وسى ارادا ءسابي تولەگەندى تەربەتكەن بەسىك, بولاشاق ۇلكەن جۇرەكتى اقىننىڭ ىڭگالاپ تۋعان توپىراعى, ۋىزىنان جارىعان تەگى تۋرالى ءبىر اۋىز ايتپاسقا ءاددىمىز جوق. قاھارلى 42-ءنىڭ جەلتوقسانىندا, مايدانداعى قاجىباي اكەسىنەن «قارا قاعاز» كەلگەن قارالى كۇندەردە تۋعان بەيكۇنا نارەستەگە وتان ءۇشىن تولەۋىن تولەپ قويعان ازالى شاڭىراق ازان شاقىرتقىزىپ اتىن «تولەگەن» دەپ قويىپتى. شەرلى جەسىر انانىڭ ءالديى, اتاسى سىزدىقتىڭ الپەشى قۇيىلعان كوكىرەك. ال بۇل سىزدىق اتامىز تەگىندە دە تەگىن ادام ەمەس.
اتاقتى اقىن, سەيفۋلليندەردىڭ سوڭىنان ەرگەن, سابەڭدەرمەن سىيلاسقان, مۇحاڭدارعا ەركەلەي بىلگەن, اشارشىلىق تۋرالى ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى» دەگەن نالالى داستان تۋدىرعان جاقان سىزدىقوۆتىڭ اكەسى. سوعىستىڭ الدىندا «قاراعاش» كولحوزىنىڭ توراعاسى بولعان ءىنىسى قاجىبايدىڭ اقىندىعى جاقاننان دا مىقتى بولار ەدى, اتتەڭ وقىماي قالدى عوي دەپ اۋىلدىڭ كوزكورگەن قاريالارى بەرتىنگە دەيىن ايتىپ وتىرار ەدى. بۇل ەكەۋىنىڭ ءىنىسى بەلگىلى ادەبيەتشى, كاسىبي اۋدارماشى, برەستىڭ ءبىر قورعاۋشىسى بولعان, توقسان جاساپ ومىردەن وتكەن قاجىمۇرات سىزدىقوۆ اقساقال ەدى. ءبىر اۋلەت, ءبىر ارمان, ءبىر تىلەك. قازاقتىڭ وسى اعايىندى نار جىگىتتەرىنىڭ, اتاسى سىزدىقتىڭ اماناتىن ارقالاۋ اقىر سوڭىندا تولەگەننىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى-اۋ.
قازپي-دە الپىسىنشى جىلدارى وقىپ جۇرگەن داۋرەنىندە بالا تولەگەندى اعا تولەگەن, اياۋلى تولەگەن ايبەرگەنوۆ ىزىنە كوپ ەرتكەن ەكەن. جاقسى كورىپتى. ونەرىن. ولەڭىن. سەرىلىگىن. جانە جۇرەگىن. بالا تولەگەن دومبىرا تارتادى, ءان سالادى. بىردە اعا تولەگەن قوياردا-قويماي قولىنان سۇيرەپ كادىمگى «قاسيەتتى قازىنا جىر, بايتاق ءان» عارەكەڭنىڭ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ءوزىنىڭ الدىنا الىپ بارادى. تەگىندە, كونسەرۆاتورياعا اۋىستىرماق ويى بار. «وسى ىنىمنەن ءانشى شىعادى, عارەكە, تىڭداپ بايقاڭىزشى» دەپ قيىلادى. تولەگەندەي ساڭلاق ءىنىسىنىڭ بەتىنەن قاعاتىن عارەكەڭ قايدا! تىڭدايدى. ءانىن تىڭداپ بولعان سوڭ ولەڭىن وقىتادى. سوسىن ءبىر دەم ويلانىپ وتىرىپ: «تولەشجان, بالانى بەكەر قيناما. ودان دا ولەڭىن جازسىن» دەپتى. سودان بەرگى جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا تولەگەن ولەڭىن ۇزبەي جازىپ كەلەدى. ولەڭىنە پروزاسى مەن دراماتۋرگياسى قوسىلدى, قالامىنان داستان-پوەمالار جوسىلدى, شاعىن اڭگىمەلەرى شىرايلى حيكاياتتار مەن شالقار روماندارعا ۇلاستى. كوسەمسوزى مەن اقمىلتىق جۋرناليستىگى جانە بار. ارينە, ءان-كۇيىمەن دە اجىراسقان جوق. اقىن ءانسىز بولۋشى ما ەدى. شىنداپ كەتسە, ءشامشىنىڭ ايتاتىنىنداي, «دوماشني انشىلەردەن» الدەقايدا بيىگىرەك قالىقتايدى-اۋ. تولەگەننىڭ ءوزىن كورمەي-بىلمەي جاتىپ التىنبەك قورازباەۆ ونىڭ ولەڭىنە ىنتىق بولىپ, «اگۋگاي, دومبىرا-اي» ءانىن ومىرگە كەلتىرۋىنەن دە اقىن تابيعاتىنىڭ كۇيلى, سىرلى, سازدى استارلارىن سەزىنەمىز.
