقتاردى تولەۋ پارىز دەپ ويلايمىز. ويتكەنى مۇندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندەر دە, جۇمىسشىلار دا, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىندار دا مەملەكەتتىك ەمحاناعا بارا ما – بارادى. مەكتەپتە بالالارى وقي ما – وقيدى», دەيدى «قورعاس» شىحو» اق پرەزيدەنتى.
ق.ءدجازيننىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ينۆەستورلارعا بارلىق سالا بويىنشا نولدىك سالىقتىق جەڭىلدىك جاساۋدى قاراستىرعان. وسىلايشا ورتالىق ءوز تاراپىنان الەۋمەتتىك سالىقتىڭ قالدىرىلۋى تۋرالى ۇسىنىس جاساپ وتىر. بۇل مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سالالارداعى جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قابىلدانىپ وتىرعان شارا.
بولاشاقتا 10 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «قورعاس» شىحو-نىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋدە عانا ەمەس, ونى ورنىقتىرۋدا دا ماڭىزى زور. بۇعان ونىڭ ەڭ الدىمەن الەۋەتى زور قىتاي نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا باعىتتالۋى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەگەر ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, تاۋار ۇسىنۋ جاعىنان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى بىرىكسە دە قىتاي نارىعىنىڭ كولەمىمەن شەندەسە المايتىنىن اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان باستى نازار تۋريزم سالاسى بولۋ كەرەك. ق.ءدجازيننىڭ سوزىنە قاراعاندا, كورشىلەس شۇار-عا ىشكى قىتايدان جىلىنا 65 ملن تۋريست كەلەدى ەكەن. ويتكەنى قىتايلىقتاردىڭ 85 پايىزىنىڭ قۇجاتى جوق. سوندىقتان وندا ىشكى تۋريزم قاتتى دامىعان. ەندى ولار قازاقستانعا دا زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. وسى سەبەپتى بۇل ەلدىڭ اسا ءىرى بىرنەشە كومپانياسى «قورعاس» شىحو-عا تۋريستىك باعىتتار ۇيىمداستىرىپ بەرۋگە ءوتىنىش جاساپ وتىر. بۇل ءوتىنىش ينۆەستورلارعا جاسالاتىن جەڭىلدىكپەن بىرگە باستالاتىن ورتالىقتىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى كوڭىلگە ۇلكەن ءۇمىت ۇيالاتادى.
كەزدەسۋ بارىسىندا «قورعاس» باسشىسى حالىقارالىق ورتالىقتا قازاقستاندىق بيزنەستىڭ ۇلەسى 30 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيتىندىگىن ايتتى. سەبەبى «قورعاس» – قازاقستاننىڭ شىعىس قاقپاسى عانا ەمەس, ساۋدا سورەسى. بۇل جەردە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءار سالاداعى تابىستارىمىزدى عانا ەمەس, تۋريستىك قىزمەتىمىزدى كورسەتۋدىڭ دە بارلىق مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ۆيزاسىز ايماقتا ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى دا جەكە كۋالىكپەن-اق ەمىن-ەركىن قىدىرىپ, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ, ەمدەلىپ, دەمالا الادى. وعان قوسا 50 گەكتاردى الىپ جاتقان «Happylend Khorgos» قۇرىلىسى اياقتالسا – قىزىقتى كوبەيتىپ, تۋريستەردى تارتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل دا قازاقستاننىڭ ءوز «ديسنەيلەندى» سياقتى الىپ جوبا.
وسى ارادا اينالىپ وتپەيتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. بۇرىن مۇندا جولى تۇسكەندەر كەدەندىك باقىلاۋ بەكەتتەرىندەگى تاڭ اتپاي باستالاتىن ۇزىن-سونار كەزەك, ءيىن-تىرەسكەن ازاپتى بىلەدى. تاۋار تاسيتىندار دا بۇل قيامەت-قايىمنان تالاي رەت وتكەن. جانە بۇل سۇرگىندى قالتا قاققىشتار ودان بەتەر سۇرلىكتىرىپ كەلگەن. سوندىقتان «قورعاس» باسشىلىعى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ءارى-بەرى قاتىنايتىنداردى تاڭعى 7-00-دەن باستاپ كەشكى 19-00-گە دەيىن وتكىزە باستاعان. جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان تۋريستىك توپتارعا ارنالعان «جاسىل ءدالىزدىڭ» دە كەزەكتى ازايتۋعا سەپتىگى مول ەكەنىن كوردىك. كەلەسى جىلدىڭ جاز ايلارىنان باستاپ شىحو تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەۋگە كوشپەك.