ءبىر كەزدەرى الماتىدان, ودان كەيىنگى استانادان ارقانىڭ كەربەز سۇلۋ كوكشەتاۋىنا ات ءىزىن سالار ازاماتتار «كوكشەدە ات باسىن تىرەر كىم بار ەدى؟» دەگەندە «كوكشەتاۋدا تولەگەن بار عوي!» دەگەن جاۋاپ الار ەدى. اياۋلى عافاڭ – عافۋ قايىربەكوۆ, كاكەڭ – كاكىمبەك سالىقوۆ, ساكەڭ – ساكەن ءجۇنىسوۆ, اقاڭ – اقسەلەۋ سەيدىمبەك, تاعى باسقا ءاز اعالار كوكشەگە كەلگەن سايىن «تولەشجانىم» دەپ تولەگەندى ىزدەپ تابار ەدى. كوكشەنىڭ سىرى مەن جىرىنا, پەيىلىنە جىرعاپ قانىعار ەدى. ءىشى تەرەڭ, كوكىرەگى كومبەلى زەرەن توكەڭدى كوكشەنىڭ بۇگىنگى اقانىنداي, ءبىرجانىنداي كورەر ەدى. كوكشەتاۋدا بولعان كەزدەرىندە قاستارىندا قاشان دا توكەڭنىڭ بولعانىن قالار ەدى. بۇگىنگى ءىليا جاقانوۆ, كادىربەك سەگىزباي ۇلى, قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆ, يران-عايىپ, ۇلىقبەكتەر دە سولاي. ەرتەرەكتە كوكشەتاۋدىڭ وبكوم پارتياسى اۋىلعا قادىرمەندى ۇلكەن كىسىلەر ات ءىزىن سالعاندا كوكشەنىڭ ەلى-جۇرتىن, بۋراباي مەن زەرەندى, ايىرتاۋ-سىرىمبەتىن ارالاتىپ قىدىرتۋ ءۇشىن قاستارىنا ءاردايىم جولباسشى قىلىپ قوسىپ بەرەتىنى دە ەسىمىزدە. بىردە ەگىن وراعى كەزىندە ەلگە اتاقتى اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ اقساقال ارنايى كەلە قالدى. توكەڭ قاشانعىداي وبلىستىق گازەتتە. ءۇش كۇن قاتارىنان ابەڭدى ءۇش اۋدانعا اپاردى. كۇندە كەشتەتىپ قايتىپ ءار ساپاردان نوۆەللاعا بەرگىسىز توگىلتىپ تولعامدى ماقالا جازىپ, تاڭەرتەڭ رەداكتسياعا قالدىرىپ كەتەدى. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ ول ماقالا جارقىراپ شىعىپ تۇرادى. ءۇش كۇنى بويى سولاي. سول ەسسەلەردى ءابۋ اقىننىڭ كوكشە ساپارىنىڭ گيمنى سياقتى قابىلداپ ەدىم. جانە توكەڭنىڭ ەرەن ەڭبەككەرلىگىنە تاڭ قالىپ قىزىققانمىن سوندا. سول اپتادا اعامىز, ءسىرا كوز شىرىمىن الماسا, ۇيىقتاماعان بولار.
تاعى بىردە كوكشەتاۋعا ۇلت ارىستارىمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن, لەنيننىڭ الدىندا قازاق اۆتونومياسىنىڭ رەسەيمەن شەكاراسى تۋرالى بايىپتى بايانداما جاساعان, قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت ماتەماتيكانىڭ ۇلى وقۋلىعىن جازعان الاشتىڭ ارداقتىسى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ جولى ءتۇستى. ول كەزدە بىزدەي بوزوكپەلەر قاراعاندىدا تۇراتىن الەكەڭنىڭ مۇنداي قادىر-قاسيەتىنەن مۇلدەم بەيحابارمىز. مىنە, وسى كىسىنىڭ قاسىنا كەزىندە شولوحوۆقا نوبەل سىيلىعىن العانىن سۇيىنشىلەگەن وبكومنىڭ زيالى حاتشىسى بەيسەن جۇماعاليەۆ اتقوسشىلىققا ءبىزدىڭ توكەڭدى قوسادى. قادىرلى مەيمانعا ەل مەن جەردىڭ اڭگىمەسىن ايتا بىلەتىن ادام كەرەك قوي. ال وعان تولەگەننەن ارتىق كىمدى تاباسىڭ. سودان اعامىز ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن ورالدى. قۇداي سالماسىن, اسەرى كول-كوسىر. الاش تاريحىنىڭ اڭگىمەسىنە ءبىزدى دە قارىق قىلدى.
ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ دە كىم ەكەنىن بىلدىك. البەتتە, توكەڭنىڭ ارقاسىندا.
احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان اقىن تۋرالى دا العاش توكەڭنەن ەستىپ بىلگەنبىز. قازاق گرامماتيكاسىنىڭ ارعى اتاسى احاڭ ەكەندىگىن, ماعجاننىڭ: «بار بالە اناۋ قاسقاباستان شىعىپ جاتىر» دەپ ايتقانى سياقتى اڭگىمەلەردى قۇلاعىمىزعا قۇياتىن دا وسى اعامىز-دى. سوندا بۇل, قۇداي-اۋ, كەڭەستىڭ قىزىل ساياساتى ەكپىندەپ تۇرعان جەتپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسى. ستۋدەنت كەزىندە الماتىدا جاقان سىزدىقوۆ اقىن اتاسىنىڭ اينالاسىندا كوبىرەك جۇرگەن تولەگەن كوكىرەگى قازاقى رۋح پەن جىگەرگە تولى بولاتىن. اسىرەسە سەكسەنىنشى جىلدار ىشىندەگى اقىندار ايتىسى, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرى, ءبىرجان سال مەن اقان سەرىلەردىڭ مەرەيتويلارىن وتكىزۋ, قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ, العاشقى ابىلايحان تويىن وتكىزۋ, كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ الماتىداعى كۇندەرى – وسىلاردىڭ ەشقايسىسى, بىلايشا ايتقاندا, قاتارداعى جۋرناليست تولەگەن قاجىباەۆتىڭ قاتىسۋىنسىز ورايىنا كەلمەيتىن, ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا باستاۋشى, نۇسقاۋشى, جاسقاۋشى بولىپ تولەگەن جۇرەتىن-ءدى. كوكشەدە كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ ءسوزىن تولەگەن ايتاتىن-دى. اقىندىق تا, ازاماتتىق تا داۋىسى حالىق جۇرەگىنە جول تاپتى, ەل ىشىندەگى ابىروي-بەدەلى جىلدان-جىلعا زورايا بەردى.
تاۋەلسىزدىك ۇلتجاندى قالامگەردىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى. كۇرەسكەرلىگى, قايراتكەرلىگى, قاجىماس ەڭبەكقورلىعى جىعاسىن جىقپادى. تابيعاتتى بۇلدىرۋشىلەرگە قارسى تۇرىپ, قارلىعاششا شىرىلداپ, بۋرابايعا اراشا ءتۇستى. قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن قورعاۋدان جالىققان دا, جالتارعان دا, جاسقانعان دا جەرى جوق. وسى رەتتە اكىمقارالارمەن شارپىسىپ, شايقاسىپ, بەتكە ايتىپ سالاتىن كەزى دە جوق ەمەس. كولتەكسىز, تۋراشىل بولمىسى سولاي بولعاسىن قايتسىن. سونىسىمەن ۇناماي دا قالادى. دەگەنمەن دە ناعىز اقساقالدىڭ شىن نيەتتى, ەلدىكتىڭ پاراساتتى ءسوزىن اڭعاراتىن نارقاسقا ازاماتتار, قۇدايعا شۇكىر, بۇل قازاقتا بار عوي. انا جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى قايرات پەرنەش ۇلى قوجامجاروۆ الدەبىر شارۋامەن استانادا جۇرگەن توكەڭدى شۇعىل ىزدەپ, تاۋىپ الدى. ەرتەڭ كوكشەتاۋعا ەلباسى كەلەدى ەكەن...
وبلىس ورتالىعىنىڭ باس الاڭى. ابىلاي حان ەسكەرتكىشىنىڭ جانى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاۋمالاعان حالىق, كارى-جاسپەن ەمەن-جارقىن ديدارلاسۋدا. سول ارادا قادىرمەندى پرەزيدەنتكە كۇللى كوكشەتاۋ-اقمولا حالقىنىڭ جارقىن سالەمىن, اقجارما تىلەگىن, ارمان-مۇڭىن تەبىرەنىستى ولەڭ شۋماقتارىمەن تولەگەن جەتكىزدى. اقىن اۋزىمەن ايتىلعان اتالى سوزگە نۇراعامىز دا رازى بولعانىن كوزىمىز كوردى. بۇكىل قازاق ەلى كوردى. سول تولقۋلى ساتتەردى رەسپۋبليكانىڭ باستى باسىلىمدارى تۇگەل جاريالادى. ءدۇيىم كوكشەنىڭ اماناتىن ارقالاعان تولەگەن اقىننىڭ جىرى ءسويتىپ ەلباسى جۇرەگىنەن دە ورىن الدى. ەلدىڭ ءسوزىن ايتار اقساقالعا, پاراسات يەسىنە, كوكشەتاۋداعى التىن قازىققا اينالدى.