ەگەر وتكەن جىلى كۇن سايىن حالىقارالىق ورتالىقتان قازاقستان جاعىنان تاۋلىگىنە 1800-دەي ادام وتەتىن بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 5 مىڭ تۋريستكە ارتقان. جۋىردا عانا كەدەندە رەكوردتىق كورسەتكىش تىركەلىپ, ءبىر كۇندە 6200 ادام ساپارلاپ كەلگەن. ال قىتاي جاعىنان كۇنىنە مۇندا 12-15 مىڭ ادامداي كەلەدى.
ءبىزدىڭ ادامداردىڭ دا قىتايدان نە تاسيتىنىن تىزە بەرۋ ارتىق بولار, بىراق كورشىلەرىمىز دە قازاقستاننىڭ ونىمدەرىن ىقىلاسپەن ساتىپ الادى. ولار كوبىنەسە بىزدەن ازىق-ت ۇلىك, كونديتەرلىك ءونىم, ۇننان جاسالعان ونىمدەردى كوپتەپ الادى. ءبىزدىڭ ونىمدەردى كورشىلەرىمىز جوعارى باعالايدى.
ساياساتپەن دە, ۇلكەن ەكونوميكانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىمەن دە ءىسى جوق قاراپايىم حالىققا كەرەگى وسى. بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس ۇزىلمەسە بولعانى. ءبىر كەزدە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىكتىڭ ساۋدا-ساتتىق, تۋريستىك, ەكونوميكالىق كەشەندەرى كوپكە قىزمەتىن كورسەتىپ وتىر. سالىق تۇرلەرىنەن بوساتىلعان, Duty Free ۇلگىسىندەگى ايماقتا ۇتىلىپ وتىرعان ەشكىم دە جوق.
سول سياقتى الماتىدان ارنايى بارعان جۋرناليستەر چجەنچجوۋ قالاسىنداعى «سلۋچانگە» قىتاي مادەني-تۋريستىك ورتالىعىنداعى اشىلعان مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا دا ورتاقتاستى. ونداعىلار سۇيەگىنە زاقىم كەلگەن ناۋقاستاردى ەمدەيتىن تراۆماتولوگيالىق ەمدەۋ مەكەمەسى بولاتىندىعىن, بۇل جەردە ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىنان بولەك, قازاقستان مەن قىتاي ەلدەرىنىڭ وسى سالاداعى عىلىمي جەتىستىكتەرى مەن ىزدەنىستەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋاتىندىعىن ايتىپ وتىر.
قالاي بولعاندا دا, قالتاسى تاياز, قاراجاتى ساناۋلى تۋريستەر ءۇشىن حالىقارالىق ورتالىقتىڭ پايداسى وراسان. قازىر قازاقستاندىق تۋراگەنتتىكتەر جولاۋشىلاردى «قورعاسقا» قىدىرتىپ قانا قويماي, كەرەك-جاراعىن تۇگەندەۋگە, جولاي شارىن شاتقالدارىنا اپارىپ, شونجىداعى ىستىق سۋعا شومىلدىرىپ, جەتىسۋ ءوڭىرىن شاما-شارقىنشا قامتۋعا ۇمتىلۋدا.
وسى ساپارىمىزدا تمد ەلدەرىنەن كەلگەن تۋريستەردى, ىرگەمىزدەگى قىرعىزداردى, رەسەيلىكتەردى از كەزدەستىرگەن جوقپىز. ءبىر قىزىعى, «قورعاستا» ءتىلماش تابۋ, ساۋدا-ساتتىق جاساۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە كورشىلەرىمىزدە قازاق ءتىلىن جاپ-جاقسى مەڭگەرە باستاعان ەكەن.
قازىر قازاقستان جاعى قوناقۇي بيزنەسىن دامىتۋعا كۇش سالىپ وتىر. 30 كۇن بويى ۆيزاسىز سايرانداۋعا بولاتىن حالىقارالىق ورتالىققا الەمدىك برەندتەر كوز سالىپ, ءوز ساۋدا نۇكتەلەرىن اشۋعا ۇمتىلىپ جاتقانى دا جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى. ەبىن تاپقان وتاندىق ىسكەرلەر ءۇشىن «قورعاس» – وتە ۇلكەن مۇمكىندىك. «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ دامۋ داڭعىلىنا تۇسەتىن كۇندەر الىس ەمەس.
الماتى – جاركەنت – الماتى