ەڭ العاش ادەبيەت سۇيگىش قاۋىم قالامگەر قاجىباەۆتىڭ 1977 جىلى جارىق كورگەن «جول باسى» جىر جيناعىن وقىعاندا تەرەڭ وي قوزعايتىن, شىمىر دا شيراق جىرلايتىن, قالىپتاسقان جاقسى اقىندى ۇشىراستىرىپ قۋانعان ەدى. ال ەكىنشى كىتابى پروزالىق شىعارمالارىنان قۇرالىپ, «اتىڭنان اينالايىن» دەپ اتالعان-دى. سونداعى «جارالى جىلدار» پوۆەسىندە, «زاۋال» اڭگىمەسىندە تابيعات كورىنىسىن, ادام مىنەزى مەن جالپى بولمىسىن, كوڭىل كۇيىندەگى تولقۋلى ساتتەردى بەينەلى, قازاقى ۇعىممەن, ءتىل ورنەگىن توگە سۋرەتتەيتىنى قازاق ادەبيەتىنە تاعى ءبىر تىڭ ءۇردىستى, كەڭ تىنىستى جازۋشى كەلىپ قوسىلعاندىعىن بىلدىرگەن-ءدى. ءۇمىت الداماپتى. تولەگەن پوەزيادا دا, پروزادا دا سالقار سارىنداردى, ادام بويىنداعى ءورشىل رۋحتى تەربەدى. بۇدان كەيىنگى «قۇلان قىرعىنى» اڭىز-حيكاياتى, «اعىباي باتىردىڭ ءۇش ارمانى» حيكاياسى, «قورقاۋدىڭ اقىرى», «قانكەشۋ», «اران» حيكاياتتارى, «كۇيىك-عۇمىر», «اۋپىلدەك زارى» اڭگىمەلەرى, «جانىمنىڭ جاپىراقتارى», ء«ومىر, سەنى جىرلايمىن», «سەكسەن كول سىلدىرى», «قاراساي-داستان» جىر جيناقتارى وسى ويىمىزدى ايقىنداي تۇسەدى. ال «ۇمىتپا مەنى, گاككۋىم», «زاۋال», «جىندار ءبيى» درامالارى شيرىققان جان تولقۋىنىڭ شىنايى ساحنالىق كورىنىستەرىنە اينالدى.
توكەڭ ايحاي جەتپىس بەسكە تاقاعاندا ايدى اسپانعا شىعارىپ, سوڭعى ەكى جىلدا «قانسوقتا» جانە «قاندى قاساپ» اتتى ەكى رومان جازىپ تاستادى. بۇلاردا ورتاق كەيىپكەر ارقىلى داڭعوي ەلىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى تىرلىگى, توڭكەرىستەن كەيىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ جەر بولىسىنە كەلۋى, سىزدىق بولىستىڭ ەلدى ۇيىمداستىرۋداعى ەرەن ەڭبەگى, ەل ىشىندەگى سالپاققۇلاق ارىزقويلار, كەنجەنىڭ كولىما شاحتاسىندا وپات بولۋى وقيعالارى سۋرەتتەلەدى. بۇل قوس تومدىق رومان ءالى كۇنگە دەيىن ادەبيەت سىنشىلارىنان ءادىل باعاسىن الىپ بولماعان جازۋشى تولەگەن قاجىباەۆتىڭ سوڭعى كەزدەگى ەلەۋلى شىعارماشىلىق تابىسى ەكەندىگىن قاداپ ايتامىز.
قالامگەر 2011 جىلى تاۋەلسىز ەلىنىڭ «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. بيىل «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى» اتاعى بەرىلدى. ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ قىزمەت جاساعان ءور رۋحتى, قارشىعاداي قايسار مىنەزدى توكەڭ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋدان ءالى دە اۋلاق. تالاي جىلدار بويى جازۋشىلار وداعىنىڭ وڭىردەگى بولىمشەسىنە باسشىلىق ەتكەنى ءوز الدىنا, كوكشەتاۋداعى تاۋەلسىز «بۇقپا!» گازەتى مەن ادەبي-مادەني «جەر شوقتىعى» جۋرنالىن ساتىمەن شىعارىپ كەلەدى. جۇرت بۇل باسىلىمداردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيدى. كوكشەنىڭ التىن قازىعىنداي ارداقتى ازامات, اقىن, جازۋشى تولەگەن اعامىزدى دا الىس-جاقىننان جۇرەگىمەن ىزدەۋشىلەر جەتەرلىك. ءبىز سوعان سۇيىنەمىز.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
